Adhyaya 45

Verse 1

। नारद उवाच । तथा बहूदकस्थाने कथामाकर्णयाद्भुताम् । यस्माद्बहूदकं कामरूपे यदस्ति च

നാരദൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങനെ ‘ബഹൂദക’ എന്ന സ്ഥലത്ത് ഒരു അത്ഭുതകഥ കേൾക്കുക; കാരണം കാമരൂപത്തിൽ ‘ബഹൂദക’ എന്ന തീർത്ഥം നിലനില്ക്കുന്നു।

Verse 2

तदस्ति चात्र संक्रांतं तस्मात्प्रोक्तं बहूदकम् । कपिलेनात्र तप्त्वा च वर्षाणि सुबहून्यपि

ഇവിടെ ഒരു പുണ്യസംക്രാന്തിയും ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ടാണ് ഇതിനെ ‘ബഹൂദകം’ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇവിടെ തന്നെയാണ് കപിലൻ അനേകം വർഷങ്ങൾ തപസ്സു ചെയ്തത്।

Verse 3

स्थापितं शोभनं लिंगं कपिलश्वरसंज्ञितम् । तच्च लिगं सदा पार्थ नन्दभद्र इति समृतः

അവിടെ ഒരു ശോഭനമായ ലിംഗം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; അത് ‘കപിലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ഹേ പാർഥ, ആ ലിംഗം സദാ ‘നന്ദഭദ്ര’ എന്ന പേരിലും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 4

वाणिक्संपूजयामास त्रिकालं च कृतादरः । सर्वधर्प्रविशेवज्ञः साक्षाद्धर्म इवापरः

ഒരു വാണിജൻ ഭക്തിയോടും ആദരവോടും കൂടി ത്രികാലം ആ (ലിംഗത്തെ) പൂജിച്ചു. എല്ലാ ധർമ്മകർത്തവ്യങ്ങളിലും പ്രവേശിക്കാൻ നിപുണൻ—സാക്ഷാൽ ധർമ്മം തന്നെയെന്നപോലെ മറ്റൊരു രൂപം.

Verse 5

नाज्ञातं तस्य किंचिच्च यद्धर्मेषु प्रकीर्त्यते । सर्वेषां च सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः

ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് പ്രസിദ്ധമായ ഒന്നും അവനോട് അജ്ഞാതമായിരുന്നില്ല. അവൻ സദാ എല്ലാവർക്കും സുഹൃത്ത്, എല്ലാവരുടെ ഹിതത്തിൽ നിരതൻ ആയിരുന്നു.

Verse 6

कर्मणा मनसा वाचा धर्ममेनमुपाश्रितः । न भूतो न भविष्यश्च न स धर्मोऽस्ति किंचन

കർമ്മത്താലും മനസ്സാലും വാക്കാലും അവൻ ധർമ്മത്തെയേ ആശ്രയിച്ചു. ഭൂതത്തിലോ ഭാവിയിലോ അവൻ ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളാത്ത ധർമ്മകർത്തവ്യം ഒന്നുമില്ല.

Verse 7

विदोषो यो हि सर्वत्र निश्चित्यैवं व्यवस्थितः । अस्य धर्मसमुद्रस्य संप्रवृद्धस्य सर्वतः

എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ദോഷരഹിതമായത് എന്തെന്നു നിർണയിച്ച് അവൻ ഇങ്ങനെ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതനായി. ഇതാ അവന്റെ ധർമ്മസമുദ്രം—എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വളർന്നു വിപുലമായത്.

Verse 8

निर्मथ्य नन्दभद्रेण आहृतं तन्निशामय । वाणिज्यं मन्यते श्रेष्ठं जीवनाय तदा स्थितः

നന്ദഭദ്രൻ പരിശ്രമിച്ച് (മഥിച്ചെടുത്തതുപോലെ) കൊണ്ടുവന്നതു കേൾക്കുക. അപ്പോൾ ജീവികയ്ക്കു വ്യാപാരമേ ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കരുതി, അതിലേയ്ക്കു തന്നെ സ്ഥിരനായി നിന്നു.

Verse 9

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैः शरणं तेन कारितम् । मद्यवर्जं भेदवर्जं कूटवर्जं समं तथा

ശേഖരിച്ച മരക്കഷണങ്ങളും പുല്ലുംകൊണ്ട് അവൻ ലളിതമായ ഒരു അഭയം പണിതു. മദ്യവിരതനായി, ഭേദഭാവവിരതനായി, കപടവിരതനായി, സമഭാവത്തിലും നിലകൊണ്ടു.

Verse 10

सर्वभूतेषु वाणिज्यमल्पलाभेन सोऽचरत् । अमायया परेभ्योऽसौ गृहीत्वैव क्रयाणकम्

അവൻ സർവ്വജീവികളോടും വ്യാപാരം നടത്തി, അല്പലാഭം മാത്രമേ സ്വീകരിച്ചുള്ളൂ. കപടമില്ലാതെ, മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് യഥാർത്ഥ വാങ്ങുവില മാത്രമേ സ്വീകരിച്ചുള്ളൂ.

Verse 11

अमाययैव भूतेभ्यो विक्रीणात्यस्य सद्व्रतम् । केचिद्यज्ञं प्रशंसंति नन्दभद्रो न मन्यते

അവൻ കപടമില്ലാതെ സ്നേഹത്തിലൂടെ ജീവികളെ ‘ജയിക്കുന്നു’—ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ യഥാർത്ഥ സദ്വ്രതം. ചിലർ യജ്ഞത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നു; എന്നാൽ നന്ദഭദ്രൻ അതിനെ പരമമെന്നു അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.

Verse 12

दोषमेनं विनिश्चत्य श्रृमु तं पांडुनन्दन । लुब्धोऽनृती दांभीकश्च स्वप्रशंसापरायणः

ഈ ദോഷം നിശ്ചയിച്ച് കേൾക്കുക, ഹേ പാണ്ഡുനന്ദന: അവൻ ലോഭി, അസത്യവാദി, ദാംഭികൻ, സ്വപ്രശംസയിൽ പരായണൻ.

Verse 13

यजन्यज्ञैर्जगद्धं ति स्वं चांधतमसं नयेत् । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते

വിധിപൂർവം യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ജഗത് ധാരിതമാകുന്നു; മനുഷ്യൻ അന്ധതമസ്സിൽ പതിക്കുകയില്ല. അഗ്നിയിൽ സമ്യക്‌മായി അർപ്പിച്ച ആഹുതി നിശ്ചയമായും ആദിത്യദേവനിലേക്കെത്തുന്നു.

Verse 14

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वष्टेरन्नं ततः प्रजाः । यद्यदा यजमानस्य ऋत्विजो द्रव्यमेव च

ആദിത്യനിൽ നിന്നാണ് മഴ ജനിക്കുന്നത്; മഴയിൽ നിന്ന് അന്നം; അന്നത്തിൽ നിന്ന് പ്രജകൾ പുഷ്ടിയാകുന്നു. കൂടാതെ യജമാനനും ഋത്വിജന്മാരും യജ്ഞദ്രവ്യങ്ങളും വിധിപൂർവം സന്നിഹിതമാകുമ്പോൾ…

Verse 15

चौरप्रायस्य कलुषाज्जन्म जायेज्जनस्य हि । अदक्षिणे वृथा यज्ञे कृते चाप्यविधानतः

മോഷണസദൃശമായ കലുഷിത യജ്ഞദോഷം മൂലം മനുഷ്യന് ഹീന പുനർജന്മം സംഭവിക്കുന്നു. ദക്ഷിണയില്ലാതെ, വ്യർത്ഥമായി, വിധിവിരുദ്ധമായി ചെയ്ത യജ്ഞം മലിനമാകുന്നു.

