Adhyaya 279

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിൽ ‘സിദ്ധൗഷധാനി’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുനൂറ്റി എഴുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ഇരുനൂറ്റി എൺപതാം അധ്യായം—‘സർവരോഗഹര ഔഷധങ്ങൾ’—ആരംഭിക്കുന്നു. ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: രോഗങ്ങൾ ശരീരസംബന്ധമായവയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അവ രണ്ടുവിധം—ആഗന്തുക (ബാഹ്യകാരണമൂല)യും സഹജ (ജന്മജാത)യും. ശാരീരിക രോഗങ്ങളിൽ ജ്വരം, കുഷ്ഠം മുതലായവ; മാനസിക രോഗങ്ങൾ ക്രോധാദി വികാരങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 2

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

രോഗങ്ങൾ പലവിധം—ആഗന്തുകം, ആഘാതജന്യം, സഹജം; വിശപ്പ്, ജ്വരം മുതലായവ. ശരീരത്തിലെ ആഗന്തുകദോഷനാശത്തിനായി ഞായറാഴ്ച നെയ്യും ശർക്കരയും നൽകണം.

Verse 3

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

ലവണവും സ്വർണ്ണവും കൂടെ അപൂപം (മധുരപിണ്ഡം) ബ്രാഹ്മണന് അർപ്പിക്കണം. ചന്ദ്രസംബന്ധമായി ബ്രാഹ്മണന് അഭ്യംഗദാനം (മർദ്ദനത്തിനുള്ള എണ്ണ/ലേപം) നൽകിയാൽ സർവരോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.

Verse 4

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

ശനിയാഴ്ച (ശനൈശ്ചര) എണ്ണദാനം ചെയ്യണം; ആശ്വിന മാസത്തിൽ ഗോരസാദി (പാൽ, തൈര്, നെയ്യ് മുതലായ) ഉപയോഗിച്ച് തയ്യാറാക്കിയ അന്നം അർപ്പിക്കണം. നെയ്യും പാലും കൊണ്ട് ശിവലിംഗം അഭിഷേകം ചെയ്താൽ രോഗമുക്തി ലഭിക്കും.

Verse 5

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

ഗായത്രി ജപിച്ചുകൊണ്ട് ത്രിമധുരം (മൂന്ന് മധുരദ്രവ്യങ്ങൾ) തളിച്ച ദൂർവാ പുല്ല് അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യണം. ഏത് നക്ഷത്രത്തിൽ രോഗം വന്നുവോ, അതേ നക്ഷത്രകാലത്ത് സ്നാനവും ശുഭ ബലിയും നടത്തണം.

Verse 6

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

മാനസിക വേദന മുതലായവയുടെ നിവാരണത്തിന് വിഷ്ണുസ്തോത്രം ഹരിക്കുന്നതാകുന്നു. ഇനി വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നീ ദോഷങ്ങളും ധാതുക്കളും സംബന്ധിച്ചും കേൾക്കുക.

Verse 7

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

ഹേ സുശ്രുതാ! ഭുക്തമായ ആഹാരം പക്വാശയത്തിലെത്തിയ ശേഷം രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു—ഒരു ഭാഗം കിറ്റ്ടം (അപശിഷ്ടം) ആകുന്നു, മറ്റേ ഭാഗം രസം (പോഷകസാരം) ആകുന്നു।

Verse 8

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

ഇവയിൽ കിറ്റ്ടഭാഗം ‘മലം’ എന്നു പറയുന്നു—വിൻ (മലം), മൂത്രം, സ്വേദം മുതലായ ദൂഷകങ്ങൾ; അതുപോലെ നാസാമലം, കർണമലം, ദേഹത്തിലെ മറ്റു മലങ്ങളും।

Verse 9

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

രസഭാഗത്തിൽ നിന്ന് അതേ രസം ക്രമേണ രക്തമായി മാറുന്നു; രക്തത്തിൽ നിന്ന് മാംസം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; മാംസത്തിൽ നിന്ന് മേദസ് (കൊഴുപ്പ്) ഉണ്ടാകുന്നു; മേദസിൽ നിന്ന് അസ്ഥി ജനിക്കുന്നു।

Verse 10

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

അസ്ഥിയിൽ നിന്ന് മജ്ജ; അതിൽ നിന്ന് ശുക്രം. ശുക്രത്തിൽ നിന്ന് രാഗം (ആസക്തി) കൂടാതെ ഓജസ് (ജീവശക്തിസാരം) ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ദേശം, ആർതി/രോഗം, ബലം, ശേഷി, കാലം, പ്രകൃതി എന്നിവയും പരിശോധിക്കണം।

Verse 11

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

സ്ഥിതി അറിഞ്ഞ് വൈദ്യൻ ചികിത്സ നടത്തണം; ഔഷധത്തിന്റെ ബലം (പ്രഭാവം)യും നിർണ്ണയിക്കണം. ചികിത്സാരംഭത്തിൽ റിക്ത തിഥികളും ഭൗമം (ചൊവ്വ)യും ഒഴിവാക്കണം; അത് മന്ദം, തടസ്സകരം, ദാരുണം, ഉഗ്രം എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 12

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

ഹരി, പശു, ദ്വിജർ (ബ്രാഹ്മണർ), ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ദേവഗണങ്ങൾ മുതലായവരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, ഹേ പണ്ഡിതനേ, ഈ മന്ത്രം ശ്രവിക്ക; തുടർന്ന് ഔഷധചികിത്സയുടെ ആരംഭം നടത്തണം।

Verse 13

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

ബ്രഹ്മാവ്, ദക്ഷൻ, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ, രുദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, ഭൂമി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വായു, അഗ്നി—അതുപോലെ ഋഷിമാർ, ഔഷധിസമൂഹങ്ങൾ, ഭൂതസംഘങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം നിന്നെ കാക്കട്ടെ।

Verse 14

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

ഈ ഔഷധം നിനക്കു ഋഷികൾക്കു രസായനം പോലെയും, ദേവന്മാർക്കു അമൃതം പോലെയും, ശ്രേഷ്ഠ നാഗങ്ങൾക്കു സുധ പോലെയും—സത്യമായ ഭൈഷജ്യമായി വരട്ടെ।

Verse 15

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

വാത-ശ്ലേഷ്മ (കഫ) പ്രാധാന്യമുള്ള ദേശം എന്നത് ധാരാളം വൃക്ഷങ്ങളും ഏറെ ജലവും ഉള്ള പ്രദേശമാണ്; അത് ‘അനൂപ’ (ആർദ്ര/ചതുപ്പുനില) എന്നു പ്രസിദ്ധം. അതിന്റെ വിരുദ്ധമാണ് ‘ജാങ്ഗല’ (ശുഷ്ക) ദേശം।

Verse 16

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

അൽപം വൃക്ഷവും അൽപം ജലവും ഉള്ള ദേശവും ‘സാധാരണ’ (മധ്യമ) എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. ‘ജാങ്ഗല’ (ശുഷ്ക) ദേശം പിത്ത-ബഹുലം; ‘മധ്യ’ ദേശം സാധാരണ (മധ്യമ) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 17

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

അവർ വായു (വാത)യെ രൂക്ഷം, ശീതം, ചലം എന്നു; പിത്തത്തെ ഉഷ്ണവും കടു-ത്രയലക്ഷണയുക്തവും എന്നു; ബല/ശ്ലേഷ്മൻ (കഫം)യെ സ്ഥിരം, ആമ്ലം, സ്നിഗ്ധം, മധുരം ഗുണങ്ങളുള്ളതെന്നു പറയുന്നു।

