Opening the text

कौशल्याया मङ्गलविधानम् · Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ 25-ാം സർഗത്തിൽ കൗശല്യ ദുഃഖം അടക്കി, രാമന്റെ വനയാത്രയ്ക്കായി ആചമനം ചെയ്ത് മംഗളകർമ്മം ആരംഭിക്കുന്നു. അവൾ സ്മൃതി, ധൃതി, ധർമ്മം എന്നീ അമൂർത്ത രക്ഷാശക്തികളെയും; സ്കന്ദൻ, സോമൻ, ബൃഹസ്പതി, വരുണൻ, സൂര്യൻ, കുബേരൻ, യമൻ മുതലായ ദേവതകളെയും; സപ്തർഷിമാരെയും നാരദനെയും; ദിക്പാലന്മാരെയും, കൂടാതെ പർവ്വത-സമുദ്ര-നദികൾ, നക്ഷത്ര-ഗ്രഹങ്ങൾ, പകൽ-രാത്രി, ഉഷസ്-സന്ധ്യ, ഋതു-മാസ-വത്സരം, മുഹൂർത്തവിഭാഗങ്ങൾ എന്നിവയെയും ആഹ്വാനം ചെയ്ത് രാമന് സർവ്വതോരക്ഷ ലഭിക്കണമെന്നു പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. വനത്തിലെ ഭീഷണികൾ—രാക്ഷസർ, പിശാചർ, മാംസഭോജികൾ, കീടങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ, വന്യമൃഗങ്ങൾ—ഇവയിൽ ഒന്നും രാമനെ ബാധിക്കരുതെന്നും അപേക്ഷിക്കുന്നു. പുഷ്പമാലകളും സുഗന്ധങ്ങളും കൊണ്ട് ദേവപൂജ നടത്തി, ബ്രാഹ്മണനാൽ അഗ്നി സ്ഥാപിപ്പിച്ച് ഹോമാഹുതികൾ അർപ്പിക്കുന്നു; വെള്ളമാലയും വെള്ളകടുകും ഒരുക്കി സ്വസ്ത്യയന/മംഗളപാഠങ്ങൾ നടത്തിക്കുന്നു. ദക്ഷിണ നൽകി ഇന്ദ്രന്റെ വൃത്രവധം, ഗരുഡന്റെ അമൃതാഹരണം, വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമ പാദക്ഷേപങ്ങൾ എന്നിവ മംഗളോപമകളായി ഉച്ചരിക്കുന്നു. രാമനിൽ ചന്ദനം പുരട്ടി, ഹോമശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ വെച്ച്, വിശല്യകരണീ ഔഷധിയെ രക്ഷാസൂത്രംപോലെ കെട്ടിക്കുന്നു. ഉള്ളിൽ വ്യാകുലതയുണ്ടെങ്കിലും സന്തോഷമുള്ളവളെപ്പോലെ സംസാരിച്ച് വീണ്ടുംവീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു; രാമൻ അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് സീതയുടെ വസതിയിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നു.
Verse 1
साऽवनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचिः।चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी।।2.25.1।।
അപ്പോൾ ആ മഹാമനസ്കയായ മാതാവ് തന്റെ വ്യാകുലത അടക്കി, ശുചിയായി ജലം ആചമനം ചെയ്ത്, രാമനുവേണ്ടി മംഗളകർമ്മങ്ങളും ശുഭവിധികളും നടത്തി.
Verse 2
न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम।शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे।।2.25.2।।
ഹേ രഘൂത്തമാ, ഇനി നിന്നെ തടയാൻ എനിക്കാകില്ല. നീ പോകുക; എന്നാൽ शीഘ്രം മടങ്ങിവരികയും സജ്ജനന്മാർ അനുസരിക്കുന്ന മാർഗത്തിൽ തന്നേ പെരുമാറുകയും ചെയ്യുക.