Verse 16

पशवो लकुटैर्हन्युर्यजमानं मृतं हताः । तस्माच्छुद्धैर्यवद्रव्यैर्यजमानः शुभः स्मृतः

കോലുകളാൽ അടിച്ചു ഹതമായ പശുക്കൾ, യജമാനൻ മരിച്ച ശേഷം അവനെ പ്രതിഹിംസിക്കുന്നതുപോലെ ആകുന്നു. അതിനാൽ ശുദ്ധ യവാദി ദ്രവ്യങ്ങളാൽ യജ്ഞം ചെയ്യുന്ന യജമാനൻ ശുഭനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 17

यज्ञ एवं विचार्यासौ यज्ञसारं समास्थितः । श्रद्धया देवपूजा या नमस्कारः स्तुतिः शुभा

ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തെ വിചാരിച്ച് അവൻ യജ്ഞസാരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു—ശ്രദ്ധയോടെ ദേവപൂജ, നമസ്കാരം, മംഗളകരമായ സ്തുതി ഇവയത്രേ യജ്ഞസാരം.

Verse 18

नैवेद्यं हविषश्चैव यज्ञोऽयं हि विकल्मषः । स एव यज्ञः प्रोक्तो वै येन तुष्यन्ति देवताः

നൈവേദ്യവും ഹവിസ്സും അർപ്പിച്ച് നടത്തുന്ന ഈ യജ്ഞം നിശ്ചയമായും നിർമലമാണ്. ദേവതകൾ സത്യമായി തൃപ്തരാകുന്ന യജ്ഞം തന്നെയാണ് യജ്ഞമെന്ന് പ്രസ്തുതം.

Verse 19

केचिच्छंसन्ति संन्यासं नन्दभद्रो न मन्यते । यो हि संन्यस्य विषयान्मनसा गृह्यते पुनः

ചിലർ സന്ന്യാസത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നു; എന്നാൽ നന്ദഭദ്രൻ അതിനെ (യഥാർത്ഥം) എന്നു അംഗീകരിക്കുന്നില്ല—വിഷയങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും മനസ്സിൽ വീണ്ടും അവയെ പിടിക്കുന്നവനെക്കുറിച്ച്.

Verse 20

उभयभ्रष्ट एवासौ भिन्ना भूमिर्विनश्यति । संन्यासस्य तु यत्सारं तत्तेनावृतमुत्तमम्

അവൻ ഇരുവഴികളിലും വീണവനായി, പിളർന്ന ഭൂമിപോലെ നശിക്കുന്നു. സന്ന്യാസത്തിന്റെ പരമസാരം അവനിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞുപോകുന്നു.

Verse 21

कस्यचिन्नैव कर्माणि शपते वा प्रशंसति । नानामार्गस्थितांल्लोकांश्चन्द्रवल्लीयते क्षितौ

അവൻ ആരുടെയും കര്‍മ്മങ്ങളെ ശപിക്കുകയോ പ്രശംസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. പല വഴികളിലുള്ള ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ സഞ്ചരിച്ചാലും ഭൂമിയിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർലിപ്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 22

न द्वेष्टि नो कामयते न विरुद्धोऽनुरुध्यते । समाश्मकांचनो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः

അവൻ ദ്വേഷിക്കുകയില്ല, ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല; വിരോധം വന്നാലും അനുകൂല്യം തേടി ചാടിപ്പിടിക്കുകയില്ല. ധീരന് കല്ലും പൊന്നും ഒരുപോലെ; നിന്ദയിലും ആത്മസ്തുതിയിലും അവൻ സമഭാവനാണ്.

Verse 23

अभयः सर्वभूतेभ्यो यथांधबधिराकृतिः । न कर्मणां फलाकांक्षा शिवस्याराधनं हि तत्

അവൻ സകല ജീവികൾക്കും അഭയം നൽകുന്നു; നിന്ദാ‑സ്തുതികളുടെ പ്രേരണകളോടു അന്ധനും ബധിരനും പോലെ നിർവികാരനായി നിൽക്കും. കർമ്മഫലലാഭം ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല—ഇതുതന്നെ ശിവാരാധനയുടെ സത്യരൂപം.

Verse 24

कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोभं च ततश्चरन्

അവൻ ധർമ്മത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണവും ലക്ഷ്യവും തേടി, പിന്നെ ലോഭം ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു—ഇതുതന്നെ അവന്റെ സദാചാരം.

Verse 25

विविच्य नंदभद्रस्तत्सारं मोक्षेषु जगृहे । कृषिं केचित्प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

വിവേകത്തോടെ നന്ദഭദ്രൻ സാരത്തെ മോക്ഷത്തിലേ സ്വീകരിച്ചു. ചിലർ കൃഷിയെ പുകഴ്ത്തുമ്പോഴും, നന്ദഭദ്രൻ അതിനെ പരമഹിതമായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.

Verse 26

यस्यां छिंदंति वृषाणां चैव नासिकाम् । कर्षयंति महाभारान्बध्नंति दमयंति च

ആ തൊഴിൽയിൽ കാളകളുടെ മൂക്കും മുറിക്കുന്നു; ഭാരമേറിയ ചുമടുകൾ വലിപ്പിക്കുന്നു; കെട്ടിയിട്ട്, കീഴടക്കാൻ ദമിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 27

बहुदंशमयान्देशान्नयंति बहुकर्दमान् । वाहसंपीडिता धुर्याः सीदंत्यविधिना परे

കടിയുന്ന കീടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ദേശങ്ങളിലൂടെയും ആഴമുള്ള ചെളിയിലൂടെയും അവയെ ഓടിക്കുന്നു. ഭാരപീഡിതമായ ജോതുമൃഗങ്ങൾ തളർന്ന് വീഴും; ചിലർ വിധി‑മര്യാദയും കരുണയും കൂടാതെ ഇതെല്ലാം ചെയ്യുന്നു.

Verse 28

मन्यंते भ्रूणहत्यापि विशिष्टा नास्य कर्मणः । अघ्न्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः पीडयेत्कथम्

അവന്റെ ഈ പ്രവൃത്തിയേക്കാൾ ഭ്രൂണഹത്യ പോലും കുറച്ച് ഗുരുതരമെന്നു അവർ കരുതുന്നു. ശ്രുതിയിൽ പശുക്കൾക്ക് ‘അഘ്ന്യാ’—അർത്ഥം ‘ഹിംസിക്കരുതാത്തവർ’—എന്ന നാമം; പിന്നെ അവരെ എങ്ങനെ പീഡിപ്പിക്കും?

Verse 29

भूमिं भूमिशयांश्चैव हंति काष्ठमयोमुखम् । पंचेंद्रियेषु जीवेषु सर्वं वसति दैवतम्

മരമുഖമുള്ള കലപ്പകൊണ്ട് ഭൂമിയെയും ഭൂമിക്കുള്ളിൽ ശയിക്കുന്ന ജീവികളെയും അത് മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു. പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളുള്ള എല്ലാ ജീവികളിലും ദൈവത്വം പൂർണ്ണമായി വസിക്കുന്നു.

Verse 30

आदित्यश्चंद्रमा वायुः प्रभूत्यैव च तांस्तु यः । विक्रीणाति सुमूढस्य तस्य का नु विचारणा

സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, വായു മുതലായ മഹാശക്തികൾ ജീവനെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവയെ ‘വിൽക്കുന്ന’വൻ പരമമൂഢൻ—അവനിൽ വിവേകം എവിടെ?

Verse 31

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यश्च पृथिवी विराट् । धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतान्न सिध्यति

ആട്, അഗ്നി, വരുണൻ, മേടം, സൂര്യൻ, ഭൂമി, വിരാട്, പശുവും കിടാവും, സോമം—ഇവയെപ്പോലുള്ള പവിത്ര തത്ത്വങ്ങളെ വിറ്റാൽ ഒരിക്കലും സിദ്ധി ലഭിക്കില്ല.

