Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

ഇപ്രകാരം ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിൽ 'ഗജചികിത്സ' എന്ന 286-ാം അധ്യായം അവസാനിച്ചു. ഇപ്പോൾ 'അശ്വവാഹനസാരം' എന്ന 287-ാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ കുതിരസവാരിയുടെ സത്തയും കുതിരചികിത്സയും വിവരിക്കാം. ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയുടെ സിദ്ധിക്കായി കുതിരകളെ പരിപാലിക്കേണ്ടതാണ്.'

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

അശ്വതി, തിരുവോണം, അത്തം എന്നീ നക്ഷത്രങ്ങളും മൂന്ന് ഉത്രങ്ങളും (ഉത്രം, ഉത്രാടം, ഉത്രട്ടാതി) കുതിരകളെ ആദ്യമായി സവാരി ചെയ്യുന്നതിന് ശുഭകരമാണ്.

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

ഹേമന്തം, ശിശിരം, വസന്തം എന്നീ ഋതുക്കൾ കുതിരസവാരിക്ക് അനുയോജ്യമാണ്; എന്നാൽ ഗ്രീഷ്മം, ശരത്, വർഷകാലം എന്നിവയിൽ കുതിരസവാരി നിഷിദ്ധമാണ്.

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

ആണികളും എല്ലുകളും നിറഞ്ഞതോ, നിരപ്പല്ലാത്തതോ, മുള്ളുകൾ ഉള്ളതോ ആയ അκαത്ത സ്ഥലങ്ങളിൽ വെച്ച് കുതിരയെ ക്രൂരമായി ശിക്ഷിക്കാനോ അടിക്കാനോ പാടില്ല.

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

ഭൂമി മണലും ചെളിയും മൂടി കുഴികളും താഴ്വരകളും കൊണ്ട് വഞ്ചകമായി അപകടകരമായിരിക്കുമ്പോൾ, യുക്തമായ ഉപായങ്ങൾ കൂടാതെ അവിടെ തന്നെ വാഹനം ഓടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന മന്ദബുദ്ധി മൂഢനാണ്।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

അവൻ കുതിരയാൽ മാത്രമേ കൊണ്ടുപോകപ്പെടൂ—സാഡിൽ ഇല്ലാതെ കുതിരപ്പുറത്ത് ഇരുന്നവനായി; അതുപോലെ ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഏതെങ്കിലും കഴിവുള്ളവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ഛന്ദസ്സിനെ അറിയിച്ച് വ്യാഖ്യാനിക്കാം।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

അഭ്യാസവും ഏകാഗ്രമായ പ്രയോഗവും കൊണ്ടു, സ്വന്തം ഉപായം/വാഹനം വഹിക്കുന്ന সাধകൻ വിനാശാസ്ത്രപ്രയോഗത്തിനായി സ്നാനം ചെയ്ത് കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് ദേഹത്തിൽ ദേവതകളെ ന്യാസമായി സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

പ്രണവം (ഓം) കൊണ്ട് ആരംഭിച്ച് ‘നമഃ’ കൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്ന മന്ത്രത്തിൽ, സ്വന്തം ബീജാക്ഷരം ക്രമമായി ചേർത്ത്—ചിത്തത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനെ, ബലത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ, പരാക്രമത്തിൽ വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ)നെ ന്യാസമായി സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

പാർശ്വങ്ങളിൽ രുദ്രന്മാർ വസിക്കുന്നു; ബുദ്ധിയിൽ ഗുരു (ബൃഹസ്പതി) വസിക്കുന്നു. മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ വിശ്വേദേവന്മാർ; കണ്ണുകളുടെ കോണു/ആവർത്തത്തിൽ ദൃശീയും ഇന്ദ്രനും; കൂടാതെ ഇരുകാതുകളിലും അശ്വിനീദേവന്മാർ വസിക്കുന്നു।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

ഉദരത്തിൽ അഗ്നിയെ ധ്യാനിക്കണം; വിയർപ്പിൽ സ്വധാ; നാവിൽ വാക്; വേഗത്തിൽ അനിലൻ. പിന്നിൽ ‘നാകപൃഷ്ഠം’; കുതിരക്കുളമ്പിന്റെ അഗ്രത്തിൽ സർവ്വ പർവ്വതങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

ശരീരത്തിലെ രോമകൂപങ്ങളിൽ നക്ഷത്രങ്ങളെ ധ്യാനിക്കണം; ഹൃദയത്തിൽ ചന്ദ്രകല; തേജസ്സിൽ അഗ്നീരതി; ശ्रोണിയിലും ലലാടത്തിലും ജഗത്പതി അധിഷ്ഠിതനെന്ന് കരുതുക.