Verse 18

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

ഈ ദോഷങ്ങളുടെ വർധനം സമാന കാരണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്നു; വിരുദ്ധങ്ങളാൽ അവയുടെ വിപര്യയം (ശമനം) സംഭവിക്കുന്നു. മധുര, ആമ്ല, ലവണ രസങ്ങൾ കഫവർധകവും വാതശമകവും ആകുന്നു।

Verse 19

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

കടു, തിക്ത, കഷായ രസങ്ങൾ വാതവർധകവും ശ്ലേഷ്മ (കഫ)നാശകവും ആകുന്നു. അതുപോലെ കടു, ആമ്ല, ലവണ രസങ്ങൾ പിത്തവർധകമെന്നു അറിയണം।

Verse 20

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

തിക്ത, മധുര, കഷായ രസങ്ങളും പിത്തവിനാശകമാണ്. ഇത് രസത്തിന്റെ സ്വഗുണമല്ല; വിപാകത്തിന്റെ (ജീർണാനന്തര പരിവർത്തനം) ഗുണമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 21

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

ഉഷ്ണവീര്യമുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ കഫവും വാതവും ശമിപ്പിക്കുന്നു; ശീതവീര്യമുള്ളവ പിത്തത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ പ്രഭാവവശാൽ അവ തത്തത്തായ പ്രത്യേക കർമങ്ങളും നിർവഹിക്കുന്നു, ഹേ സുശ്രുത।

Verse 22

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

ശിശിരം, വസന്തം, നിദാഘം (ഗ്രീഷ്മം) എന്നീ ഋതുക്കളിൽ യഥാക്രമം കഫത്തിന്റെ ചയം, പ്രകോപം, പ്രശമനം എന്നീ ഘട്ടങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 23

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

നിദാഘം, വർഷാ, രാത്രി, ശറദ് എന്നിവയിൽ—സുശ്രുതന്റെ പ്രകാരം—വാത (പവന) ദോഷത്തിന്റെ ചയം, പ്രകോപം, പ്രശമനം എന്നീ ഘട്ടങ്ങൾ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 24

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

പിത്തത്തിനും മേഘകാലം, ശറദ്, ഹേമന്തം എന്നിവയിൽ യഥാക്രമം ചയം, പ്രകോപം, പ്രശമനം എന്നീ അവസ്ഥകൾ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 25

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

വർഷാരംഭമായ മൂന്ന് ഋതുക്കൾ ‘വിസർഗ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഹേമന്താരംഭമായ മൂന്ന് ഋതുക്കളും അതുപോലെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ശിശിരാരംഭമായ മൂന്ന് ‘ആദാന’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു—ഇങ്ങനെ ഗ്രീഷ്മാന്തം വരെ ഋതു-ത്രയങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു।

Verse 26

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

‘വിസർഗ’ം സൗമ്യം (ചന്ദ്രസ്വഭാവം) എന്നും ‘ആദാന’ം ആഗ്നേയം (അഗ്നിസ്വഭാവം) എന്നും പരികീർത്തിതമാണ്. സോമൻ വർഷാരംഭമായ മൂന്ന് ഋതുക്കളിലൂടെ ക്രമാനുസൃതമായി സഞ്ചരിച്ച് ഋതു-രസങ്ങളെ യഥാക്രമം പ്രവഹിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 27

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

ശിശിരാദി ഋതുക്കളിലൂടെ ക്രമമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന സൂര്യൻ യഥാക്രമം അമ്ലം, ലവണ്യം, മധുരം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു രസങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 28

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

അതുപോലെ തിക്തം, കഷായം, കടു എന്നീ രസങ്ങളും ക്രമമായി വർധിപ്പിക്കണം; ദോഷങ്ങൾ നിയന്ത്രിതമായി വർധിക്കുന്നവിധം; കാരണം വർധിപ്പിക്കേണ്ടത് ഒരേയൊന്ന്—ബലം (ദേഹശക്തി) തന്നെയാണ്।

Verse 29

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

മനുഷ്യർക്കു കഴിഞ്ഞുപോയ (ഭുക്തമായ) രാത്രികളും പകലുകളും ക്രമമായി കുറയുന്നതുപോലെ, ആയുസ്സും അതുപോലെ തന്നെ ക്ഷയിക്കുന്നു।

Verse 30

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

ആദി, മധ്യം, അവസാനം എന്നീ ഘട്ടങ്ങളിൽ കഫം, പിത്തം, സമീരണം (വാതം) പ്രകോപ്പത്തിലാകുന്നു; ആ പ്രകോപ്പകാലത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ തന്നെയാണ് അവയുടെ സഞ്ചയം സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു।

Verse 31

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

ഹേ വിപ്രാ! അവയുടെ പ്രകോപ്പത്തിനു ശേഷമുള്ള കാലത്ത് അവയുടെ ശമനം സംഭവിക്കുന്നതായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു—അതിഭോജനത്തിലൂടെയും, അതുപോലെ അഭോജന (ഉപവാസ)ത്തിലൂടെയും।

Verse 32

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

ശരീരത്തിലെ സ്വാഭാവിക വേഗങ്ങളെ ബലമായി ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയോ അടക്കുകയോ ചെയ്താൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും ജനിക്കുന്നു. ഉദരം രണ്ട് ഭാഗം അന്നത്താൽ, ഒരു ഭാഗം പാനത്താൽ നിറയ്ക്കണം.

Verse 33

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

വാതാദി ദോഷങ്ങളുടെ ആശ്രയസ്ഥാനം നിർണ്ണയിച്ച്, പരിശോധനാനന്തരം ശേഷിക്കുന്നതിനെ നിർണ്ണായക ഘടകമായി സ്വീകരിക്കണം. അതുപോലെ രോഗത്തിന്റെ നിദാനം അറിഞ്ഞ്, അതിന് വിപരീതമായ ഔഷധം പ്രയോഗിക്കണം.

Verse 34

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

ഇവിടെ ചെയ്യേണ്ടത് ഇതുതന്നെ; ഞാൻ ഇതിന്റെ സാരം പ്രസ്താവിച്ചു. നാഭിയുടെ മുകളിലും താഴെയും, അതുപോലെ ഗുദവും ശ്രോണി പ്രദേശവും സംബന്ധിച്ചും ഇതേവിധം പ്രയോഗിക്കണം.

Verse 35

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

ദേഹത്തിൽ ബലാസ (ശ്ലേഷ്മം/കഫം), പിത്തം, വാതം എന്നിവയുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്; എങ്കിലും ഇവ എല്ലാം ദേഹമാകെ വ്യാപിക്കുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് വാതം.

Verse 36

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

ദേഹത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഹൃദയം ആ മനസ്സിന്റെ സ്ഥാനമെന്നു പറയുന്നു. (അത്തരം വ്യക്തി) കൃശൻ, അല്പകേശൻ, ചപലൻ, അധികം സംസാരിക്കുന്നവൻ, വിഷമ ജഠരാഗ്നിയുള്ളവൻ.

Verse 37

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

സ്വപ്നത്തിൽ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ വാതപ്രകൃതിയുള്ളവനെന്നു പറയുന്നു; അവൻ അകാലപലിതൻ, ക്രോധപ്രവണൻ, അധികസ്വേദമുള്ളവൻ, മധുരരസപ്രിയൻ।

Verse 38

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

സ്വപ്നത്തിലുമെല്ലാം ദീപ്തിമാനമായ (അഗ്നിസദൃശ) ദൃശ്യങ്ങൾ കാണുന്നവൻ പിത്തപ്രകൃതിയുള്ളവനെന്നു പറയുന്നു; അവൻ ദൃഢാംഗൻ, സ്ഥിരചിത്തൻ, പ്രകാശവർണ്ണൻ, സ്നിഗ്ധകേശ-ശ്മശ്രുധാരി।

Verse 39

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

സ്വപ്നത്തിൽ ശുദ്ധജലം കാണുന്ന മനുഷ്യൻ കഫപ്രകൃതിയുള്ളവൻ; ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്വപ്നലക്ഷണങ്ങൾ ത്രിഗുണങ്ങളായ താമസ, രാജസ, സാത്ത്വിക ഭാവങ്ങളായും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 40

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

മുനിശാർദൂലാ! മനുഷ്യർ വാത-പിത്ത-കഫാത്മകരാണ്; അതിവ്യവായം (അതിമൈഥുനം) കൂടാതെ ഗുരു/കഠിന കർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടൽ മൂലം രക്തപിത്തം എന്ന രോഗം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 41

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

കദന്നം (നികൃഷ്ട/അഹിതകര ആഹാരം) കഴിക്കുന്നതും ശോകവും മൂലം ദേഹത്തിലെ വായു കുപിതമാകുന്നു; അതുപോലെ വിദാഹക വസ്തുക്കൾ സേവിക്കുന്നവർ, അഗ്നി/താപസമ്പർക്കത്തിലുള്ളവർ, ഉഷ്ണാന്നം കഴിക്കുന്നവർ, അതിപ്രയാണത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നവർ എന്നിവരിലും।

Verse 42

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

ഹേ ദ്വിജാ! ഭയത്താൽ പിത്തം പ്രകോപ്പമാകുന്നു; അതുപോലെ അത്യധികം ജലം കുടിക്കുന്നവർക്കും, ഗുരുഭോജനം ചെയ്യുന്നവർക്കും, ഭക്ഷണം കഴിച്ച ഉടൻ ശയിക്കുന്നവർക്കും പിത്തം വർധിക്കുന്നു।

Verse 43

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

അതുപോലെ ആലസ്യമുള്ള ജനങ്ങളിൽ ശ്ലേഷ്മം (കഫം) പ്രകോപ്പമാകുന്നു; വാതാദി ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന രോഗങ്ങളെ ലക്ഷണങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയുടെ സ്വലക്ഷണാനുസരിച്ച് ശമിപ്പിക്കണം।

Verse 44

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

എലുമ്പുകൾ പൊട്ടുന്നതുപോലെയുള്ള വേദന, വായിൽ കഷായരുചി, വായ് വരണ്ടുപോകൽ, ആവർത്തിച്ച ജൃംഭണം (വായ്പൊട്ടൽ), രോമാഞ്ചം—ഇവ വാതജന്യ വ്യാധികളുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്।

Verse 45

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

നഖങ്ങൾ, കണ്ണുകൾ, ശിരകൾ എന്നിവയിൽ മഞ്ഞനിറം, വായിൽ കടുരുചി, ദാഹം (തൃഷ്ണ), കത്തൽ, അത്യുഷ്ണത—ഇവ പിത്തജന്യ വ്യാധികളുടെ സൂചനകളാണ്।

Verse 46

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

ആലസ്യം, അധിക ലാലാസ്രാവം, ഭാരത്വം, വായിൽ മധുരത്വം, ചൂടിനോടുള്ള ആഗ്രഹം—ഇവ ശ്ലൈഷ്മിക (കഫജന്യ) വ്യാധികളുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്।

Verse 47

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

സ്നിഗ്ധവും ഉഷ്ണവുമായ ആഹാരം, അഭ്യംഗം (എണ്ണമസാജ്), തൈലപാനം മുതലായ മാർഗങ്ങൾ വാതത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്നു. നെയ്യ്, പാൽ, പഞ്ചസാര മുതലായവയും ചന്ദ്രപ്രകാശം പോലുള്ള ശീതോപചാരങ്ങളും പിത്തത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 48

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

തേൻ ചേർത്ത ത്രിഫല തൈലം, വ്യായാമം മുതലായ മാർഗങ്ങൾ കഫത്തെ അകറ്റുന്നു. സർവരോഗശാന്തിക്കായി വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനവും പൂജനവും കൂടി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.