Verse 32

एवंविधसहस्रैश्च युता दोषैः कृषिः सदा । अष्टगवं स्याद्धि हलं त्रिंशद्भागं त्यजेत्कृषेः

കൃഷി എപ്പോഴും ഇത്തരത്തിലുള്ള ആയിരം ദോഷങ്ങളാൽ ബന്ധിതമാണ്. കലപ്പ എട്ടു കാളകൾ വലിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്; അതിനാൽ കൃഷിഫലത്തിന്റെ മുപ്പതിൽ ഒരു ഭാഗം ധർമ്മാർത്ഥം ത്യജിക്കണം.

Verse 33

धर्मे दद्यात्पशून्वृद्धान्पुष्यादेषा कृषिः कुतः । सारमेतत्कृषेस्तेन नंदभद्रेण चादृतम्

ധർമ്മാർത്ഥമായി വൃദ്ധപശുക്കളെ ദാനം ചെയ്യണം; അപ്പോൾ പാപഭാരമില്ലാതെ കൃഷി യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെ പുഷ്ടിയാകും? ഇതുതന്നെ കൃഷിയുടെ സാരം; നന്ദഭദ്രൻ അതിനെ ആദരത്തോടെ അംഗീകരിച്ചു സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 34

विसाधितव्यान्यन्नानि स्वशक्त्या देवपितृषु । मनुष्य द्विजभूतेषु नियुज्याश्नीत सर्वदा

സ്വശക്തിയനുസരിച്ച് അന്നം പാകം ചെയ്യണം; ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും വിധിപൂർവ്വം നിവേദ്യം ചെയ്ത്, പിന്നെ മനുഷ്യർ, ദ്വിജാതി അതിഥികൾ, എല്ലാ ജീവികൾ എന്നിവർക്കും പങ്കുവെച്ച്—അതിനുശേഷം മാത്രമേ എപ്പോഴും ഭക്ഷിക്കാവൂ।

Verse 35

केचिच्छंसंति चैश्वर्यं नंदभद्रो न मन्यते । मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुंजते

ചിലർ ഐശ്വര്യവും പ്രഭുത്വവും പുകഴ്ത്തുന്നു; എന്നാൽ നന്ദഭദ്രൻ അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല। മനുഷ്യർ മനുഷ്യരെയേ ദാസഭാവത്തോടെ ‘ഭോഗിക്കുന്നു’—ആ ഭോഗം ബന്ധനമൂലമാണ്।

Verse 36

वधबंधनिरोधेन पीडयंति दिवानिशम् । देहं किमेतद्धातुः स्वं मातुर्वा जनकस्य वा

വധവും ബന്ധനവും നിരോധവും കൊണ്ട് അവർ പകലും രാത്രിയും മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു। എന്നാൽ ഈ ദേഹം ആരുടേത്—സ്വന്തമോ, മാതാവിന്റെയോ, പിതാവിന്റെയോ?

Verse 37

मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा । इति संचिंत्य व्यहरन्नमरा इव ईश्वराः

‘ഈ ദേഹം മാതാവിന്റെയോ, പിതാവിന്റെയോ, ബലവാന്റെയോ, വാങ്ങിയവന്റെയോ, അഗ്നിയുടെയോ, നായുടെയോ പോലും’ എന്ന് ചിന്തിച്ച്, ആ ‘പ്രഭുക്കൾ’ അമരന്മാരെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നു—കർമ്മഫലഭയം ഇല്ലാത്തവരെന്നപോലെ।

Verse 38

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा महामद्यमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि ना पतित्वा हि माद्यति

ഐശ്വര്യമദം അത്യന്തം പാപിഷ്ഠം; മദ്യമദാദി മഹാമദങ്ങളും അതിന്റെ മുമ്പിൽ ചെറുതാണ്. രാജസൗഭാഗ്യമദത്തിൽ മത്തനായവൻ പതനത്തിനു ശേഷവും എളുപ്പത്തിൽ ശാന്തനാകുന്നില്ല.

Verse 39

आत्मवत्सर्वभृत्येषु श्रिया नैव च माद्यति

തന്റെ ആശ്രിതരെയും ഭൃത്യരെയും ആത്മസമമായി കാണുന്നവൻ ശ്രീസമ്പത്താൽ ഒരിക്കലും മത്തനാകുന്നില്ല; അവന്റെ ദൃഷ്ടി സമമാണ്.

Verse 40

आत्मप्रत्ययवान्देही क्वेश्वरश्चेदृशोऽस्ति हि । ऐश्वर्यस्यापि सारं स जग्राहैतन्निशामय

ആത്മപ്രത്യയത്തിൽ ദൃഢനായ ദേഹധാരി ഇത്തരമൊരു ഭരണാധികാരി എവിടെയുണ്ട്? അവൻ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ സാരവും ഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇത് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.

Verse 41

स्वशक्त्या सर्व भूतेषु यदसौ न पराङ्मुखः । तीर्थायेके प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

സ്വാന്തശക്തിയാൽ അവൻ ഒരു ജീവിയോടും മുഖം തിരിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ചിലർ അവനെ ‘തീർത്ഥം’ എന്നു പുകഴ്ത്തുന്നു. എന്നാൽ നന്ദഭദ്രൻ ആ പുകഴ്ച അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.

Verse 42

श्रमेण संकरात्तापशीतवातक्षुधा तृषा । क्रोधेन धर्मगेहस्य नापि नाशमवाप्नुयात्

ശ്രമം, കഷ്ടം, ചൂട്-തണുപ്പ്, കാറ്റ്, വിശപ്പ്-ദാഹം—ഇവയാലും, ക്രോധത്താലും പോലും—ധർമ്മത്തിന്റെ ഗൃഹം നശിക്കുകയില്ല.

Verse 43

सौख्येन वा धनस्यापि श्रद्धया स्वल्पगोर्थवान् । समर्थो हि महत्पुण्यं शक्त आप्तुं क्व वास्ति सः

സുഖസൗകര്യവും ധനസമ്പത്തും ശ്രദ്ധയും ഉണ്ടായാലും, അല്പസാധനമുള്ളവൻ സത്യത്തിൽ മഹാപുണ്യം പ്രാപിക്കാൻ സമർത്ഥൻ ആരുണ്ട്?

Verse 44

सदा शुचिर्देवयाजी तीर्थसारं गृहेगृह । नापः पुनंति पापानि न शैला न महाश्रमाः

എപ്പോഴും ശുചിയായി ദേവാരാധനയിൽ നിരതനായവൻ, ഓരോ വീട്ടിലും തീർത്ഥസാരമായി മാറുന്നു. പാപങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നത് വെറും ജലം മാത്രമല്ല—പർവ്വതങ്ങളും അല്ല, മഹാശ്രമങ്ങളും അല്ല.

Verse 45

आत्मा पुनाति पापानि यदि पापान्निवर्तते । एवमेव समाचारं प्रादुर्भूतं ततस्ततः

മനുഷ്യൻ പാപകർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്തിരിയുമ്പോൾ, ആത്മാവുതന്നെ പാപങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സദാചാരം സ്ഥലസ്ഥലങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 46

एकीकृत्य सदा धीमान्नंदभद्रः समास्थितः । तस्यैवं वर्ततः साधोः स्पृहयंत्यपि देवताः

ഇങ്ങനെ ഏകാഗ്രചിത്തനും ജ്ഞാനവാനുമായ നന്ദഭദ്രൻ സദാ ദൃഢമായി നിലകൊണ്ടു. ആ സാദുവിന്റെ അത്തരം ചര്യ കണ്ടു ദേവതകൾക്കും അതിനായി ആഗ്രഹം തോന്നി.

Verse 47

वासवप्रमुखाः सर्वे विस्मयं च परं ययुः । अत्रैव स्थानके चापि शूद्रोऽभूत्प्रतिवेश्मकः

വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ എല്ലാ ദേവതകളും പരമ വിസ്മയത്തിലായി. അതേ സ്ഥലത്ത് അവിടെ തന്നേ ഒരു ശൂദ്രനും ഉണ്ടായിരുന്നു; അയാൾ അയൽവാസിയായി താമസിച്ചു.