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

അശുഭ ഹേഷിതം (കുതിരയുടെ കൂകൽ) ഗ്രഹപ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുപോലെ വക്ഷസ്സിൽ വേദന വന്നാൽ അത് വാസുകിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്. ഉപവാസം പാലിച്ച് ബന്ധപ്പെട്ട ദേവതയെ അർച്ചിക്കണം; ‘സാദീ’ അവസ്ഥയിൽ വലതുകാതിൽ ഹയഗ്രീവമന്ത്രം ജപിക്കണം.

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

ഹേ ഹയ, ഗന്ധർവരാജാ! എന്റെ വചനം കേൾക്കുക, പിന്നെ പോകുക. നീ ഗന്ധർവകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; നിന്റെ വംശത്തെ മലിനമാക്കരുത്.

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

ദ്വിജന്മാരുടെ സത്യവാക്കിന്റെ ശക്തിയാൽ, കൂടാതെ സോമൻ, ഗരുഡൻ, രുദ്രൻ, വരുണൻ, പവനൻ (വായു) എന്നിവരുടെ ബലത്താൽ (ഇത് സിദ്ധമാകട്ടെ).

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

ഹുതാശനൻ (അഗ്നി)ന്റെ ദീപ്തിയാൽ, ഹേ അശ്വമേ, നിന്റെ യഥാർത്ഥ ജന്മം സ്മരിക്ക. നീ രാജാധിരാജന്റെ പുത്രൻ; സത്യവാക്യം വീണ്ടും വീണ്ടും മനസ്സിൽ ധരിക്ക.

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

‘ക’യും ‘ഞ’യും എന്ന അക്ഷരങ്ങളെ മലഹരങ്ങളായി സ്മരിക്ക; വാരുണീ കന്യയെ സ്മരിക്ക; കൗസ്തുഭമണിയെയും സ്മരിക്ക—ദേവാസുരർ ക്ഷീരസാഗരം മഥിച്ചപ്പോൾ അവ ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

നീ അവിടെ ദേവകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; അതിനാൽ നിന്റെ സ്വവാക്യം പാലിക്ക. അശ്വകുലത്തിൽ ജനിച്ച നീ എന്റെ ശാശ്വത സുഹൃത്താകുക.

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

ഹേ മിത്രമേ, എന്റെ ഈ വാക്ക് കേൾക്കുക; ഹേ വാഹനം, എനിക്കായി സിദ്ധനാകുക. എന്റെ വിജയം കാക്കുക, സമരത്തിൽ എന്നെയും കാക്കുക; എനിക്ക് സിദ്ധി വരുത്തുക.

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

നിന്റെ പുറത്ത് കയറി ദേവന്മാർ പണ്ടുകാലത്ത് ദൈത്യരെ വധിച്ചു; ഇപ്പോൾ നിന്നെ കയറി ഞാൻ ശത്രുസൈന്യത്തെ ജയിക്കും.

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

ശത്രുവിന്റെ ചെവിക്കരികിൽ ചതുരമായ ഭ്രമണതന്ത്രം നടത്തി അവരെ മയക്കി, കുതിരസവാരി കുതിരയെ തിരിച്ച് ചുറ്റിക്കൊണ്ടുവരണം; യുദ്ധം തുടർന്നാൽ വിജയം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

കുതിരയുടെ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ദോഷങ്ങൾ മിക്കവാറും കഠിനമായ തിരുത്തൽശ്രമംകൊണ്ട് നീങ്ങുന്നു; അതിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഉത്തമ പരിശീലകരും സവാരിക്കാരും വീണ്ടും പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു।

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

ഉത്തമ സവാരിക്കാരൻ/പരിശീലകൻ മൂലം ലഭിക്കുന്ന (അർജിത) ഗുണങ്ങൾ പോലും സഹജമായതുപോലെ തോന്നും; എന്നാൽ മറ്റു സവാരിക്കാർ വിരോധം വരുമ്പോൾ ആ അർജിത ഗുണങ്ങളാൽ മറ്റു ഗുണങ്ങളെ, സഹജഗുണങ്ങളെയും പോലും, നശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

ഒരാൾ ഗുണങ്ങളെ അറിയുന്നു; മറ്റൊരാൾ അതുപോലെ ദോഷങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. രണ്ടും അറിയുന്ന ബുദ്ധിമാൻ ധന്യൻ; മന്ദബുദ്ധിക്ക് ഒന്നും അറിയില്ല।

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

യുക്തമായ കര്‍മ്മം അറിയാത്തവൻ, ഉപായം അറിയാത്തവൻ, ആവേശവേഗത്തിൽ ആസക്തൻ, അതികോപൻ, കഠിനശിക്ഷയിൽ രതൻ, ദൗർബല്യം (ചിദ്രം) തേടി അതിനെ ദുരുപയോഗം ചെയ്യുന്നവൻ—അത്തരം വ്യക്തി എനിക്കാലും ശുപാർശ ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല।

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

അവൻ യാഗത്തിന്റെ ഉപായങ്ങളും ക്രമങ്ങളും അറിയുന്നവൻ; ചിത്തവും ഉദ്ദേശവും ഗ്രഹിക്കുന്നവൻ; ശുദ്ധനും ദോഷനാശകനുമാണ്. നിത്യവും ഗുണാർജനത്തിൽ തത്പരനായി, എല്ലാ കർമ്മകാണ്ഡങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ.

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

പിന്നീട് കുതിരക്കയറ് (ലഗാം) പിടിച്ച് വാഹനത്തിന്റെ പുറത്ത് കയറി, സവാരി തന്റെ ഇരിപ്പും കൈകാര്യം ചെയ്യലും അനുസരിച്ച് ഇടത്-വലത് വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് വാഹനത്തെ നിയന്ത്രിച്ച് നയിക്കണം.

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

ഇങ്ങനെ (സൂചനകൾ) മനസ്സിലാക്കി—കുതിരയുടെ ശരീരത്തിൽ പറഞ്ഞ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമായാൽ—കയറിച്ചുടൻ ഉത്തമകുതിരയെ പെട്ടെന്ന് അടിക്കരുത്. അടിച്ചാൽ ഇരട്ട ഹാനി സംഭവിക്കും; ഭയത്തിൽ നിന്ന് മോഹം (നിയന്ത്രണക്കേട്)യും ജനിക്കും.

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

പ്രഭാതത്തിൽ സവാരി ലഘുവായ ചാടലോടെ ലഗാം ഉയർത്തി കുതിരയെ നീങ്ങാൻ പ്രേരിപ്പിക്കണം. മന്ദം മന്ദം—നാൽ/കുളമ്പുകൊണ്ട് അടിക്കാതെ—ലഗാം പിടിച്ച്, ദിനാന്ത്യത്തിൽ വീണ്ടും പരിശീലിപ്പിക്കണം.

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

ആദ്യ ഉപായമായി ‘ആശ്വാസനം’ (സാന്ത്വനം) പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ദൂതൻ മുഖേന ‘സാമ’യും ‘ഭേദ’വും പ്രയോഗിക്കണം. ചാട്ടകൊണ്ട് അടിക്കുകയും ശിക്ഷ നടപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ‘ദണ്ഡ’; സമ്മാനം നൽകുന്നത് ‘ദാന’; യുക്തമായ സമയത്തോളം ക്ഷമ പുലർത്തുന്നത് ‘കാലസഹിഷ്ണുത’ ആകുന്നു.

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

പടിപടിയായി ശുദ്ധീകരണം നടത്തുമ്പോൾ മുൻവിധിക്ക് ശേഷം ഉത്തരവിധി ക്രമമായി നിർവഹിക്കണം. നാവിന്റെ അടിഭാഗത്ത് നിശ്ചിത പ്രയോഗം ചെയ്ത്, വാഹനരൂപത്തിൽ—അശ്വത്തെ മാധ്യമമാക്കി—അതേ ഔഷധം നൽകണം.

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

പല പട്ടികളുള്ള കുതിരക്കടിവാളവും കവിള്‍പട്ടിയും ചേർത്ത് അശ്വത്തെ അഭ്യാസത്തിലേക്ക് പ്രവേശിപ്പിക്കണം. പിന്നെ ബന്ധനങ്ങൾ പതുക്കെ ഇളക്കിക്കൊണ്ട്, അതിന്റെ ഭയം/പ്രതിരോധം മറപ്പിച്ച് സവാരിക്കായി പരിശീലിപ്പിക്കണം.

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

ജിഹ്വാവയവദോഷമുള്ള അശ്വത്തിന്റെ ജിഹ്വാഗ്രന്ഥി (ഫ്രെനുലം) വിടുവിക്കുകയോ ഇളക്കുകയോ വേണം. ‘സ്തോഭ’ (തടസ്സധ്വനി) ഉണ്ടാകാതെയാകുന്നതുവരെ നാവിന്റെ കടുപ്പം തുടർച്ചയായി കുറയ്ക്കണം.

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

അവൻ നൂറുപാളിയുള്ള ഉരസ്ത്രാണം (വക്ഷരക്ഷ) ഒരുക്കി, അത് ഇളക്കം വരാതെ കെട്ടി/വിടും. മുഖം ഉയർത്തി, സ്വന്തം വാദ്യം മുഴക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ ഉരസ്ത്രാണം ദൃഢവും അശിഥിലവും ആയിരിക്കും.

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

ഇങ്ങനെ ക്രമപ്പെടുത്തി, ഉത്തമ അശ്വാരോഹി വെറും ദൃഷ്ടിമാത്രംകൊണ്ട്, ലളിതമായ ലീലാഭാവത്തിൽ അശ്വത്തെ നീക്കണം. അതിന്റെ ഇടത് മുൻഭാഗം ഇടത് വല്ഗയോടു ചേർന്ന് സമന്വയത്തിലായിരിക്കണം.

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

പശ്ചിമപാദം പിൻവലിക്കുന്നവൻ, അതു പിടിക്കപ്പെട്ടാൽ ക്രമമായി വലത്തോട്ടു നീങ്ങുന്നു; ഈ ക്രമത്തിൽ സേവനം ചെയ്യുന്നവൻ വാമാവർത്തമായി—ശുഭ ദക്ഷിണാവർത്തത്തിന് വിരുദ്ധമായി—ചെയ്യുന്നു।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

അതേ രീതിയിൽ പാദങ്ങൾ പിടിക്കണം; വാസ്തവത്തിൽ ആദ്യം ഇടത് പാദം തന്നെയാണ് പിടിക്കേണ്ടത്. പാദം മുന്നോട്ട് വിട്ട് (സ്ഥിരമായി) വെച്ചാൽ അത്യന്തം ദൃഢമായ ആസനം ഉണ്ടാകുന്നു।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘യൗ’ ‘ഹൃതൗ’ എന്നീ പദങ്ങൾ ‘ദുഷ്കരകർമ്മം’ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘മോടക’ എന്നത് നാടകായന (നാട്യപാഠം/ഖണ്ഡം) എന്നതിനുള്ള സംജ്ഞയാണ്. ‘സവ്യഹീനൻ’നെ ‘ഖലീകാരൻ’ എന്നു പറയുന്നു. അതുപോലെ ‘ഹനേന’ എന്നത് ‘ഗുണന/ഗണന’ അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

കുതിരയുടെ മുഖം മുന്നോട്ടു തിരിയുന്നത് അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്; അങ്ങനെ ആയിരിക്കെ കുതിരയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കാനുള്ള (അഥവാ തടയാനുള്ള) യുക്തമായ കാരണമിത് അല്ല।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

കുതിര വിശ്വാസത്തോടെ ആയതായി കണ്ടിട്ട് ആസനം (സാഡിൽ) ദൃഢമായി അമർത്തണം; അതിനെ നിയന്ത്രിച്ച് മുഖത്തിനടുത്തുള്ള മുൻപാദം പിടിച്ച് പരിശോധിക്കണം—ഈ പരിശോധന ഹിതകരമാണ്।

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

രണ്ടു രാഗങ്ങളും ശക്തമായി അമർത്തി വൽഗ പിന്നോട്ട് വലിച്ചാൽ കുതിര തടഞ്ഞ് നിയന്ത്രണത്തിലാകും. ഇങ്ങനെ ബന്ധിച്ചതാൽ അതിന്റെ ഇരട്ട മുൻകാലുകൾ സംയമിതമാകും; അത്തരം നിയന്ത്രണവിളിയെ ‘വക്വനം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

വൽഗ ഉപയോഗിച്ച് കുതിരയുടെ കാലുകൾ ശരിയായി ഏകോപിപ്പിച്ച്, പിന്നെ ഇഷ്ടാനുസരണം വൽഗ ശിഥിലമാക്കുന്നു. പുറത്തെ കുതികാൽ പ്രയോഗത്തിലൂടെ നിയന്ത്രണം വരുത്തുന്ന പ്രവർത്തിയെ ‘താഡനം’ (തിരുത്തൽ സഹായം) എന്നു കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

പ്രളയകാലത്തെ വിപ്ലവം അറിഞ്ഞ് ബുദ്ധിമാൻ ഇതേ ക്രമത്തിൽ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കണം. നാലാമത്തെ രീതിയായ ‘മോടനം’ മുഖേന ഈ നിർദ്ദിഷ്ട വിധി നിർവഹിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

ചെറിയ മണ്ഡലത്തിൽ (പരിശീലനവൃത്തത്തിൽ) കുതിര കാൽതുമ്പ് താഴെ ശരിയായി വെക്കാത്തപക്ഷം, നാഭിപ്രദേശത്തിനടുത്തുള്ള ‘മോടനം’യും ‘ഉദ്വക്ക’യും എന്ന സ്ഥാനങ്ങളിൽ പിടിച്ച് നിയന്ത്രിത കാൽ വെക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കണം.

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

ബന്ധം/പട്ടി ചുരുട്ടി തലയണപോലെ ആസനം/അടിസ്ഥാനത്തിൽ വെച്ച്, ദൃഢമെങ്കിലും മൃദുവായ പിടിയോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ—ആ പിടിത്തം മൂലം അവയവഭാഗം സ്ഥിരമായി സുരക്ഷിതമാകുന്നിടത്ത്—ആ നടപടിയെ ‘സംഗ്രഹണം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

സ്ഥിരമായി സ്ഥാനത്ത് നിന്നുകൊണ്ട് പാർശ്വത്തിൽ പ്രഹരിച്ച് (അശ്വം/പ്രതിദ്വന്ദ്വി) മനസ്സിനെ വ്യഗ്രമാക്കണം; പിന്നെ പാദംകൊണ്ട് കുതിരക്കയർ വലിച്ച്, കണ്ഠകസമമായ തടസ്സമുള്ള ഓട്ടത്തിൽ പാഞ്ഞുപോകുന്നവനെ പിടിച്ച് തടയണം।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

കുതിര ഉയർന്ന് നിൽക്കുമ്പോൾ കാൽമുട്ട്‑പാദമർദ്ദം (കുതികാൽ‑പാദം) കൊണ്ട് നിയന്ത്രിച്ച്, ‘ഖലീ’ (ബിറ്റ്/കർബ്) സ്വീകരിപ്പിച്ച് പിടിക്കപ്പെടുന്നവനെ ‘ഖലീകാര’ എന്നു പറയുന്നു; അത് സേവ്യമായ അശ്വമാണ്।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

മൂന്നു ഗതികളിൽ (നിയമവിധി നിർണയത്തിൽ) കുറ്റക്കാരന്‍ പാദഭാഗം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ; ആഗ്രഹിച്ച ഫലം അല്ല. എന്നാൽ കൊല ചെയ്തിട്ടും ദണ്ഡംകൊണ്ട് തന്നെ പരിഗണിക്കേണ്ട കേസ് അത്യന്തം ഗഹനമാണ്।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

ചതുഷ്കം (നാലുവിധ ഉപകരണങ്ങൾ) കൊണ്ട് ‘ഖലീ’ ഘടിപ്പിച്ച് കുതിരയെ മറ്റൊരു കയർ/വല്ഗ കൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കണം. പിന്നെ അതിനെ ഉച്ഛാസം (ഫുസ്ഫുസ/സ്നോർട്ട്) ചെയ്യിപ്പിച്ച് മറ്റൊരു പിടിയിൽ പിടിച്ചാൽ, ആ നടപടിയെ വീണ്ടും ‘ഉച്ഛാസനം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

പ്രതിദ്വന്ദ്വി സ്വഭാവപ്രകാരം പുറത്തേക്കു ചായുകയോ മാറുകയോ ചെയ്താൽ, അതേ ദിശയിൽ പാദായനം (പാദം മുന്നോട്ട് വെക്കൽ) നിയോഗിച്ച് അവനെ പിടിക്കണം; ഇതാണ് ‘മുഖവ്യാപർത്തനം’—മുഖം/ശിരസ്സ് തിരിച്ച് നിയന്ത്രിക്കൽ—എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

അനന്തരം ‘പാദം’ ത്രിവിധ വിന്യാസങ്ങളിൽ യഥാക്രമം സ്ഥാപിച്ച്, മണ്ഡലാദികളിൽ ആരംഭിച്ച് പഞ്ചധാരകളിലൂടെ ക്രമമായി സാധനസിദ്ധി നടത്തണം।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

ബുദ്ധിമാൻ മുട്ടിന് മുകളിലെ ഭാഗം ശിഥിലമായി വെച്ച് മൃദുവായി സവാരി ചെയ്യണം; അവയവങ്ങളിൽ ലാഘവം തോന്നുന്നത്ര സമയം മാത്രം കുതിരയെ നടത്തണം।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

കുതിര തോളുകളിൽ മൃദുവായി, വായിൽ (ലഗാം സ്വീകരണത്തിൽ) ലഘുവായി, എല്ലാ സന്ധികളിലും ശിഥിലമായി, സവാരിയുടെ സഹായസൂചനകൾക്ക് വശമായിരിക്കുമ്പോൾ—അപ്പോൾ ആ കുതിരയെ ‘സംഗ്രഹം’ ചെയ്ത് നിയന്ത്രിക്കണം।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

പിന്നിലെ പാദം നന്നായി ഉറച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അത് വിട്ടുകളയരുത്; അപ്പോൾ ‘ബൽഗയാ’ എന്ന രീതിയിൽ ഇരുകൈകളാൽ വലിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന ആകൃഷ്ടി നടത്തണം।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

അവിടെ കുതിര ‘ത്രിക’ നിലയിൽ നിൽക്കണം—കഴുത്ത് ഉയർന്ന് തല സമമായി; രണ്ട് പിന്നിലെ പാദങ്ങൾ നിലത്ത് ഇരിക്കയും, മുൻപാദങ്ങൾ അന്തരീക്ഷത്തിൽ ആശ്രിതമായതുപോലെ (ലഘുവായി/ഉയർത്തി) ഇരിക്കയും വേണം।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

അപ്പോൾ ദൃഢമായ നിയന്ത്രണം (തടയൽ) പ്രയോഗിക്കണം; കൂടാതെ മുഷ്ടിയാൽ കുതിരയുടെ കയറു/ലഗാം കെട്ടിപ്പിടിക്കണം, അങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് വലിച്ചാലും കുതിര തിടുക്കത്തിൽ നിൽക്കാതെ ഇരിക്കും।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

ശരീരം എറിഞ്ഞുലയ്ക്കുന്ന പ്രതിദ്വന്ദ്വിയെ മണ്ഡല-ഭ്രമം (വൃത്താകാര തിരിവുകൾ) കൊണ്ട് കീഴടക്കണം. ഭുജത്തിലേക്ക് എടുത്തെറിക്കുന്നവനെ ‘വൽഗാ’ (പെട്ടെന്നുള്ള ചാട്ടം/പാച്ചിൽ) കൊണ്ട് അടക്കി നിയന്ത്രിക്കണം।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

ഗോമയം, ലവണവും ഗോമൂത്രവും കാച്ചി മണ്ണോടുകൂടി ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കുന്ന അങ്കലേപം, ഈച്ച മുതലായവയുടെ കടിയുടെയും കുത്തിന്റെയും ദോഷവും ക്ഷീണവും നീക്കുന്നു।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

ഭദ്രാ മുതലായ ജാതിയിലെ കുതിരകൾക്ക് മധ്യാഹ്നത്തിൽ സവാരി ചെയ്യുന്നവൻ നേർത്ത മാണ്ഡം (കഞ്ഞി/ദ്രവം) നൽകണം. മന്ദമായ രൂപം, ഉത്സാഹക്കുറവ്, വിശപ്പ്—ഇവ കുതിരയുടെ (ദുർബല) അവസ്ഥയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

കുതിര എത്ര വശ്യമോ അതനുസരിച്ച് തന്നെ പരിശീലനം നൽകണം; അതിയായി ഓടിച്ചാൽ ശിക്ഷണം നശിക്കും. അതിയായി തള്ളിക്കളയാതെ ഇരുന്നാൽ അവ വഴിതെറ്റുകയില്ല; അതുകൊണ്ട് ഉഗ്രസ്വഭാവവും ശക്തമായ വായുമുള്ള കുതിരകളെയും വിധിപൂർവ്വം ഓടിച്ചു (വ്യായാമിപ്പിച്ച്) കൈകാര്യം ചെയ്യണം।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

രണ്ടു മുട്ടുകളാൽ ഉറച്ചായി അമർത്തി, മുഷ്ടിപിടി സ്ഥിരമായി നിലനിർത്തി കുതിരയെ നിയന്ത്രിക്കണം. മുടിവേണിയുടെ രീതികൾ—‘ഗോമൂത്രാകുടില’ (സർപ്പില വളവ്), ‘കുണ്ഡലിത’, ‘പദ്മമണ്ഡല’, ‘മാലിക’।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

‘ഒലൂഖലികാ’ എന്ന പേരിലുള്ള അഞ്ചു രീതികൾ പ്രയോഗിക്കണം; അവയിൽ ‘ഗർവിതാ’ അത്യന്തം പ്രശസ്തമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഭേദങ്ങൾ—സംക്ഷിപ്തം, വിക്ഷിപ്തം, കുഞ്ചിതം, യഥാചിതം (യോഗ്യമായ പോലെ).

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

‘വൽഗിത’യും ‘അവൽഗിത’യും എന്നും വിളിക്കുന്നു; ‘ഷോട്ടാ’ എന്നും ഇങ്ങനെ തന്നെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ‘വീഥീ’ എന്ന അളവ് നൂറ് ധനുസ്സുവരെ; അതുപോലെ എൺപതും തൊണ്ണൂറും എന്ന അളവുകളും പറയുന്നു.

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

‘ഭദ്ര’ കുതിരയെ എളുപ്പത്തിൽ പരിശീലിപ്പിക്കാം. ‘മന്ദ’ കുതിരയുടെ മനസ് ദണ്ഡത്തിൽ (ചാവടി) മാത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അഥവാ ശിക്ഷയ്‌ക്കേ പ്രതികരിക്കൂ. ‘മൃഗജംഘ’ (മാൻ-കാൽ) ‘മൃഗ’ വർഗ്ഗ കുതിര; ‘സങ്കീർണ്ണ’ വർഗ്ഗം ഇവയുടെ ഗുണമിശ്രിതമെന്നു ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

ശർക്കര, മധു, ലാജ (വറുത്ത ധാന്യം) എന്നിവയിൽ നിന്നുണ്ടായ മധുരപ്രസാദംപോലെ, സുഗന്ധമുള്ളവൻ; അശ്വമായും ശുദ്ധനായും ‘ദ്വിജ’ (ബ്രാഹ്മണൻ) സമാനനായും; തേജസ്വിയായി ‘ക്ഷത്രിയ’ സമാനനായും; കൂടാതെ വിനീതനും ബുദ്ധിമാനുമായവൻ—ഇവയാണ് മംഗളകരമായ വിശേഷണങ്ങൾ/ലക്ഷണങ്ങൾ എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

അശുചി, ചഞ്ചലൻ, മന്ദബുദ്ധി, വിരൂപൻ, വിപരീതവിധി ഉള്ളവൻ, ദുഷ്ടൻ ആയ ശൂദ്രൻ; കൂടാതെ കയറുകൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കേണ്ട കുതിരയും വായിൽ ലാലം കാണിക്കുന്ന കുതിരയും—ഇവ അശുഭലക്ഷണങ്ങളാണ്.

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

അവനെ/അതിനെ പരിശീലനരേഖകളിൽ ശരിയായി നിയോഗിക്കണം; കയറുപിടിത്തവും വിടുതലും എന്ന ക്രമങ്ങളോടെ. ഇനി ശാലിഹോത്രൻ യഥാവത് ഉപദേശിച്ചതുപോലെ കുതിര മുതലായവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു.