Adhyaya 288

Verse 1

आयः गोर्जितास्ते ऽतिकीर्तिता इति ख यथाञ्चितमिति ञ मृगञ्जय इति ख , ञ च अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैवसुश्रुतअप्_२८८००१अभीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः

ഇപ്പോൾ ഇരുനൂറ്റി എൺപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം—അശ്വചികിത്സ. ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞു: ഹേ സുശ്രുത, കുതിരകളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും അവയുടെ ചികിത്സയും ഞാൻ വിവരിക്കും; ഉദാഹരണമായി—പല്ലുകൾ പൊട്ടാത്തത്, പല്ലുകൾ തെളിഞ്ഞത്, ഭീകരമായ താടികൾ, കറുത്ത താലു ഉള്ളത്.

Verse 2

कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः

കൂടാതെ ‘കൃഷ്ണജിഹ്വ’ എന്ന വകഭേദം; അതുപോലെ ‘യമജോജാതമുഷ്ക’; ‘ദ്വിശഫ’യും ‘ശൃംഗീ’യും; കൂടാതെ ‘ത്രിവർണ’യും ‘വ്യാഘ്രവർണക’ (കടുവനിറം) വകഭേദവും ഉണ്ട്.

Verse 3

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च

‘ഖരവർണ’ (റൂക്ഷ/ധൂസര വർണം), ‘ഭസ്മവർണ’ (ചാരനിറം), ‘ജാതവർണ’ (ജന്മജാത വർണം), ‘കാകുദീ’ (കൂമ്പ്/ഉയർച്ച പോലുള്ള വീക്കം), ‘ശ്വിത്രീ’ (വെള്ളപ്പാടുകൾ ഉള്ളത്), ‘കാകസാദീ’ (കാക്കപോലെ കറുത്ത/മങ്ങിയ), കൂടാതെ ‘ഖരസാര’ (കഠിന-ഘന) —ഇവയും പേരിട്ട വകഭേദങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു.

Verse 4

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः

(ഗ്രഹ/പീഡാകര സത്തകൾ) വാനരാക്ഷ, കൃഷ്ണശട, കൃഷ്ണഗുഹ്യ, കൂടാതെ കൃഷ്ണപ്രോഥ; പിന്നെ ശൂകയും ‘യ’യും—തിത്തിരി പക്ഷിയെപ്പോലെയുള്ള രൂപമുള്ളത്।

Verse 5

विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः

ദേഹഘടന അസമമായും വെളുത്ത കാൽപാദങ്ങളോടെയും ധ്രുവ (ശുഭ) ആവർത്തമില്ലാതെയും അശുഭ ആവർത്തങ്ങളോടെയും ഉള്ള കുതിര ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്।

Verse 6

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश

രന്ധ്ര-ഉപരന്ധ്രങ്ങളിൽ രണ്ടെണ്ണം വീതം, മസ്തകത്തിലും വക്ഷസ്സിലും രണ്ടെണ്ണം വീതം; കൂടാതെ ശിഖ (പ്രയാണ) ലലാടം എന്നിവിടങ്ങളിൽ—കണ്ഠത്തിലെ ശുഭ ആവർത്തങ്ങൾ ആകെ പത്ത്।

Verse 7

मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे

അര/നിതംബത്തിന്റെ വശത്ത്, ലലാടത്തിൽ, കർണമൂലത്തിൽ, കണ്ഠഗർതത്തിൽ (നിഗാലക), ബാഹുമൂലത്തിലും കഴുത്തിലും ഉള്ള ആവർത്തങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠം; മറ്റു സ്ഥലങ്ങളിലുള്ളവ അശുഭം।

Verse 8

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि

കിളി, ഇന്ദ്രഗോപ കീടം, അല്ലെങ്കിൽ ചന്ദ്രൻ പോലെയുള്ള കാന്തിയുള്ളവരും, കാക്കയുടെ വർണ്ണസദൃശരുമായവരും; കൂടാതെ സ്വർണ്ണവർണ്ണവും സ്നിഗ്ധമായ (മൃദുവായി തിളങ്ങുന്ന) ഭാവവും ഉള്ളവരും—എപ്പോഴും പ്രശംസനീയവും ശുഭവുമാണ്।

Verse 9

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः चिकित्सन्तवेति ञ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः

ദീർഘഗ്രീവയും വ്യക്തമായ അക്ഷികൂടവും (കണ്ണിന്റെ മേൽഭാഗത്തെ ഉയർച്ച) ഹ്രസ്വകർണ്ണവും ഉള്ള അശ്വങ്ങൾ ശോഭനവും ശുഭലക്ഷണവുമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അശ്വചികിത്സകൻ/പരിചാരകൻ അവയെ വിധിപൂർവ്വം പരിചരിക്കണം; എന്നാൽ ‘രാക്ഷാ’ എന്ന ദുഷ്പ്രഭാവം/വ്യാധി ബാധിച്ചിടത്ത് വിജയം പ്രതീക്ഷിക്കരുത്।

Verse 10

पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्

നന്നായി പരിപാലിച്ച അശ്വവും ദന്തമുള്ള ഗജവും ശുഭഫലം നൽകുന്നവ; അല്ലെങ്കിൽ അവ തന്നെ ദുഃഖകാരണമാകും. വാജികൾ ‘ശ്രീ’ (ലക്ഷ്മി)യുടെ പുത്രന്മാർ, ഗന്ധർവ്വബന്ധിതർ, കൂടാതെ രത്നങ്ങളിൽ ഉത്തമധനം എന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 11

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका

അശ്വമേധ യാഗത്തിൽ അശ്വത്തെ അതിന്റെ പവിത്രത കാരണം അഗ്നിയിൽ ഹൂയിക്കുന്നു. അതുപോലെ വൃഷഭത്തെയും; കൂടാതെ വേപ്പ്, ബൃഹതി, ഗുഡൂചി, തേൻ ചേർന്ന ദ്രവ്യങ്ങളും (ഹവിഷിൽ) പ്രയോഗിക്കുന്നു।

Verse 12

सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं

സിംഹാ, ഗന്ധകാരി, പിണ്ഡി, കൂടാതെ ശിരസ്സിനുള്ള സ്വേദനം; അതുപോലെ ഹിംഗു, പുഷ്കരമൂലം, നാഗരം (ഉണക്ക ഇഞ്ചി) 그리고 സാമ്ല-വേതസം (പുളിയുള്ള വേതസം)—ഇവ ഔഷധദ്രവ്യങ്ങളായി (യോഗത്തിൽ) പ്രയോഗിക്കണം।

Verse 13

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका

പിപ്പലിയും സൈന്ധവലവണവും ചേർത്ത് ചൂടുവെള്ളത്തോടൊപ്പം സേവിച്ചാൽ ശൂലം (ഉദരവേദന) നശിക്കുന്നു. (ഈ യോഗത്തിൽ) നാഗരം (ഉണക്ക ഇഞ്ചി), അതിവിഷാ, മുഷ്ടാ, അനന്താ, ബില്വ—ഇവയെ ക്രമമായി ചേർത്ത ‘ബില്വമാലിക’ എന്ന ഔഷധയോഗം പ്രയോഗിക്കുന്നു।

Verse 14

क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः

ഈ ദ്രവ്യങ്ങളുടെ ക്വാഥം കുതിര കുടിക്കണം; അത് എല്ലാ തരത്തിലുള്ള അതിസാരം/പ്രവാഹിക നശിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ പ്രിയംഗു, സാരിവാ ചേർത്ത് തിളപ്പിച്ച ആട്ടിൻപാലും നൽകണം.

Verse 15

पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे

മതിയായ പഞ്ചസാര-വെള്ളം കുടിച്ചാൽ കുതിര ക്ഷീണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതമാകും. കുതിരയ്ക്ക് ദ്രോണികാ-മാത്രയിൽ തൈലവസ്തി (എണ്ണ എൻമ) നൽകണം.

Verse 16

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्

കോഷ്ടജന്യ രോഗങ്ങളിൽ ശിരാവേധം (രക്തമോക്ഷണം) ചെയ്യണം; അതിലൂടെ ആശ്വാസം ലഭിക്കും. തുടർന്ന് ദാടിമം, ത്രിഫല, വ്യോഷം (ത്രികടു) എന്നിവയും ശർക്കരക്കട്ടി/ഗുഡവും സമഭാഗമായി ഉപയോഗിക്കണം.

Verse 17

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः

ഈ പിണ്ഡം (ബോളസ്) കുതിരകൾക്ക് ചുമ നശിപ്പിക്കുന്നതിനായി നൽകണം. കുതിര പ്രിയംഗു, ലോധ്ര, തേൻ എന്നിവ ചേർത്ത വൃഷരസം (ടോണിക് രസം) കുടിക്കണം.

Verse 18

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्

അല്ലെങ്കിൽ പാൽ, അല്ലെങ്കിൽ പഞ്ചകോലാദി കൂട്ടത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്ന ഔഷധതയ്യാരി സേവിച്ചാൽ ചുമയിൽ നിന്ന് തീർച്ചയായും മോചനം ലഭിക്കും. കൂടാതെ പ്രസ്കന്ധ/ഊർധ്വഭാഗത്തിലെ എല്ലാ രോഗങ്ങളിലും ആദ്യം ശോധനം (വിശോധനം) നടത്തുന്നതാണ് ശ്രേയസ്.

Verse 19

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः

അഭ്യംഗവും ഉദ്വർത്തനവുംകൊണ്ട് സ്നേഹനം ചെയ്യണം; നസ്യവും വർതികർമവും വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജ്വരബാധിതമായ കുതിരകൾക്ക് ചികിത്സാക്രമം പാലുകൊണ്ടുമാത്രം നടത്തുന്നതാണ് ഉചിതം.

Verse 20

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख घृतमिति ख कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः

ലോധ്രയും കന്ധരയും എന്നവയുടെ മൂലങ്ങൾ, മാതുലംഗം (സിട്രൺ), അഗ്നി (ചിത്രകം), നാഗരം (ഉണക്ക ഇഞ്ചി) എന്നിവയോടൊപ്പം—(ചില പാഠങ്ങളിൽ രാജ്ഞീ, തുരംഗമാ, ‘യത്ര’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ഘൃത’ എന്ന ഭേദങ്ങളും)—കുഷ്ഠം, ഹിംഗു, വച, രാസ്ന എന്നിവ ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കുന്ന ഈ ലേപം ശോഥം (വീക്കം) നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 21

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्

മഞ്ജിഷ്ഠ, മധുകം (യഷ്ടിമധു), ദ്രാക്ഷ, രണ്ടു ബൃഹതികൾ (ബൃഹതി, കണ്ഠകാരി), രക്തചന്ദനം, ത്രപുഷിയുടെ വിത്തും മൂലവും, കൂടാതെ ശൃംഗാടകവും കശേരുകവും—ഇവ യഥാവിധി ഉപയോഗിക്കേണ്ട ദ്രവ്യങ്ങളായി പറയുന്നു.

Verse 22

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते

ആട്ടിൻപാലിൽ വേവിച്ച ഈ കഷായം നന്നായി തണുപ്പിച്ച് പഞ്ചസാര ചേർത്ത് കുടിച്ച്, തുടർന്ന് നിരാഹാരനായിരുന്നാൽ മനുഷ്യൻ രക്തമേഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.

Verse 23

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते

മന്യാ (കഴുത്തിന്റെ പിന്നിൽ), ഹനു (താടി), നിഗാല (കണ്ഠപ്രദേശം) എന്നിവിടങ്ങളിലെ ശിരാശോഥവും ഗലഗ്രഹവും (തൊണ്ട കട്ടിപിടിക്കൽ) ഉണ്ടായാൽ, അതേ അവസ്ഥകളിൽ കടുതൈലംകൊണ്ടുള്ള അഭ്യംഗം പ്രത്യേകമായി ശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 24

गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः

ഗലാഗ്രഹം (കണ്ഠം പിടിച്ചുകെട്ടുന്ന രോഗം) കൂടാതെ കണ്ഠപ്രദേശത്ത് സാധാരണയായി ഉണ്ടാകുന്ന ശോഥത്തിൽ പ്രത്യക്പുഷ്പീ, ബഹ്നി, സൈന്ധവം (ശിലാലവണം), സൗരസരസം (പുളിച്ച നീർ) എന്നിവ ഔഷധയോഗമായി പ്രയോഗിക്കണം।

Verse 25

कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु

ഈ ദ്രവ്യങ്ങളിൽ കൃഷ്ണാ (കുരുമുളക്)യും ഹിംഗുവും ചേർത്ത് നസ്യം ചെയ്താൽ ദുഃഖം ഉണ്ടാകില്ല। രാത്രിയിൽ ജ്യോതിഷ്മതി, പാഠാ, കൃഷ്ണാ, കുഷ്ഠം, വചാ, മധു എന്നിവ ചേർത്ത് നസ്യം പ്രയോഗിക്കണം।

Verse 26

जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता

ജിഹ്വാസ്തംഭം (നാവ് കട്ടിയാകൽ/അചലത) ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഗുഡവും മൂത്രവും ചേർന്ന ഈ ലേപം ഹിതകരം; എള്ള്, യഷ്ടിമധു, രജനി (മഞ്ഞൾ), വേപ്പില എന്നിവ ചേർത്ത് ഒരുക്കണം।

Verse 27

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः

തേനിൽ തയ്യാറാക്കിയ പിണ്ഡി വ്രണം ശോധനം ചെയ്യുന്നു; നെയ്യിൽ തയ്യാറാക്കിയ പിണ്ഡി വ്രണരോപണം (മുറിവുണക്കം) ചെയ്യുന്നു. അടിയേറ്റ് മുടന്തുകയും തീവ്രവേദന അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കുതിരകൾക്ക് ഇവ പ്രയോഗങ്ങളാണ്।

Verse 28

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः

അവർക്കായി എണ്ണകൊണ്ടുള്ള പരിഷേകക്രിയ വേഗത്തിൽ വേദന ശമിപ്പിക്കുന്നു. ദോഷകോപം അല്ലെങ്കിൽ ആഘാതം മൂലം പഴുത്ത് പൊട്ടിയ വ്രണത്തിൽ വ്രണചികിത്സാക്രമം പ്രയോഗിക്കണം।

Verse 29

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः

അശ്വത്ഥം, ഉദുംബരം, പ്ലക്ഷം, മധൂകം, വടം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഔഷധ കല്കം (ലേപം) കൊണ്ട്।

Verse 30

प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः

ധാരാളം വെള്ളത്തിൽ തയ്യാറാക്കിയ ക്വാഥം സുഖകരമായി ഇളംചൂടോടെ വെച്ചാൽ വ്രണശോധനം ചെയ്യുന്നു—ശതാഹ്വാ, നാഗരം, രാസ്നാ, മഞ്ജിഷ്ഠ, കുഷ്ഠ, സൈന്ധവം ചേർത്ത്।

Verse 31

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह

ദേവദാരു, വചാ, യുഗ്മ-രജനീ (രണ്ട് മഞ്ഞൾ), രക്തചന്ദനം എന്നിവ ചേർത്ത്; ഗുഡൂചിയുടെ കഷായവും പാലും കൂട്ടി എള്ളെണ്ണ വേവിച്ച് ഔഷധ തൈലം സിദ്ധമാക്കണം।

Verse 32

तिलतैलेनेति ख म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः

‘എള്ളെണ്ണ കൊണ്ട്’—എന്ന വിധി: മർദ്ദനം/അഭ്യംഗമായി പുരട്ടണം; ബസ്തി ആവശ്യമായ വ്യാധികളിലും ക്ഷയാവസ്ഥകളിലും ഉപയോഗിക്കണം. ലിംഗസംബന്ധമായ എല്ലാ രോഗങ്ങളിലും ജലൗകകളാൽ രക്തമോക്ഷണം; കണ്ണിന്റെ കോണിൽ രോഗമെങ്കിൽ യഥോചിത നേത്രചികിത്സ ചെയ്യണം।

Verse 33

खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः

ഉദുംബരവും അശ്വത്ഥവും ഉള്ള കഷായം ഉപയോഗിച്ച് ഔഷധസാധനം ചെയ്യണം; ധാത്രീ, ദുരാലഭാ, തിക്താ, പ്രിയംഗു, കുങ്കുമം—ഇവ സമഭാഗമായി ചേർക്കണം।

Verse 34

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च

ഗുഡൂചിയാൽ തയ്യാറാക്കിയ കൽക്കം (ലേപം) പിന്തുണബന്ധം ആവശ്യമായ അന്ത്രവൃദ്ധി/ഹേർണിയ ബാധിതന് ഹിതകരമാണ്; അതുപോലെ ഗുദഭ്രംശം, മൂത്രാശ്മരി/കല്ല്, മൂത്രകൃച്ഛ്രം, ശിശ്നശുഷ്കത എന്നിവിലും പ്രയോജനകരം।

Verse 35

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः

ദോഷങ്ങളുടെ തീവ്ര (അകസ്മിക) വികാരം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഉടൻ നൽകേണ്ട ചൂർണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഗോശകൃത്, മഞ്ജിക, കുഷ്ഠം, രജനീ (മഞ്ഞൾ), തിലം, മർഷപ (കടുക്) എന്നിവ ചേർത്തത്।

Verse 36

गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः

ഗോമൂത്രത്തിൽ അരച്ച ലേപം കൊണ്ട് മർദ്ദനം ചെയ്താൽ കുരു/കണ്ടു (ചൊറിച്ചിൽ) നശിക്കും. തണുപ്പിച്ച തേൻ ചേർത്ത ക്വാഥം, ശർക്കരയോടുകൂടി, നാസികയിൽ പ്രയോഗിക്കണം.

Verse 37

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने

പാനമായി നൽകിയാൽ ഇത് രക്തപിത്തം ശമിപ്പിക്കുന്നു; അശ്വകർണ്ണത്തോടുകൂടിയും നൽകാം. കുതിരകൾക്ക് ഓരോ ഏഴാം ദിവസവും ലവണ (ഉപ്പ്) നൽകണം.

Verse 38

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः

അതുപോലെ ഭക്ഷണം കഴിച്ചവർക്കും ഇത് നൽകണം; എന്നാൽ അതിപാനം (അതി മദ്യപാനം) ഉണ്ടായാൽ വാരുണി നൽകണം—ജീവനീയ, സമമധുര ദ്രവ്യങ്ങളാൽ സംസ്കരിച്ച്, മൃദ്വീക (ഉണക്ക മുന്തിരി)യും ശർക്കരയും ചേർത്തത്।

Verse 39

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः

ശരദ്കാലത്ത് പിപ്പലിയും പദ്മകവും ചേർത്ത പ്രതിപാനം സ്വീകരിക്കണം; അതിൽ വിഡംഗം, പിപ്പലി, ധാന്യം, ശതാഹ്വാ, ലോധ്രം, സൈന്ധവം (ശിലാലവണം) ചേർക്കണം.

Verse 40

मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः

ശീതകാലത്ത് കുതിരകൾക്ക് ചിത്രകയുക്ത പ്രതിപാനം നൽകണം; അതിൽ ലോധ്രം, പ്രിയംഗു, മുഷ്ടാ, പിപ്പലി, വിശ്വഭേഷജം (ഉണക്ക ഇഞ്ചി) ചേർക്കണം.

Verse 41

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः

വസന്തകാലത്ത് തേൻ ചേർന്ന പ്രതിപാനം കഫനാശിനിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; പ്രിയംഗു, പിപ്പലി, ലോധ്രം, യഷ്ട്യാഹ്വം (യഷ്ടിമധു) മുതലായ സമാന ഔഷധങ്ങളാൽ തയ്യാറാക്കണം.

Verse 42

निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके वेधनमिस्यत इति ज , ञ च लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्

വെയിൽക്കാലത്ത് പ്രതിപാനമായി ശർക്കര (ഗുഡ) ചേർത്ത മദിര നൽകണം. വേധന (കുത്തുന്ന വേദന) ഉണ്ടെങ്കിൽ ലോധ്രകാഷ്ഠം, ലവണം, പിപ്പലി, വിശ്വഭേഷജം (ഉണക്ക ഇഞ്ചി) എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

Verse 43

भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः

മഴക്കാലത്ത് ഇവയെ എണ്ണ ചേർത്ത് പ്രതിപാനമായി സ്വീകരിക്കണം. വേനലിൽ വർധിച്ച പിത്തം മൂലം പീഡിതരായവർ ശരത്കാലത്ത് ശോണിതപുഷ്ടി (രക്തപോഷണം) പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 44

प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये

മഴക്കാലത്ത് മലമൃദുത്വം വരുന്ന കുതിരകൾക്ക് ഘൃതം കുടിപ്പിക്കണം; കഫവും വായുവും അധികമുള്ളവയ്ക്ക് തൈലം കുടിപ്പിക്കൽ വിധേയമാണ്।

Verse 45

स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्

സ്നേഹപാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ഉപദ്രവം ഉണ്ടായവർക്ക് റൂക്ഷണ ചികിത്സ നടത്തണം. മൂന്ന് ദിവസം അവരുടെ ആഹാരം റൂക്ഷമായ യവാഗൂ ആയിരിക്കണം; അത് തക്രത്തോടുകൂടെ സ്വീകരിക്കണം।

Verse 46

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते

ശരത്കാലത്തും ഉഷ്ണകാലത്തും ഘൃതവും തൈലവും ശുപാർശ ചെയ്യപ്പെടുന്നു; ശീതകാലത്തും വസന്തത്തും, കൂടാതെ മഴക്കാലത്തും ശിശിരത്തും ‘യമക’ (ഘൃത-തൈല മിശ്രം) പ്രയോഗം വിധേയമാണ്।

Verse 47

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्

സ്നേഹപാനം ചെയ്തവൻ ഗുരുവും അഭിഷ്യന്ദിയും (കഫവർധക) ആയ ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കണം; അതുപോലെ വ്യായാമം, കുളി, സൂര്യതാപം, നേരിട്ടുള്ള കാറ്റ്, വാഹനയാത്ര എന്നിവയും നിരോധിതമാണ്।

Verse 48

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते

കുതിരകൾക്ക് വെള്ളം ലഭിക്കുമ്പോൾ കുളി, കുടിക്കൽ, മല-മൂത്ര വിസർജനം എന്നിവ സ്വാഭാവികമാണ്; എന്നാൽ അത്യന്തം ദുഷ്കാലാവസ്ഥയിലും അനുപയോഗ്യ സമയത്തും വെള്ളം മാത്രം കുടിപ്പിക്കുന്നതാണ് പ്രശസ്തം।

Verse 49

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्

ശീതവും സൂര്യതാപവും സമമായ കാലത്ത് ദിവസത്തിൽ രണ്ടുതവണ ജലപാനം ചെയ്ത് ഒരുതവണ സ്നാനം ചെയ്യണം. ഗ്രീഷ്മകാലത്ത് മൂന്നുതവണ സ്നാനവും മൂന്നുതവണ ജലപാനവും ഉചിതം; ആ കാലത്ത് ജലത്തിൽ ദീർഘസമയം അവഗാഹനം (മുങ്ങി ഇരിക്കൽ) ചെയ്യുന്നതും പ്രശസ്തം.

Verse 50

निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्

തൊലി നീക്കിയ യവം നാലു ആṭക അളവിൽ ദാനം ചെയ്യണം. കൂടാതെ കടല, അരി, മുദ്ഗം (പയർ) അല്ലെങ്കിൽ കലായം (പട്ടാണി) എന്നിവയും ദാനം ചെയ്യിക്കണം.

Verse 51

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा

ഒരു അഹോരാത്രിയും അതിന്റെ അർദ്ധകാലവും സംബന്ധിച്ച ദാനമായി പച്ച യവം പതിനെട്ട് തുല ദാനം ചെയ്യണം; അല്ലെങ്കിൽ ഉണക്ക (യവം) നാല് തുല—അഥവാ പകരമായി വുഷ മുതലായ ധാന്യ/ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സമതുല്യം ദാനം ചെയ്യാം.

Verse 52

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्

ദൂർവ പിത്തവികാരങ്ങളെ ശമിപ്പിക്കുന്നു; യവം കാശം (ചുമ) കുറയ്ക്കുന്നു; വുഷ കഫസഞ്ചയം നീക്കുന്നു. അർജുനവൃക്ഷം ശ്വാസകഷ്ടം ശമിപ്പിക്കുന്നു; ‘മാന’ എന്ന ബലവർധക ഔഷധം ബലക്ഷയം പ്രതിരോധിക്കുന്നു.

Verse 53

वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्

വാതജം, പിത്തജം, കഫജം, സന്നിപാതജം എന്നീ രോഗങ്ങൾ—ദൂർവയെ ആഹാരമായി സ്ഥിരമായി സ്വീകരിച്ച് അന്തർദേഹം സംരക്ഷിതനായവനെ പീഡിപ്പിക്കുകയില്ല.

Verse 54

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः

ദോഷമുള്ള (വളഞ്ഞ) വില്ലിന്റെ ഇരുഭുജങ്ങളിലും രണ്ട് കയർബന്ധങ്ങൾ ഇടണം; തുടർന്ന് ദൂരത്ത് നട്ട കീലിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ താങ്ങി വില്ലിന്റെ വളവ് ശരിയാക്കണം।

Verse 55

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः

അവയെ നന്നായി വിരിച്ചിടത്ത് പാർപ്പിക്കണം; നിലം ധൂപനം (പുകശുദ്ധീകരണം) ചെയ്തിരിക്കണം; അവിടെ പുല്ല്/യവസ മേവു വെച്ചും ദീപങ്ങൾ തെളിച്ചും സ്ഥലം സുരക്ഷിതമാക്കിയും വേണം. അശ്വഗൃഹത്തിൽ കൃകവാകു പക്ഷികൾ, ആടുകൾ, പാൽ തരുന്ന മൃഗങ്ങൾ എന്നിവ പാലിക്കണം; മൃഗങ്ങളായ മാൻ മുതലായവയും അശ്വഗൃഹത്തിൽ വയ്ക്കാം।