Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ഈ ആയുര്വേദാധ്യായത്തില് ഭഗവാന് അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് സംക്ഷിപ്തമായ വിഷചികിത്സാ ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—മന്ത്രപ്രയോഗത്തോടൊപ്പം അടിയന്തര ചികിത്സയും ഔഷധയോഗങ്ങളും. തുടക്കത്തില് കൃത്രിമ/പ്രദത്ത വിഷങ്ങള്, വിവിധ വിഷങ്ങള്, ദംശവിഷം എന്നിവയ്ക്കുള്ള വിഷശമന മന്ത്രങ്ങള് നല്കുന്നു; പടരുന്ന വിഷത്തെ ‘മേഘസദൃശമായ ഇരുട്ട്’ പോലെ വലിച്ചെടുക്കുകയും മന്ത്രാന്തത്തില് ധാരണ/നിഗ്രഹം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു. തുടര്ന്ന് ബീജമന്ത്രങ്ങള്, വൈഷ്ണവ ചിഹ്നങ്ങള്, ശ്രീകൃഷ്ണാവാഹനം എന്നിവയോടെ ‘സര്വാര്ഥസാധക’ മന്ത്രം. പിന്നെ പ്രേതഗണാധിപതി രുദ്രനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്ന ‘പാതാളക്ഷോഭ’ മന്ത്രം—കുത്ത്, പാമ്പുകടി, അപ്രതീക്ഷിത സ്പര്ശജന്യ വിഷം എന്നിവയില് വേഗശമനത്തിന്. തുടര്ന്ന് കടിയടയാളം ഛേദനം/ദഹനം ചെയ്ത്, ശിരീശം, അര്ക്കക്ഷീരം, തീക്ഷ്ണദ്രവ്യങ്ങള് മുതലായവ ചേര്ന്ന പ്രതിവിഷയോഗങ്ങള്—പാനം, ലേപം, അഞ്ജനം, നസ്യം തുടങ്ങിയ പല മാര്ഗങ്ങളില്—വിവരിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः
കൃത്രിമവിഷവും ഉപവിഷവും നശിപ്പിക്ക; നാനാവിഷവും ദംശജന്യവിഷവും നശിപ്പിക്ക. ‘ധമ, ദമ, വമ’—മേഘസദൃശമായ അന്ധകാരധാരപോലെ പടരുന്ന വിഷത്തെ ആകർഷിക്ക; നിർവിഷീഭവിക്ക; സംഹരിക്ക, മാറിപ്പോക, പ്രവേശിച്ച് ആവേശിപ്പിക്ക, വിഷം ഉയർത്തി പുറത്താക്കുന്ന രൂപം ധരിക്ക. മന്ത്രാന്തത്തിