Adhyaya 280

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിലെ ‘സർവരോഗഹര ഔഷധങ്ങൾ’ എന്ന ഇരുനൂറ്റി എൺപതാം അധ്യായം (സമാപ്തം). (മറ്റൊരു പാഠത്തിൽ—‘ഉൽക്കകൾ, ഉഷ്മം, വഴിസേവകർ’ എന്ന വിഷയവും.) ഇനി ‘രസാദി-ലക്ഷണം’ എന്ന ഇരുനൂറ്റി എൺപതാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു—രസാദികളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും ഔഷധങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളും ഞാൻ പറയുന്നു; കേൾക്കുക. രസം, വീര്യം, വിപാകം അറിയുന്നവൻ രാജാക്കളെയും മറ്റുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കാം.

Verse 2

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

മധുരം, അമ്ലം, ലവണ്യം എന്നീ രസങ്ങൾ സോമജന്യങ്ങളെന്ന് പ്രസിദ്ധം; കടു, തിക്ത, കഷായ രസങ്ങൾ അഗ്നിജന്യങ്ങളെന്നും പറയപ്പെടുന്നു, മഹാബാഹോ.

Verse 3

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

ദ്രവ്യത്തിന്റെ വിപാകം മൂന്നു വിധം—കടു, അമ്ല, ലവണ സ്വഭാവമുള്ളത്. വീര്യം രണ്ടുവിധമെന്ന് ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു—ഉഷ്ണവും ശീതവും.

Verse 4

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഔഷധികളുടെ പ്രത്യേക പ്രഭാവശക്തി വിവരണാതീതമാണ്; അവയുടെ രസങ്ങൾ മധുരം, കഷായം, തിക്തം എന്നിവയും ആകുന്നു।

Verse 5

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

ചില ദ്രവ്യങ്ങൾ ശീതവീര്യമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ശേഷമുള്ളവ ഉഷ്ണവീര്യമെന്ന് കീര്ത്തിക്കുന്നു. ആ സന്ദർഭത്തിൽ ഗുഡൂചി തിക്തരസമുള്ളതായിട്ടും അത്യുഷ്ണവീര്യത്താൽ ഉഷ്ണമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു।

Verse 6

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

ഹേ മാനദ, കഷായദ്രവ്യവും ഉഷ്ണമായി സ്വീകരിച്ചാൽ പഥ്യമായിത്തീരും; അതുപോലെ മധുരാഹാരവും മാംസവും ഉഷ്ണസ്വഭാവമുള്ളതെന്ന് പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 7

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

ലവണവും മധുരവും—ഇവ രണ്ടും മധുരവിപാകമുള്ളവയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അമ്ലവും കടുവും (ഉഷ്ണവും) അമ്ലവിപാകമെന്ന് പറയുന്നു; ശേഷമുള്ള രസങ്ങൾ കടുവിപാകമുള്ളവയാണ്।

Verse 8

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

വീര്യവും വിപാകവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മറിഞ്ഞതായി കണ്ടാൽ, അവിടെ നിർണായകം പ്രഭാവമാണ്. അതിനാൽ ക്ഷൗദ്രം (തേൻ) മധുരരസമുള്ളതായിട്ടും വിപാകത്തിൽ കടുവെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 9

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

ദ്രവ്യം അതിന്റെ പതിനാറിരട്ടി ജലത്തിൽ ക്വാഥം ചെയ്ത്, ദ്രവഭാഗം കുറച്ച് ആരംഭദ്രവമാത്രയുടെ നാലിലൊന്നായി എത്തിക്കണം. യവം (ബാർലി)യും ക്ഷൗദ്രം (തേൻ)യും ചേർക്കാം—പ്രത്യേകവിധി പറയാത്തിടത്ത് കഷായ-കല്പനയുടെ പൊതുവിധി ഇതാണ്.

Verse 10

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

സ്നേഹപാകത്തിൽ കഷായജലം നാലിരട്ടി ആയിരിക്കണം. ദ്രവ്യത്തുല്യമായ അളവിൽ കല്കം (ഔഷധലേപം) എടുത്ത്, ബുദ്ധിമാൻ വിധിപ്രകാരം കല്കവും സ്നേഹവും (എണ്ണ/നെയ്യ്) ചേർക്കണം.

Verse 11

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

ദ്രവ്യത്തിന്റെ അളവ് എത്രയോ, അതനുസരിച്ച് സ്നേഹത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന് അളവ് ചേർക്കണം. ജലം ഇല്ലാത്ത ദ്രവ്യം അതുപോലെ ‘സ്നേഹദ്രവ്യം’ എന്ന നിലയിൽ തന്നെ കണക്കാക്കണം.

Verse 12

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

ഔഷധദ്രവ്യങ്ങൾ ചുരുങ്ങി സാന്ദ്രമാകുന്ന വിധത്തിലുള്ള പാകമാണ് സ്നേഹങ്ങൾക്ക് യഥാർത്ഥ ‘പാക’മെന്ന് പരികീർത്തിതം. ഹേ സുശ്രുത! ലേഹ്യം (അവലേഹ) തയ്യാറാക്കലിലും അതേ സമതുല്യത ബാധകമാണ്.

Verse 13

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

അൽപമായ ഔഷധദ്രവ്യങ്ങളാൽ തയ്യാറാക്കിയ സ്വച്ഛമായ (ചാലിച്ച) ക്വാഥം ‘ക്വാഥം’ എന്നു പറയുന്നു; കഷായവും മുൻപ് പറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം തന്നെ ഉണ്ടാക്കണം. ചൂർണത്തിന്റെ അളവ് ഒരു അക്ഷം എന്നും, കഷായത്തിന്റെ അളവ് നാല് പല എന്നും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 14

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

ഇത് ‘മധ്യമ’ മാത്രയായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; മാത്രയ്ക്ക് ഒരൊറ്റ സ്ഥിരനിയമമില്ല. വയസ്, കാലം/ഋതു, ബലം, ജഠരാഗ്നി, ദേശം, ദ്രവ്യം (ഔഷധം), കൂടാതെ രോഗം/പീഡ എന്നിവ അനുസരിച്ച് മാത്ര ക്രമീകരിക്കണം।

Verse 15

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

ഹേ മഹാഭാഗ! എല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി വിലയിരുത്തി മാത്ര നിശ്ചയിക്കണം. ആ സന്ദർഭത്തിൽ രസങ്ങൾ പൊതുവെ സൗമ്യവും ധാതുവർധകവുമെന്നായി അറിയപ്പെടണം।

Verse 16

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

മധുരരുചിയുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ പ്രത്യേകമായി ധാതുവർധകമാണെന്ന് അറിയണം. ദോഷങ്ങളോടും ധാതുക്കളോടും സമഗുണം (സമതുലിത ഗുണങ്ങൾ) ഉള്ള ദ്രവ്യം സ്വഭാവതഃ ശമനകരമെന്നായി കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 17

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

അതേ ആചാരക്രമം വൃദ്ധിക്കും (ക്ഷേമത്തിനും) കാരണമെന്നായി അറിയണം; അതിന്റെ വിപരീതം ക്ഷയം വരുത്തും. ഹേ മനുജോത്തമ! ഈ ദേഹത്തിൽ ഉപസ്തംഭങ്ങളുടെ ത്രയം ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 18

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

ആഹാരം, മൈഥുനം, നിദ്ര—ഇവയിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും നിയന്ത്രിതമായ ശ്രദ്ധ വേണം. കാരണം പൂർണ്ണവിരതിയാലും അത്യധികസേവനത്താലും മനുഷ്യൻ അത്യന്തം നാശത്തിലേക്ക് പോകാം।

Verse 19

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

ക്ഷീണ (കൃശ) വ്യക്തിക്ക് ബൃംഹണം അഥവാ പോഷണ‑വർധന ചികിത്സ ചെയ്യണം; സ്ഥൂലദേഹിക്ക് കർഷണം അഥവാ കുറയ്ക്കുന്ന ചികിത്സ; മധ്യമകായത്തിന് രക്ഷണ‑പാലനം. ഇങ്ങനെ ദേഹഭേദങ്ങൾ മൂന്നു എന്നു അംഗീകരിക്കുന്നു.

Verse 20

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

സ്നേഹപാകത്തിൽ (ഘൃത‑തൈലാദികളുടെ സംസ്കാരത്തിൽ) അതിന്റെ ലക്ഷണ‑ഗുണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം; അതിനോട് തുല്യമായ തോതിൽ തന്നെ താപം നൽകണം—സുശ്രുതൻ പറഞ്ഞതുപോലെ. രണ്ട് ഉപക്രമങ്ങൾ പറയുന്നു: തർപ്പണം (പോഷണം)യും അതർപ്പണം (ലഘൂകരണം/ക്ഷയകരണം)യും. ഹിതാഹാരം കഴിക്കണം, മിതമായി കഴിക്കണം, മുൻഭക്ഷണം ജീർണ്ണമായ ശേഷം മാത്രമേ ഭക്ഷിക്കൂ.

Verse 21

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

ഹേ മനുജോത്തമാ! ഔഷധികളുടെ കല്പന (തയ്യാറാക്കൽ) അഞ്ചുവിധം—രസം, കല്കം, ശ്രുതം (ക്വാഥം), ശീതം (ഹിമം), ഫാണ്ഡം (മധുരം ചേർത്ത ഔഷധപാനം/തയ്യാറാക്കൽ)।

Verse 22

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

‘രസം’ എന്നു പറയുന്നത് പീഡിച്ച് (പിഴിഞ്ഞ്) എടുത്ത നീർ; ‘കല്കം’ മർദ്ദന‑ആലോഡനത്തിലൂടെ ഉണ്ടാക്കുന്ന ലേപം. തിളപ്പിച്ച് തയ്യാറാക്കുന്നത് ‘ശൃതം’ (ക്വാഥം). തണുത്തത് ‘ശീതം’; രാത്രി മുഴുവൻ വെച്ചത് ‘പര്യുഷിതം’ എന്നു അറിയണം.

Verse 23

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

ഉടൻ തിളപ്പിച്ച് പിന്നെ അരിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതു ‘ഫാണ്ടം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ‘കരണ’ങ്ങളുടെ എണ്ണം നൂറ് അറുപത് (160) എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.

Verse 24

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

ഇതു അറിയുന്നവൻ നിശ്ചയമായും അജേയനാകും; ഇടപാടുകളിലും ബന്ധങ്ങളിലും ശക്തമായ ഭുജങ്ങളുള്ള വീരനായി നിലകൊള്ളും. ആഹാരശുദ്ധി ജഠരാഗ്നിയുടെ നിലനില്പിനായി; മനുഷ്യരുടെ ബലത്തിന്റെ മൂലമാണ് അഗ്നി.

Verse 25

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

ഹേ സുരാജ്ഞി (കുലവതി), സൈന്ധവലവണവും ത്രിഫലയും ചേർന്ന, ഉത്തമ വർണം നൽകുന്ന യോഗം നൽകണം. കൂടാതെ ജാങ്ഗല (കൊഴുപ്പ് കുറവുള്ള വന്യമാംസം) രസം സൈന്ധവത്തോടെ ചേർത്ത്, തൈര്, പാൽ, ധാന്യകണങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടി നൽകണം.

Verse 26

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

മനുഷ്യൻ രസാധിക (സ്നേഹ-പോഷണപ്രധാന) അല്ലെങ്കിൽ സമ (സമതുലിത) രീതിയെടുക്കണം; അവൻ വാതാധികനായാലും. വേനലിൽ (നിദാഘ) മർദനം/അഭ്യംഗം നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; ശിശിരത്തിൽ അത് സമമായി കൂടിയ അളവിൽ ചെയ്യണം.

Verse 27

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

വസന്തത്തിൽ മർദനം മിതമായിരിക്കണം; വേനലിൽ (നിദാഘ) മർദനം ശക്തമായിരിക്കണം. ആദ്യം ത്വക്ക് മർദിക്കണം; തുടർന്ന് അംഗങ്ങൾ (ശരീരഭാഗങ്ങൾ).

Verse 28

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

സ്നായുവും രുധിരവും പ്രാധാന്യമുള്ള ദേഹങ്ങളിൽ അസ്ഥി മാംസത്തോടെ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്നു. അതുപോലെ ഇവിടെ സ്കന്ധങ്ങളും ബാഹുക്കളും, കൂടാതെ ജംഘകൾ മുട്ടുകളോടുകൂടി, മാംസലമായി കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 29

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

പ്രാജ്ഞനായ വൈദ്യൻ ശത്രുവിനെ അടക്കുന്നതുപോലെ രോഗിയുടെ ദേഹത്ത് ശക്തമായി മർദ്ദനം ചെയ്യണം; മുൻപറഞ്ഞവിധം ജത്രു-പ്രദേശംയും വക്ഷസ്ഥലവും അതുപോലെ പരിചരിക്കണം. എല്ലാ അങ്കസന്ധികളിലും അതേ രീതിയിൽ ആവർത്തിച്ച് ദൃഢമായി അമർത്തണം.

Verse 30

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

അംഗസന്ധികളെ മൃദുവായി നീട്ടണം; ഞെട്ടിച്ചോ അതിവേഗത്തിലോ ചെയ്യരുത്. മുൻഭക്ഷണം ജീർണ്ണമായ ശേഷം മാത്രമേ പരിശ്രമം ചെയ്യാവൂ; ഭക്ഷിച്ചോ കുടിച്ചോ ഉടൻ അല്ല.

Verse 31

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

ദിവസത്തിന്റെ നാലാം ഭാഗം കടന്ന ശേഷം, അഥവാ പ്രഹരത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ, വ്യായാമം ചെയ്യരുത്. ഒരിക്കൽ തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കണം.

Verse 32

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

ചൂടുവെള്ളം ക്ഷീണം അകറ്റുന്നു. ഹൃദയപ്രദേശത്ത് ശ്വാസം ബലമായി തടയരുത്. വ്യായാമം കഫത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു; മർദ്ദനം വാതത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 33

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

സ്നാനം പിത്തത്തിന്റെ അധിക്യം ശമിപ്പിക്കുന്നു; അതിന് ശേഷം ആത്മപം (സൂര്യപ്രകാശം) സേവിക്കുന്നത് ഹിതകരം. ആത്മപം, കഷ്ടശ്രമം അല്ലെങ്കിൽ ഭാരമുള്ള ജോലി ആരംഭിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ സുരക്ഷിതവും മിതവുമായ വ്യായാമം ചെയ്യണം.