Verse 3
यं पालयसि धर्मं त्वं धृत्या च नियमेन च।स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु।।2.25.3।।
ധൈര്യത്തോടും നിയമാനുഷ്ഠാനത്തോടും കൂടി നീ പാലിക്കുന്ന ആ ധർമ്മം തന്നേ, ഹേ രഘുകുലസിംഹമേ, നിന്നെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 4
येभ्यः प्रणमसे पुत्र चैत्येष्वायतनेषु च।ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः।।2.25.4।।
മകനേ, നീ ചൈത്യങ്ങളിലും ദേവാലയങ്ങളിലും പ്രണമിക്കുന്ന ദിവ്യശക്തികൾ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം വനത്തിൽ നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 5
यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता।तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैस्समुदितं सदा।।2.25.5।।
ബുദ്ധിമാനായ വിശ്വാമിത്രമുനി നിനക്കു ദത്തമായി നൽകിയ അസ്ത്രങ്ങൾ, മന്ത്രശക്തിയുടെ ഗുണങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായി, എപ്പോഴും നിന്നെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 6
पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा।सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः।।2.25.6।।
ഹേ പുത്രാ, ഹേ മഹാബാഹോ! പിതൃശുശ്രൂഷയാലും മാതൃശുശ്രൂഷയാലും സത്യപാലനത്താലും നീ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദീർഘായുസ്സോടെ ജീവിക്കട്ടെ.
Verse 7
समित्कुश पवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च।स्थण्डिलानि विचित्राणि शैला वृक्षाः क्षुपा ह्रदाः।।2.25.7।।पतङ्गाः पन्नगास्सिंहास्त्वां रक्षन्तु नरोत्तम।
ഹേ നരോത്തമാ, സമിത്തുകളും കുശപവിത്രങ്ങളും വേദികളും യജ്ഞായതനങ്ങളും; വിചിത്രസ്ഥണ്ഡിലങ്ങളും പർവതങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും ക്ഷുപങ്ങളും ഹ്രദങ്ങളും; കൂടാതെ പക്ഷികളും പന്നഗങ്ങളും സിംഹങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 8
स्वस्तिसाध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः।स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा।।2.25.8।।लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा।
സാധ്യന്മാരും വിശ്വേദേവന്മാരും മരുത്തുകളും മഹർഷിമാരും നിനക്കു സ്വസ്തി നല്കട്ടെ; ധാതാവും വിധാതാവും, കൂടാതെ പൂഷനും ഭഗനും അര്യമനും നിനക്കു മംഗളം വരുത്തട്ടെ; വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുഖ്യനായ സർവ്വ ലോകപാലകരും നിന്നെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.
Verse 9
ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासा स्संवत्सराः क्षपाः।।2.25.9।।दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा।
ഋതുക്കളും പക്ഷങ്ങളും മാസങ്ങളും സംവത്സരങ്ങളും രാത്രികളും; കൂടാതെ ദിവസങ്ങളും മുഹൂർത്തങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും എപ്പോഴും നിനക്കു സ്വസ്തിയും മംഗളവും വരുത്തട്ടെ.
Verse 10
स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः।।2.25.10।।स्कन्दश्च भगवान्देव स्सोमश्च स बृहस्पतिः।सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः।।2.25.11।।
പുത്രാ, സ്മൃതി, ധൃതി, ധർമ്മം—ഇവ മൂന്നും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 11
स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः।।2.25.10।।स्कन्दश्च भगवान्देव स्सोमश्च स बृहस्पतिः।सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः।।2.25.11।।
ഭഗവാൻ ദേവനായ സ്കന്ദൻ, സോമൻ, ബൃഹസ്പതി, കൂടാതെ സപ്തർഷികളും നാരദനും—ഇവരൊക്കെയും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്നെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 12
याश्चापि सर्वतस्सिध्दा दिशश्च सदिगीश्वराः।स्तुता मया वने तस्मिन्पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः।।2.25.12।।
എല്ലാടവും സിദ്ധരായ സിദ്ധഗണങ്ങളും ദിക്കുകളെ കാത്തിരിക്കുന്ന ദിഗീശ്വരന്മാരും—ഞാൻ ആ വനത്തിൽ സ്തുതിച്ച ആ ദേവാധിപന്മാർ—പുത്രാ, നിത്യവും നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 13
शैलास्सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च।द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च।।2.25.13।।नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः।अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम्।।2.25.14।।
എല്ലാ പർവതങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും രാജാവായ വരുണദേവനും; ദ്യുലോകം, അന്തരീക്ഷം, ഭൂമി, എല്ലാനദികളും—നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 14
शैलास्सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च।द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च।।2.25.13।।नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः।अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम्।।2.25.14।।
എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും അവരുടെ അധിദേവതകളോടുകൂടി; പകലും രാത്രിയും, സന്ധ്യകളും—വനത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 15
ऋतवश्चैव षट्पुण्या मासास्संवत्सरास्तथा।कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते।।2.25.15।।
ആറ് പുണ്യ ഋതുക്കളും മാസങ്ങളും വർഷങ്ങളും; കാലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മ അളവുകളായ കലയും കാഷ്ഠയും—നിനക്കു ക്ഷേമവും ശാന്തിയും നൽകട്ടെ.
Verse 16
महावने विचरतो मुनिवेषस्य धीमतः।तवादित्याश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदास्सदा।।2.25.16।।
മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, മുനിവേഷം ധരിച്ച ധീമാനായ നിന്നെ—ആദിത്യരും ദൈത്യരും ഇരുവരും എന്നും സുഖദായകരാകട്ടെ.
Verse 17
राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम्।क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत्पुत्रक ते भयम्।।2.25.17।।
മകനേ, രാക്ഷസന്മാർ, പിശാചുകൾ, ഭീകരരും ക്രൂരകർമ്മികളും, എല്ലാ ക്രവ്യാദന്മാരും—ഇവരിൽ നിന്നൊന്നും നിന്നെ ഭയം പിടിക്കാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 18
प्लवगा वृश्चिका दंशामशकाश्चैव कानने।सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव।।2.25.18।।
ആ ഘനവനത്തിൽ കുരങ്ങുകളും വൃശ്ചികങ്ങളും കടിയുന്ന ഈച്ചകളും കൊതുകുകളും സർപ്പാദി സരീസൃപങ്ങളും കീടങ്ങളും—നിനക്കു ഒരിക്കലും ഉപദ്രവമാകാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 19
महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः।महिषा श्शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक।।2.25.19।।
പുത്രകാ, മഹാബലമുള്ള ആനകളും ഭയങ്കര ദംഷ്ട്രകളുള്ള സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും കരടികളും ക്രൂരമായ കൊമ്പുള്ള കാട്ടുപോത്തുകളും—നിനക്കു ദ്രോഹം ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 20
नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्वजातयः।मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया संपूजितास्त्विह।।2.25.20।।
പുത്രാ, മനുഷ്യാംസഭോജികളായ ഭയങ്കര ജീവികളും മറ്റു ക്രൂര സത്ത്വജാതികളും—ഞാൻ ഇവിടെ പൂജിച്ചിരിക്കുന്നവർ—നിനക്കു ഹിംസ ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 21
आगमास्ते शिवास्सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः। सर्वसम्पत्तये राम स्वस्तिमान्गच्छ पुत्रक।।2.25.21।।
ഹേ രാമാ, പുത്രകാ, നിന്റെ യാത്രാമാർഗങ്ങൾ ശിവമയവും മംഗളകരവും ആകട്ടെ; നിന്റെ പരാക്രമങ്ങൾ സിദ്ധിക്കട്ടെ. സ്വസ്തിയോടെ പോകുക; സർവ്വവിധ സമ്പത്തും ക്ഷേമവും പ്രാപിക്കട്ടെ.
Verse 22
स्वस्ति ते ऽस्त्वन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः।सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च वै परिपन्थिनः।।2.25.22।।
ആകാശസ്ഥ ശക്തികളിൽ നിന്നുമും ഭൂമിയിലെ ഭരണാധികാരികളിൽ നിന്നുമും സർവ്വദേവന്മാരിൽ നിന്നുമും നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ; വഴിയിൽ തടസ്സം വരുത്തുന്നവർ ഹാനികരരാകാതെയാകട്ടെ.
Verse 23
गुरुस्सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा।पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम्।।2.25.23।।
ഹേ രാമാ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന നിന്നെ ആരാധനയാൽ പ്രസന്നരായ ഗുരു (ബൃഹസ്പതി), സോമൻ, സൂര്യൻ, ധനദൻ (കുബേരൻ), യമൻ എന്നിവർ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 24
अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखाच्च्युताः।उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन।।2.25.24।।
ഹേ രഘുനന്ദനാ, ശുദ്ധീകരണ ഉപസ്പർശനസ്നാനം ചെയ്യുന്ന സമയത്ത് അഗ്നി, വായു, ധൂമം, ഋഷിമുഖങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന മന്ത്രങ്ങൾ നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 25
सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः।ये च शेषास्सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवासिनम्।।2.25.25।।
സകലലോകങ്ങളുടെ പ്രഭുവായ ബ്രഹ്മാവും, ജീവഭൂതങ്ങളെ ധരിക്കുന്ന അധാരവും, ഋഷിമാരും, ശേഷിക്കുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും—വനവാസിയായ നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 26
इति माल्यैस्सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी।स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चाऽयतलोचना।।2.25.26।।
ഇങ്ങനെ യശസ്വിനിയായ വിശാലനേത്രയുള്ള ആ സ്ത്രീ ദേവഗണങ്ങളെ മാലകളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും യോജിച്ച സ്തുതിഗീതങ്ങളും കൊണ്ടു ആരാധിച്ചു.
Verse 27
ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना।हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात्।।2.25.27।।
മഹാത്മനായ ബ്രാഹ്മണനാൽ പവിത്രാഗ്നി സ്ഥാപിപ്പിച്ച്, വിധിപൂർവ്വം ഹോമാർപ്പണം നടത്തിച്ചു; രാമന്റെ മംഗലവും ക്ഷേമവും നിമിത്തമായി.
Verse 28
घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्श्वेतसर्षपान्।उपसम्पादयामास कौशल्या परमाङ्गना।।2.25.28।।
പരമസതിയായ കൗസല്യാ ദേവി കര്മ്മത്തിനായി നെയ്യും വെളുത്ത പുഷ്പമാലകളും യജ്ഞസമിധകളും വെളുത്ത കടുകുവിത്തുകളും ഒരുക്കിച്ചു.
Verse 29
उपाध्याय स्सविधिना हुत्वा शान्तिमनामयम्।हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत्।।2.25.29।।
ഉപാധ്യായൻ വിധിപൂർവ്വം ശാന്തിയും അനാമയവും നിമിത്തമായി ഹോമം അർപ്പിച്ചു; ഹുതഹവ്യത്തിന്റെ ശേഷിപ്പുകൊണ്ട് പുറത്തെ ബലി-കർമ്മവും ക്രമപ്പെടുത്തി.
Verse 30
मधु दध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यद्विजांस्ततः।वाचयामास रामस्य वनेस्वस्त्ययनक्रियाः।।2.25.30।।
പിന്നെ തേൻ, തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ് എന്നിവയോടെ സ്വസ്തിവാചനം ചെയ്യുന്ന ദ്വിജന്മാരെ മന്ത്രോച്ചാരണം ചെയ്യിച്ചു; വനവാസത്തിൽ രാമന്റെ രക്ഷാർത്ഥം സ്വസ്ത്യയന കർമ്മങ്ങളും പാരായണം ചെയ്യിച്ചു.
Verse 31
ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी।दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रवीत्।।2.25.31।।
അപ്പോൾ യശസ്വിനിയായ രാമമാതാവ് ആ ദ്വിജേന്ദ്രനു അഭിലഷിതമായ ദക്ഷിണ അർപ്പിച്ചു; പിന്നെ രാഘവനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 32
यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते।वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.32।।
സഹസ്രാക്ഷനായ, സർവ്വദേവന്മാർ നമസ്കരിക്കുന്ന ഇന്ദ്രന് വൃത്രനാശസമയത്ത് ലഭിച്ച മംഗളാശീർവാദം നിനക്കും മംഗളമാകട്ടെ.
Verse 33
यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताऽकल्पयत्पुरा।अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.33।।
അമൃതം അഭ്യർത്ഥിച്ചിരുന്ന സുപർണൻ (ഗരുഡൻ) വേണ്ടി വിനത പണ്ടു ഒരുക്കിയ മംഗളം നിനക്കും മംഗളമാകട്ടെ.
Verse 34
अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत्।अदितिर्मङ्गलं प्रादात्तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.34।।
അമൃതോത്പാദന വേളയിൽ ദൈത്യരെ വധിച്ച വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനു അദിതി നൽകിയ മംഗളം നിനക്കും മംഗളമാകട്ടെ.
Verse 35
त्रीन्विक्रमान्प्रक्रमतो विष्णोरमिततेजसः।यदासीन्मङ्गलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.35।।
ഹേ രാമാ, അമിതതേജസ്സായ വിഷ്ണു മൂന്നു മഹാവിക്രമങ്ങൾ എടുത്തപ്പോൾ ഉണ്ടായിരുന്ന മംഗളമഹിമ നിനക്കും മംഗളമാകട്ടെ.
Verse 36
ऋतवस्सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते।मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलाः।।2.25.36।।
ഹേ മഹാബാഹോ! ഋതുക്കളും സമുദ്രങ്ങളും ദ്വീപുകളും വേദങ്ങളും ലോകങ്ങളും ദിക്കുകളും—ഇവയൊക്കെയും നിനക്കു ശുഭമംഗളാശീർവാദങ്ങൾ പകർന്നുതരട്ടെ.
Verse 37
इति पुत्रस्य शेषांश्च कृत्वा शिरसि भामिनी।गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना।।2.25.37।।ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम्।चकार रक्षां कौशल्या मन्त्रैरभिजजाप च।।2.25.38।।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭാമിനിയായ മാതാവ് പുത്രന്റെ ശിരസ്സിൽ ശേഷിച്ച പവിത്രദ്രവ്യങ്ങൾ വെച്ചു, സുഗന്ധഗന്ധങ്ങളാൽ രാമനെ അഭിഷേകസമമായി അനുലേപനം ചെയ്തു. പിന്നെ കൗശല്യാ ശുഭമായ വിശല്യകരണീ ഔഷധിയെ ബന്ധിച്ച് രക്ഷാബന്ധം ഒരുക്കി, സംരക്ഷാമന്ത്രങ്ങൾ മൃദുവായി ജപിച്ചു.
Verse 38
इति पुत्रस्य शेषांश्च कृत्वा शिरसि भामिनी।गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना।।2.25.37।।ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम्।चकार रक्षां कौशल्या मन्त्रैरभिजजाप च।।2.25.38।।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭാമിനിയായ മാതാവ് പുത്രന്റെ ശിരസ്സിൽ ശേഷിച്ച പവിത്രദ്രവ്യങ്ങൾ വെച്ചു, സുഗന്ധഗന്ധങ്ങളാൽ രാമനെ അഭിഷേകസമമായി അനുലേപനം ചെയ്തു. പിന്നെ കൗശല്യാ ശുഭമായ വിശല്യകരണീ ഔഷധിയെ ബന്ധിച്ച് രക്ഷാബന്ധം ഒരുക്കി, സംരക്ഷാമന്ത്രങ്ങൾ മൃദുവായി ജപിച്ചു.
Verse 39
उवाचातिप्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी।वाङ्ग्मात्रेण न भावेन वाचाऽसंसज्जमानया।।2.25.39।।
ദുഃഖത്തിന്റെ അധീനയായിരുന്നിട്ടും അവൾ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചവളെപ്പോലെ സംസാരിച്ചു; ഹൃദയഭാവത്തിൽ അല്ല, വാക്കുകളിൽ മാത്രം—അവളുടെ ശബ്ദം വിറയലോടെയും അസ്ഥിരമായും ആയിരുന്നു.
Verse 40
आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी।अवदत्पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुखम्।।2.25.40।।
യശസ്വിനിയായ രാജ്ഞി രാമനെ തലകുനിപ്പിച്ച് നെറ്റി മണത്തു, ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു: “മകനേ, ഹേ രാമാ, സുഖത്തോടെ പോകുക; നിന്റെ ലക്ഷ്യം സിദ്ധിക്കട്ടെ.”
Verse 41
अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम्।पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवर्त्मनि।।2.25.41।।
വത്സാ, നീ ആരോഗ്യവാനായി, എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സിദ്ധിച്ച്, വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങിവന്നവനായി—സുഖത്തോടെ രാജമാർഗത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നതായി—ഞാൻ നിന്നെ കാണട്ടെ.
Verse 42
प्रणष्टदुःखसङ्कल्पा हर्षविद्योतितानना।द्रक्ष्यामि त्वां वनात्प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।।2.25.42।।
ദുഃഖസങ്കൽപ്പങ്ങൾ അകന്നു, ഹർഷം മുഖത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുമ്പോൾ—വനത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിവരുന്ന നിന്നെ ഉദയിക്കുന്ന പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ഞാൻ ദർശിക്കും.
Verse 43
भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम्।द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः।।2.25.43।।
ഹേ രാമാ! വനവാസം പൂർത്തിയാക്കി പിതാവിന്റെ വചനം നിറവേറ്റി ഇവിടെ മടങ്ങിവരുമ്പോൾ, മംഗളാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന നിന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും ദർശിക്കും.
Verse 44
मङ्गलैरुपसपन्नो वनवासादिहागतः।वध्वा मम च नित्यं त्वं कामान्संवर्ध याहि भोः।।2.25.44।।
ഹേ രാമാ! വനവാസത്തിൽ നിന്ന് മംഗളലക്ഷണങ്ങളാൽ അലങ്കരിതനായി ഇവിടെ മടങ്ങിവരിക; പിന്നെ, ഹേ ഭദ്രാ, നീ എപ്പോഴും എന്റെതും നിന്റെ ഭാര്യയുടെ (എന്റെ മരുമകളുടെ) ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കണം.
Verse 45
मयाऽर्चिता देवगणाश्शिवादयोमहर्षयो भूतमहासुरोरगाः।अभिप्रयातस्य वनं चिराय तेहितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव।।2.25.45।।
ഹേ രാഘവാ! ഞാൻ ആരാധിച്ച ശിവാദി ദേവഗണങ്ങളും മഹർഷിമാരും ഭൂതങ്ങളും മഹാബലവാനായ അസുരന്മാരും നാഗങ്ങളും ദിക്കുകളും—നീ ദീർഘകാലം വനത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുമ്പോൾ—നിന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് നിനക്കു കല്യാണം വരുത്തട്ടെ.
Verse 46
इतीव साऽश्रुप्रतिपूर्णलोचनासमाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि।प्रदक्षिणं चैव चकार राघवंपुनः पुनश्चापि निपीड्य सस्वजे।।2.25.46।।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവൾ വിധിപൂർവ്വം സ്വസ്ത്യയനകർമ്മം സമാപിച്ചു; പിന്നെ രാഘവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവനെ ചേർത്തുപിടിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്തു.
Verse 47
तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः।जगाम सीतानिलयं महायशास्स राघवः प्रज्वलित स्स्वया श्रिया।।2.25.47।।
ഇങ്ങനെ ദേവിയായ കൗശല്യയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, മാതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർത്തുപിടിച്ച് വന്ദിച്ച്, സ്വന്തം തേജസ്സായ ശ്രീയാൽ ദീപ്തനായ മഹായശസ്സുള്ള രാഘവൻ സീതയുടെ നിവാസത്തിലേക്കു പോയി.
The pivotal action is Kauśalyā’s acceptance of Rāma’s irreversible exile: she cannot dissuade him, so she transforms maternal grief into dharma-aligned support through vows of auspicious speech, ritual protection, and exhortation to follow the path of the virtuous.
The sarga teaches that dharma is both inner discipline and social-ritual order: Smṛti (moral memory), Dhṛti (steadfastness), and Dharma (right conduct) are invoked as guardians, implying that ethical stability is the primary protection amid uncertainty.
Culturally, the chapter highlights ācamana, homa/oblations, svastyayana recitations, dakṣiṇā, pradakṣiṇā, and protective rakṣā-tying with Viśalyakaraṇī; geographically, it frames Rāma’s movement from Ayodhyā toward forest life, explicitly anticipating residence in Daṇḍakāraṇya.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.