Verse 48

स नंदभद्रं धर्मिष्ठं पुनः पुनरसूयत । नास्तिकः स दुराचारः सत्यव्रत इति श्रुतः

അവൻ പരമധർമ്മിഷ്ഠനായ നന്ദഭദ്രനോടു വീണ്ടും വീണ്ടും അസൂയപ്പെട്ടു. അവൻ നാസ്തികനും ദുരാചാരിയും ആയിരുന്നിട്ടും ‘സത്യവ്രതൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു.

Verse 49

स सदा नंदभद्रस्य विलोकयति चांतरम् । छिद्रं चेदस्य पश्यामि ततो धर्मान्निवर्तये

അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും നന്ദഭദ്രന്റെ അന്തർഗതം നിരീക്ഷിച്ച് ഒരു പിഴവ് തേടിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ‘അവനിൽ ഒരു വിടവെങ്കിലും കണ്ടാൽ, അവനെ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് തിരിപ്പിക്കും’ എന്നു അവൻ ചിന്തിച്ചു.

Verse 50

स्वभाव एव क्रूराणां नास्तिकानां दुरात्मनाम् । आत्मानं पातयंत्येव पातयंत्यपरं च यत्

ക്രൂരരും നാസ്തികരുമായ ദുഷ്ടഹൃദയരുടെ സ്വഭാവം ഇതുതന്നെ—അവർ സ്വന്തം പതനം വരുത്തുകയും മറ്റുള്ളവരെയും താഴേക്ക് വലിച്ചിഴക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 51

ततस्त्वेवं वर्ततोऽस्य नंदभद्रस्य धीमतः । एकोऽभूत्तयः कष्टाद्वार्धिके सोऽप्यनश्यत

പിന്നീട് ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്ന ബുദ്ധിമാനായ നന്ദഭദ്രന് ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു; എന്നാൽ ദുരഭാഗ്യവശാൽ ആ ശിശുവും ബാല്യത്തിലേ തന്നെ നശിച്ചു.

Verse 52

तच्च दैवकृतं मत्वा न शुशोच महामतिः । देवो वा मानवो वापि को हि दवाद्विमुच्यते

ഇത് ദൈവകൃതമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ ആ മഹാമതി ദുഃഖിച്ചില്ല. ദേവനായാലും മനുഷ്യനായാലും—വിധി നിശ്ചയിച്ചതിൽ നിന്ന് ആര് രക്ഷപ്പെടും?

Verse 53

ततोऽस्य सुप्रिया भार्या सर्वैः साध्वीगुणैर्युता । गृहधर्मस्य मूर्तिर्या साक्षादिव अरुंधती

അതിനുശേഷം അവന്റെ അതിപ്രിയയായ ഭാര്യ, എല്ലാ സാധ്വീഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നയായി, ഗൃഹധർമ്മത്തിന്റെ സാക്ഷാത് മൂർത്തിപോലെ—അരുന്ധതീ ദേവി തന്നെ പ്രത്യക്ഷമായതുപോലെ ആയിരുന്നു।

Verse 54

विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः । ततो यतेंद्रियोऽप्येष गृहधर्मविनाशतः

ഹേ പാർഥാ! ‘കനകാനാമാ’ എന്ന നാമധേയമുള്ള അവൾ വിനാശം പ്രാപിച്ചു. തുടർന്ന് ഗൃഹധർമ്മം തകർന്നതിനാൽ ഇന്ദ്രിയസംയമനമുള്ള ഈ പുരുഷനും കുലുങ്ങിപ്പോയി।

Verse 55

शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् । तत्तस्य चांतरं दृष्ट्वाऽहृष्यत्यव्रतश्चिरात्

അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു—“ഹാ, എത്ര കഷ്ടം! ഞാൻ പാപിയാണ്!” അവന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആ പിളർപ്പ് കണ്ടു, ദീർഘകാലമായി കാത്തിരുന്ന അവ്രതൻ സന്തോഷിച്ചു।

Verse 56

उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् । दधिकर्ण इवासाद्य नंदभद्रमुवाच सः

“ഹാ, എത്ര കഷ്ടം!” എന്നു വിലപിക്കുന്ന നന്ദഭദ്രന്റെ അടുക്കൽ അവൻ ചെന്നു; ദധികർണ്ണനെപ്പോലെ സമീപിച്ചു നന്ദഭദ്രനോട് സംസാരിച്ചു।

Verse 57

हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् । एतेन मन्ये मनसि धर्मोप्येष वृथैव यत्

“ഹാ നന്ദഭദ്രാ! നിനക്കും ഇത്തരമൊരു ഫലമെങ്കിൽ, ഇതുകൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സിൽ ഞാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നത്—ഈ ധർമ്മവും വ്യർത്ഥമാണ്.”

Verse 58

इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः । सत्यव्रतस्ततः प्राह नंदभद्रं कृपान्वितः

ഇങ്ങനെ പലവിധമായി അതേ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞ ശേഷം, കരുണയാൽ ദ്രവിച്ച സത്യവ്രതൻ നന്ദഭദ്രനോടു പറഞ്ഞു।

Verse 59

नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन । प्रस्तावस्याप्यभावाच्च नोदितं च मया क्वचित्

ഹേ നന്ദഭദ്രാ, ഞാൻ എപ്പോഴും നിന്നോട് ഒരു കാര്യം പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; പക്ഷേ യോജിച്ച അവസരം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഇതുവരെ ഒരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടില്ല।

Verse 60

अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च हीनवत्

നിശ്ചയം, ബൃഹസ്പതിയും അസമയത്തിൽ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞാൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി അവഗണിക്കപ്പെടുകയും ഹീനനെന്നപോലെ അവമാനം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും।

Verse 61

नन्दभद्र उवाच । ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् । वचोभिः शुद्धसत्त्वानां न मोक्षोऽप्युपमीयते

നന്ദഭദ്രൻ പറഞ്ഞു: പറയൂ, പറയൂ; ഹേ പ്രിയ പരമനേ, എനിക്കു യാതൊരു ശുഭവാക്കും മറയ്ക്കരുത്. ശുദ്ധസത്ത്വന്മാരുടെ വചനങ്ങൾ മോക്ഷത്തോടുപോലും ഉപമിക്കാനാവില്ല।

Verse 62

सत्यव्रत उवाच । नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः । नवभिर्बुद्धिदोषैश्च वाक्यं वक्ष्याम्यदोषवत्

സത്യവ്രതൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ദോഷരഹിതമായ വാക്ക് പറയും—വാണിയുടെ ഒമ്പത് മലിനതകളിലും ബുദ്ധിയുടെ ഒമ്പത് ദോഷങ്ങളിലും നിന്നു വിമുക്തനായി।

Verse 63

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः । पंचैतान्यर्थजातानि यत्र तद्वाक्यमुच्यते

സൂക്ഷ്മത, യഥോചിത സംഖ്യാക്രമം, ക്രമബദ്ധത, വ്യക്തമായ വിനിർണയം, ലക്ഷ്യപ്രയോജനം—ഈ അഞ്ചു അർത്ഥതത്ത്വങ്ങൾ ഉള്ളിടത്തെയാണ് സുസംഘടിത വാക്യമെന്ന് പറയുന്നത്।

Verse 64

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते । प्रयोजनमिति प्रोक्तं प्रथमं वाक्यलक्षणम्

ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷം ലക്ഷ്യമാക്കി പറയുന്നതിനെ ‘പ്രയോജനം’ എന്നു പറയുന്നു; അതാണ് വാക്യത്തിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണം എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 65

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यांते प्रोच्यते स विनिर्णयः

ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷം സംബന്ധിച്ച് പ്രത്യേക പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, വാക്യാന്തത്തിൽ ‘ഇതാണ് അത്’ എന്ന് നിഗമനം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനെ വിനിർണയം എന്നു പറയുന്നു।

Verse 66

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यतत्तविदो बुधाः

ആദ്യം പറയേണ്ടതും പിന്നെ പറയേണ്ടതും—ഇവ യഥാക്രമം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, വാക്യതത്ത്വം അറിയുന്ന ബുദ്ധിമാന്മാർ അതിനെ ‘ക്രമയോഗം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു।

Verse 67

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः । उभयार्थमपि प्रेक्ष्य सा संख्येत्युपधार्यताम्

ദോഷങ്ങളുടെയും ഗുണങ്ങളുടെയും അളവ് യുക്തമായ വിഭജനത്തോടെ നിരൂപിച്ച്, ഇരുപക്ഷ അർത്ഥവും പരിഗണിച്ച്, അതിനെയാണ് ‘സംഖ്യ’ (ഗണന) എന്നു ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്।

Verse 68

वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते । तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्

വാക്യത്തിൽ ഗ്രഹിക്കേണ്ട അർത്ഥങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായിട്ടും, എവിടെ അന്തർനിഹിതമായ അഭേദം ദൃശ്യമാകുന്നുവോ—ഉത്കർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബന്ധത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ആ ശേഷിയെയാണ് ‘സൗക്ഷ്മ്യം’ എന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്।

Verse 69

इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु । अपेतार्थमभिन्नार्थमपवृत्तं तथाधिकम्

ഇങ്ങനെ വാക്യഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; ഇനി വാണിയുടെ പതിനെട്ടു ദോഷങ്ങൾ കേൾക്കുക—‘അർത്ഥശൂന്യം’, ‘അഭിന്ന/അസ്പഷ്ടാർത്ഥം’, ‘വിഷയച്യുതം’, ‘അതികം’ മുതലായവ।

Verse 70

अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् । पराङ्मुखमुखं यच्च अनृतं चाप्यसंस्कृतम्

കർക്കശമായത്, സംശയജനകമായത്, പദാന്തത്തിൽ ഗുരു (ഭാരമുള്ള) അക്ഷരമുള്ളത്; അശുഭ/അസൗകര്യമായ ആരംഭമുള്ളത്; അസത്യവും അസംസ്കൃതവുമായ വാക്ക്—ഇവയും ദോഷങ്ങളാണ്।

Verse 71

विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् । व्युत्क्रमाभिहृतं यच् सशेषं चाप्यहेतुकम्

ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമം എന്ന ത്രിവർഗത്തിന് വിരുദ്ധമായത്, അപൂർണ്ണമായത്, കഠിനമോ അതിശയവാക്കുകളോ നിറഞ്ഞത്; ക്രമം തെറ്റി പറയപ്പെട്ടത്; അവശേഷിക്കുന്നതും യുക്തമായ കാരണമില്ലാതെ പറയുന്നതും—ഇവ ദോഷങ്ങളാണ്।

Verse 72

निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् । कामात्क्रोधाद्भयाच्चैव लोभाद्दैन्यादनार्यकात्

ഇപ്പോൾ ബുദ്ധി/മനസ്സിൽ നിന്നുയർന്ന് കാരണമില്ലാതെ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്ന വാണിദോഷങ്ങളും കേൾക്കുക—കാമം, ക്രോധം, ഭയം, ലോഭം, ദൈന്യം, അനാര്യഭാവം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ളത്।

Verse 73

हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन । वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं भवेत्

ഹീനരോടുള്ള കരുണയും യോഗ്യരോടുള്ള ആദരവും കൊണ്ടു ഞാൻ യാദൃശ്ചികമായി ഒന്നും പറയുകയില്ല. വക്താവും ശ്രോതാവും വാക്യവും—മൂന്നും അവികലമായിരിക്കുമ്പോഴേ വാക്ക് ഉച്ചരിക്കുവാൻ യോഗ്യമാകൂ.

Verse 74

सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते । वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते

ഉദ്ദേശവും പ്രസ്താവനയും ഒരുപോലെ ചേരുമ്പോൾ അർത്ഥം സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നു. എന്നാൽ പറയേണ്ട സമയത്ത് വക്താവ് ശ്രോതാവിനെ അവമാനിച്ചാൽ,

Verse 75

श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति । अथ यः स्वप्रियं ब्रूयाच्छ्रोतुर्वोत्सृज्ययदृतम्

ശ്രോതാവും വക്താവിനെ അവമാനിച്ചാൽ വാക്ക് മനസ്സിൽ വേരൂന്നുകയില്ല. അതുപോലെ, ശ്രോതാവിന് ഹിതമായ സത്യത്തെ വിട്ട് തനിക്കിഷ്ടമുള്ളതേ പറയുന്നവൻ,

Verse 76

विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् । तस्माद्यः स्वप्रियं त्यक्त्वा श्रोतुश्चाप्यथ यत्प्रियम्

അത്തരം വാക്കിനെക്കുറിച്ച് സംശയം ജനിക്കുന്നു; ആ വാക്കും ദോഷമുള്ളതാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് തനിക്കു മാത്രം ഇഷ്ടമുള്ളത് വിട്ട്, ശ്രോതാവിന് ഇഷ്ടമുള്ളതും പരിഗണിക്കണം—

Verse 77

सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि । मिथ्यावादाञ्छास्त्रजालसंभवान्यद्विहाय च

സത്യം മാത്രം പ്രസ്താവിക്കുന്നവനാണ് ഈ ലോകത്തിൽ യഥാർത്ഥ വക്താവ്; മറ്റാരുമല്ല. ശാസ്ത്രജാലത്തിൽ നിന്നു നിർമ്മിതമായ മിഥ്യാവാദങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്,

Verse 78

सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् । सत्यं ते संप्रवक्ष्यामि मंतुमर्हसि तत्तथा

സത്യമേ എന്റെ വ്രതമാകയാൽ ഞാൻ സത്യവ്രതൻ. ഞാൻ നിന്നോടു സത്യം പ്രസ്താവിക്കും; അതിനെ യഥാതഥമായി സ്വീകരിച്ച് ശരിയായി ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 79

यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः । तदाप्रभृति किंचिच्च न हि पश्यामि शोभनम्

ഭദ്രാ, നീ വെറും കല്ലിന്റെ അർച്ചനയിൽ രതനായ നാൾ മുതൽ നിനക്കു ഒന്നും ശുഭം സംഭവിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 80

एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत । कूटानां कर्मणां साधो फलमेवंविधं भवेत्

നിന്റെ ഏകപുത്രൻ നശിച്ചു; ഭാര്യയും സമ്പത്തും കൂടി നാശപ്പെട്ടു. ഓ സാധുവേ, കപടകർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ഇത്തരത്തിലേ ആയിരിക്കും.

Verse 81

क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि । सर्वा च कूटविप्राणां द्रव्यायैषा विकल्पना

‘ദേവന്മാർ എവിടെയാണ്? ഇതെല്ലാം അസത്യം. അവർ ‘കാണപ്പെടുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഉണ്ടെന്നു കരുതിയാലും, ഇതെല്ലാം ധനത്തിനായി കപടബ്രാഹ്മണർ കെട്ടിച്ചമച്ച പദ്ധതിയത്രേ.’

Verse 82

पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते । अन्नस्योपद्रवं यच्च मृतो हि किमशिष्यत

‘പിതൃങ്ങളെ ഉദ്ദേശിച്ച് നൽകുന്ന ദാനം കണ്ടാൽ എനിക്ക് ചിരി വരുന്നു; അന്നവും പാഴാകുന്നു. മരിച്ചവൻ എന്ത് തിന്നും, എന്ത് ആസ്വദിക്കും?’

Verse 83

यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः । विश्वनिर्माणमखिलं तथापि श्रृणु सत्यतः

മൂഢരായ—ദ്വിജന്മാരിൽ അധമരായ—ജനങ്ങൾ പലവിധമായി ‘സകല വിശ്വനിർമ്മാണം’ എന്നു വർണ്ണിക്കുന്നതിനെങ്കിലും, നീ അതു സത്യമായി ശ്രവിക്കു.

Verse 84

उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा । एवमेव हि सर्वं च सदिदं वर्तते जगत्

വിശ്വത്തിന്റെ ‘ഉത്ഭവം’യും ‘നാശം’യും—ഈ രണ്ടും മിഥ്യ; ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് സത്-രൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നത്.

Verse 85

स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी । स्वभावतो वायवो वांति नित्यं स्वभावतो वर्षति चांबुदोऽयम्

സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഈ വിശ്വം പ്രവഹിക്കുന്നു; സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ സൂര്യനെ അഗ്രസ്ഥാനമാക്കി ഈ ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾ ഭ്രമിക്കുന്നു. സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ കാറ്റുകൾ നിത്യവും വീശുന്നു; സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഈ മേഘം മഴ പെയ്യിക്കുന്നു.

Verse 86

स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् । स्वभावतः संस्थिता मेदिनी च स्वभावतः सरितः संस्रवंति

സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ധാന്യവർഗം മുളയ്ക്കുന്നു; സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ മഴ, ശൈത്യം, താപം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഭൂമി സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു; സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ നദികൾ ഒഴുകുന്നു.

Verse 87

स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः । स्वभावतो गर्भिणी संप्रसूते स्वभावतोऽमी बहवश्च जीवाः

സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ പർവതങ്ങൾ നിത്യവും അങ്ങനെ തന്നെ ദീപ്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു; സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഈ സമുദ്രം തന്റെ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥിരമാണ്. സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഗർഭിണി പ്രസവിക്കുന്നു; സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഈ അനേകം ജീവികൾ ജീവിക്കുന്നു.

Verse 88

यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः । तथा स्वभावेन हि सर्वमेतत्प्रकाशते कोऽपि कर्ता न दृश्यः

ഋതുസ്വഭാവം മൂലം ബദരിവൃക്ഷങ്ങളിൽ മുള്ളുകൾ ഉദിക്കുന്നതുപോലെ, സ്വഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ ഇതെല്ലാം പ്രകാശിക്കുന്നു; യാതൊരു കർത്താവും ദൃശ്യമല്ല।

Verse 89

तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् । मानुष्यमपि यद्धूर्ता वदंत्यग्र्यं श्रृणुष्वतत्

ലോകം ഇങ്ങനെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ മൂഢൻ മത്തനായവനെപ്പോലെ മോഹിതനാകുന്നു. ധൂർത്തർ ‘അഗ്ര്യം’ എന്നു പറയുന്നതു—‘മാനവജന്മം’ പോലും—അത് കേൾക്കുക।

Verse 90

मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् । शोकस्थानसहस्राणि मनुष्यस्य क्षणेक्षणे

മാനവാവസ്ഥയെക്കാൾ വലിയ കഷ്ടം ഇല്ല; ശത്രുക്കളും അതു ആരിലും വരണമെന്നു ആഗ്രഹിക്കില്ല. മനുഷ്യന്‍ ക്ഷണക്ഷണവും ദുഃഖത്തിനായിരം അവസരങ്ങളുണ്ട്।

Verse 91

मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते । पशवः पक्षिणः कीटाः कृमयश्च यथासुखम्

സ്മൃതിയും വിവേകവും ഉള്ള മാനവാവസ്ഥ ലഭിച്ചാൽ ഭാഗ്യവാൻ ഈ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു. എന്നാൽ മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, കീടങ്ങൾ, കൃമികൾ തത്തത്തം സുഖപ്രകാരം ജീവിക്കുന്നു।

Verse 92

अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा । निश्चिंताः स्थावरा ह्येते सौख्यमेषां महद्भुवि

ഇവർ ബന്ധനമില്ലാതെ വിഹരിക്കുന്നു; ഇവർക്കു ഇത്തരമൊരു യോനി അത്യന്തം ദുർലഭം. അവർ ആശങ്കരഹിതർ, സ്ഥാവരന്മാരെപ്പോലെ; ഭൂമിയിൽ അവരുടെ സുഖം മഹത്താണ്।

Verse 93

बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः । स्वभावमेव जानीहि पुण्यापुण्यादिकल्पना

മനുഷ്യരെക്കുറിച്ച് അധികം എന്തു പറയണം? മറ്റൊരു യോനിയിൽ ജനിച്ചവനും സർവ്വഥാ ധന്യൻ തന്നെ. ഇതെല്ലാം സ്വഭാവമാത്രമെന്നു അറിയുക; പുണ്യ‑പാപാദി ധാരണകൾ വെറും കൽപ്പനയാണ്.

Verse 94

यदेके स्थावराः कीटाः पतंगा मानुषादिकाः । तस्मान्मित्या परित्यज्य नंदभद्र यथासुखम् । पिब क्रीडनकैः सार्धं भोगान्सत्यमिदं भुवि

ചിലർ സ്ഥാവരങ്ങൾ, ചിലർ കീടങ്ങൾ, ചിലർ പക്ഷികൾ, ചിലർ മനുഷ്യർ മുതലായവർ. അതിനാൽ, ഹേ നന്ദഭദ്രാ, ഈ മിഥ്യാധാരണകൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഇഷ്ടംപോലെ പാനം ചെയ്‌തു, കളിസുഹൃത്തുകളോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ച് ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്ക—ഭൂമിയിൽ ഇതുതന്നെ സത്യം.

Verse 95

नारद उवाच । इत्येतैरमुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमंजसैः

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ, ആധാരമില്ലാത്ത, യുക്തിയില്ലാത്ത, അസംബദ്ധമായ വാക്കുകളാൽ—

Verse 96

सत्यव्रतस्य नाकम्पन्नंदभद्रो महामनाः । प्रहसन्निव तं प्राह स्वक्षोभ्यः सागरो यथा

സത്യവ്രതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും മഹാമനസ്സായ നന്ദഭദ്രൻ അല്പവും കുലുങ്ങിയില്ല. ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ അവനോട് പറഞ്ഞു—സ്വന്തം കലക്കത്തിലും സമുദ്രം അചഞ്ചലമായിരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 97

यद्भवानाह धर्मिष्ठाः सदा दुःखस्य भागिनः । तन्मिथ्या दुःखजालानि पश्यामः पापिनामपि

നിങ്ങൾ പറയുന്നത്—ധർമ്മനിഷ്ഠർ എപ്പോഴും ദുഃഖത്തിന്റെ പങ്കാളികൾ—അത് മിഥ്യയാണ്. കാരണം പാപികളിലും ഞങ്ങൾ ദുഃഖത്തിന്റെ വലകൾ കാണുന്നു.

Verse 98

वधबंधपरिक्लेशाः पुत्रदारादि पंचता । पापिनामपि दृश्यंते तस्माद्धर्मो गुरुर्मतः

വധം, ബന്ധനം, ക്ലേശങ്ങൾ—പുത്രൻ, ദാരാ മുതലായവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പഞ്ചവിധ ദുരിതങ്ങൾ—പാപികളിലും കാണപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ധർമ്മം തന്നെയാണ് സത്യഗുരുവും മാർഗദർശിയും എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 99

अयं साधुरहो कष्टं कष्टमस्य महाजनाः । साधोर्वदंत्येतदपि पापिनां दुर्लभं त्विदम्

‘അയ്യോ, ഈ സദ്ഗുണൻ എത്ര കഷ്ടം അനുഭവിക്കുന്നു!’—എന്ന് മഹാജനങ്ങൾ ധർമ്മാത്മനെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു; എന്നാൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള സാദുത്വകീർത്തിയും പാപികൾക്ക് അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്।

Verse 100

दारादिद्रव्यलोभार्यं विशतः पापिनो गृहे । भवानपि बिभेत्यस्माद्द्वेष्टि कुप्यति तद्वृथा

പാപിയുടെ വീട്ടിൽ കടന്നാൽ ദാരാ, ധനം മുതലായവയിലേക്കുള്ള ലോഭം നിറഞ്ഞിരിക്കും; അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളും ഭയപ്പെടുകയും ദ്വേഷിക്കുകയും കോപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—അതിനാൽ ഇതെല്ലാം വ്യർത്ഥമെന്നു പറയുന്നത് യുക്തമല്ല।

Verse 101

यथास्य जगतो ब्रूषे नास्ति हेतुर्महेश्वरः । तद्बालभाषितं तुभ्यं किं राजानं विना प्रजाः

ഈ ലോകത്തിന് കാരണമില്ല, മഹേശ്വരൻ ഇല്ല എന്നു നീ പറയുന്നത് ബാലഭാഷിതമാണ്; പറയുക, രാജാവില്ലാതെ പ്രജകൾ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?

Verse 102

यच्च ब्रवीषि पाषाणं मिथ्या लिंगं समर्चसि । तद्भवांल्लिंगमाहात्म्यं वेत्ति नांधो यथा रविम्

കൂടാതെ ‘നീ വെറും കല്ലായ മിഥ്യാ ലിംഗത്തെ ആരാധിക്കുന്നു’ എന്നു നീ പറയുന്നത് ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം നീ അറിയുന്നില്ലെന്നു തെളിയിക്കുന്നു; അന്ധൻ സൂര്യനെ കാണാത്തതുപോലെ।

Verse 103

ब्रह्मादायः सुरा सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च

ബ്രഹ്മാദി സർവ്വദേവന്മാരും, മഹാസമൃദ്ധ രാജാക്കളും, മനുഷ്യരും മുനികളും—എല്ലാവരും നിശ്ചയമായി ശിവലിംഗത്തെ ആരാധിക്കുന്നു।

Verse 104

स्वनामकानि चिह्नानि तेषां लिंगानि संति च । एते किं त्वभवत्मूर्खास्त्वं तु सत्यव्रतः सुधीः

അവരുടെ സ്വന്തം നാമധാരിയായ ചിഹ്നരൂപ ലിംഗങ്ങളും നിലനില്ക്കുന്നു. എന്നാൽ അവർ എല്ലാവരും മൂഢരായിരുന്നോ, നീയോ മാത്രം സത്യവ്രതനായ ജ്ഞാനിയോ?

Verse 105

प्रतिष्ठाप्य पुरा ब्रह्मा पुष्करे नीललोहितम् । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं ससर्जेमाः प्रजाः प्रभुः

പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് പുഷ്കരത്തിൽ നീലലോഹിതനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ച് ആ പ്രഭു പിന്നെ ഈ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു।

Verse 106

विष्णुनापि निहत्याजौ रावणं पयसांनिधेः । तीरे रामेश्वरं लिंगं स्थापितं चास्ति किं मुधा

വിഷ്ണുവും യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിച്ച് സമുദ്രതീരത്ത് രാമേശ്വര ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു—അത് വ്യർത്ഥമായിരുന്നോ?

Verse 107

वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो महेंद्रे स्थाप्य शंकरम् । लिंगं विमुक्तपापोऽथ त्रिदिवेद्यापि मोदते

പുരാതനകാലത്ത് വൃത്രനെ വധിച്ച ശക്രൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിൽ ശങ്കരലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു; പാപവിമുക്തനായി അവൻ ഇന്നും സ്വർഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു।

Verse 108

स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधौ

ഗംഗയും സമുദ്രവും സംഗമിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത് സൂര്യൻ ശിവനെ സ്ഥാപിച്ചു; പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രതീരത്തിലെ പ്രഭാസത്തിൽ സോമൻ രോഗമുക്തനായി।

Verse 109

काश्यां यमश्च धनदः सह्ये गरुडकश्यपौ । नैमिषे वायुवरुणौ स्थाप्य लिंगं प्रमोदिताः

കാശിയിൽ യമനും ധനദനും (കുബേരൻ), സഹ്യപർവതത്തിൽ ഗരുഡനും കശ്യപനും, നൈമിഷത്തിൽ വായുവും വരുണനും—ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് എല്ലാവരും ആനന്ദിതരായി കൃതാർത്ഥരായി।

Verse 110

अस्मिन्नेव स्तंभतीर्थे कुमारेणं गुहो विभुः । लिंगं संस्थापयामास सर्वपापहरं न किम्

ഇതേ സ്തംഭതീർത്ഥത്തിൽ ശക്തിമാൻ ഗുഹൻ (സ്കന്ദൻ) കുമാരേശ-ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു; അത് സർവ്വപാപഹരമാണ്—അല്ലയോ?

Verse 111

एवमन्यैः सुरैर्यानि पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा । संस्तापितानि लिंगानि तन्न संख्यातुमुत्सहे

ഇങ്ങനെ മറ്റു ദേവന്മാരും ഭൂമിയിലെ രാജാക്കളും മുനിമാരും സ്ഥാപിച്ച ലിംഗങ്ങൾ അനവധി; അവയെ എണ്ണിപ്പറയാൻ എനിക്ക് കഴിവില്ല।

Verse 112

पृथिवीवासिनः सर्वे ये च स्वर्गनिवासिनः । पातालवासिनस्तृप्ता जायंते लिंगपूजया

ഭൂമിയിൽ വസിക്കുന്ന എല്ലാവരും, സ്വർഗ്ഗനിവാസികളും, പാതാളനിവാസികളും—ലിംഗപൂജയാൽ തൃപ്തിയും പരിതൃപ്തിയും പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 113

यच्च ब्रवीषि गीर्वाणा न संति सन्ति चेत्कुतः । कुत्रापि नैव दृश्यंते तेन मे विस्मयो महान्

ഹേ ദേവവക്താവേ! നീ പറയുന്നത്—‘അവർ ഇല്ല’; ഉണ്ടെങ്കിൽ എവിടെ നിന്ന്? എവിടെയും അവർ ദൃശ്യമല്ല; അതിനാൽ എനിക്ക് മഹാ വിസ്മയമാണ്.

Verse 114

रंकवत्किं स्म ते देवा याचंतां त्वां कुलत्थवत् । यमिच्छिसि महाप्राज्ञ साधको हि गुरुस्तव

ദേവന്മാർ ദരിദ്രരെപ്പോലെ നിനക്കു മുന്നിൽ എന്തിന് യാചിക്കണം—കുലത്ഥം (ഉലവ) ചോദിക്കുന്നതുപോലെ? ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ! നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു സിദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ നിന്റെ ഗുരുവേ.

Verse 115

स्वबावान्नैव सर्वार्थाः संसिद्धा यदि ते मते । भोजनादि कथं सिध्येद्वद कर्तारमंतरा

നിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ സ്വഭാവം കൊണ്ടുമാത്രം എല്ലാഫലങ്ങളും സിദ്ധിക്കില്ലെങ്കിൽ, പറയുക—കർത്താവില്ലാതെ ഭക്ഷണാദികൾ എങ്ങനെ സിദ്ധിക്കും?

Verse 116

बदरीमंतरेणापि दृश्यंते कण्टका न हि । तस्मात्कस्यास्ति निर्माणं यस्य यावत्तथैव तत्

ബദരി വൃക്ഷം ഇല്ലാതിരുന്നാലും മുള്ളുകൾ കാണപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ എന്ത് എത്രമാത്രം ഉണ്ടോ അത്രയേ അതുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നതിന്—അതിന്റേ ‘നിർമ്മാണം’ ആരുടേതെന്ന് പറയാം?

Verse 117

यच्च ब्रवीषि पश्वाद्याः सुखिनो धन्यकास्त्वमी । त्वदृते नेदमुक्तं च केनापि श्रुतमेव वा

നീ പറയുന്നത്—മൃഗാദികൾ സുഖികളും ധന്യരുമാണെന്ന്—നിന്നെ ഒഴികെ ഇത് ആരും പറഞ്ഞിട്ടില്ല; ആരിൽ നിന്നുമെങ്കിലും കേട്ടതുമില്ല.

Verse 118

तामसा विकला ये च कष्टं तेषां च श्लाघ्यताम् । सर्वेंद्रिययुताः श्रेष्ठाः कुतो धन्या न मानुषाः

താമസഗുണത്താൽ വികലരായവരുടെ കഷ്ടം ‘ധന്യത’യായി എങ്ങനെ പ്രശംസിക്കാം? സർവേന്ദ്രിയസമ്പന്നരും ശേഷിയുള്ള ശ്രേഷ്ഠരുമായ മനുഷ്യരാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ധന്യർ.

Verse 119

सत्यं तव व्रतं मन्ये नरकाय त्वयाऽदृतम् । अत्यनर्थे न भीः कार्या कामोयं भविताचिरात्

നിന്റെ വ്രതം സത്യത്തിൽ നരകത്തിനായിട്ടുതന്നെ നീ സ്വീകരിച്ചതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ഇത്തരമൊരു അത്യന്താനർത്ഥത്തിൽ ഭയം വേണ്ട; നിന്റെ ഈ ആഗ്രഹം ഉടൻ ഫലിക്കും.

Verse 120

आदावाडंबरेणैव ध्रुवतोऽज्ञानमेव मे । इत्थं निःसारता व्यक्तमादावाडंबारात्तु यत्

ആരംഭം മുതലേ ഈ ആഡംബരം എന്റെ അജ്ഞാനത്തെയേ ഉറപ്പിച്ചു. അതിനാൽ നിസ്സാരത വ്യക്തം—ആദിയിൽ തന്നെ വെറും പ്രകടനം മാത്രമുണ്ടെങ്കിൽ.

Verse 121

मायाविनां हि ब्रुवतां वाक्यं चांडबरावृतम् । कुनाणकमिवोद्दीप्तं परीक्षेयं सदा सताम्

മായാവികളുടെ വാക്കുകൾ ആഡംബരത്തിൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കും; അത് തിളങ്ങുന്ന കള്ളനാണയം പോലെ—സജ്ജന്മാർ അത് എപ്പോഴും പരിശോധിക്കണം.

Verse 122

आदौ मध्ये तथा चांते येषां वाक्यमदोषवत् । कषदाहैः स्वर्णमिव च्छेदेऽपि स्याच्छुभं शुभम्

ആദി, മധ്യം, അന്ത്യം—മൂന്നിലും ദോഷരഹിതമായ വാക്കുള്ളവർ, സ്പർശക്കല്ലും അഗ്നിയും കൊണ്ട് പരീക്ഷിച്ച സ്വർണ്ണംപോലെ; മുറിച്ച് പരിശോധിച്ചാലും ശുഭമായിത്തന്നെ നിലനിൽക്കും.

Verse 123

त्वयान्यथा प्रतिज्ञातमुक्तं चैवान्यथा पुनः । त्वद्दोषो नायमस्माकं तद्वचः श्रृणुमो हि ये

നീ ഒരു വിധത്തിൽ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു, പിന്നെയും മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പറഞ്ഞു. ഈ ദോഷം നിന്റേതാണ്, ഞങ്ങളുടേതല്ല; ഞങ്ങൾ നിന്റെ വചനം കേട്ടവരത്രേ.

Verse 125

आपो वस्त्रं तिलास्तैलं गंधो वा स यथा तथा । पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः

ജലം, വസ്ത്രം, എള്ള്, എണ്ണ അല്ലെങ്കിൽ സുഗന്ധം—ഏതിൽ നനയുകയോ ചേർക്കുകയോ ചെയ്താലോ അതനുസരിച്ച് മാറുന്നതുപോലെ; സങ്കേതം മൂലം ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 126

मोहजालस्य यो योनिर्मूढैरिह समागमः । अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः

മൂഢന്മാരോടുള്ള കൂട്ടായ്മ മോഹജാലത്തിന്റെ ഗർഭമാണ്; ദിനംപ്രതി സാദുസംഗം ധർമ്മത്തിന്റെ ഗർഭമാണ്.

Verse 127

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च शुद्धभावैस्तपस्विभिः । सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः

അതുകൊണ്ട് ശമപരായണരായവർ പ്രാജ്ഞന്മാരും വൃദ്ധന്മാരും—ശുദ്ധഹൃദയ തപസ്വികളും സത്പുരുഷന്മാരും—ഒപ്പമുള്ള സാദ്ധുസംഗം ആചരിക്കണം.

Verse 128

न नीचैर्नाप्यविद्वद्भिर्नानात्मज्ञैर्विशेषतः । येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च

നീചന്മാരോടല്ല, അവിദ്വാന്മാരോടും അല്ല—വിശേഷിച്ച് ആത്മജ്ഞാനമില്ലാത്തവരോടല്ല. കുലം, വിദ്യ, കര്‍മ്മം/ആചാരം—ഈ മൂന്നും നിർമലമായവരെയേ സമീപിക്കണം.

Verse 129

तांश्च सेवेद्विशेषेण शास्त्रं येषां हि विद्यते । असतां दर्शनस्पर्शसंजल्पासनभोजनैः

ശാസ്ത്രവിദ്യ യഥാർത്ഥമായി ഉള്ളവരെ പ്രത്യേകമായി സേവിക്കണം. കാരണം ദുഷ്ടരെ കാണുക, സ്പർശിക്കുക, സംസാരിക്കുക, കൂടെ ഇരിക്കുക, കൂടെ ഭക്ഷിക്കുക—ഇവയാൽ മനുഷ്യൻ മലിനനാകുന്നു.

Verse 130

धर्माचारात्प्रहीयंते न च सिध्यंति मानवाः । बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्

ധർമ്മാചാരത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യർ വഴുതിപ്പോകുന്നു; അവർക്ക് സിദ്ധി/സമൃദ്ധി ലഭിക്കുകയുമില്ല. നീചരോടുള്ള സഹവാസം മൂലം പുരുഷന്മാരുടെ ബുദ്ധിയും ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 131

मध्यैश्च मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः । इति धर्मं स्मरन्नाहं संगमार्थी पुनस्तव । यन्निन्दसि द्विजानेव यैरपेयोऽर्णवः कृतः

മധ്യമരോടൊപ്പം ഇരുന്നാൽ മനുഷ്യൻ മധ്യമനാകുന്നു; ഉത്തമരോടൊപ്പം ഇരുന്നാൽ ശ്രേഷ്ഠതയെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ ധർമ്മം സ്മരിച്ച് ഞാൻ വീണ്ടും നിന്റെ സംഗം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ സമുദ്രത്തെയും അപേയമാക്കിയ ആ ദ്വിജന്മാരെയേ നീ നിന്ദിക്കുന്നു.

Verse 132

वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । नैतत्त्रयं यस्य भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम्

വേദങ്ങൾ പ്രമാണം, സ്മൃതികളും പ്രമാണം, ധർമ്മവും യുക്തമായ അർത്ഥവും ചേർന്ന വചനവും പ്രമാണം. എന്നാൽ ആര്ക്ക് ഈ മൂന്നും പ്രമാണമല്ലയോ—അവന്റെ വാക്കിനെ ആര് പ്രമാണമാക്കും?

Verse 133

इतिरयित्वा वचनं महात्मा स नंदभद्रः सहसा तदैव । गृहाद्विनिःसृत्य जगाम पुण्यं बहूदकं भट्टरवेस्तु कुंडम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ മഹാത്മാവ് നന്ദഭദ്രൻ അന്നുതന്നെ പെട്ടെന്ന് ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, പുണ്യപ്രദമായ ബഹൂദകം—ഭട്ടരവിയുടെ പവിത്ര കുണ്ഡത്തിലേക്ക്—പോയി.

Verse 45124

नास्तिकानां च सर्पाणां विषस्य च गुणस्त्वयम् । मोहयंति परं यच्च दोषो नैषपरस्य तु

നിരീശ്വരവാദികൾ, പാമ്പുകൾ, വിഷം എന്നിവയുടെ ഗുണം ഇതാണ്; അവ മറ്റുള്ളവരെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ ദോഷം അവരുടേതാണ്, മോഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവരുടേതല്ല.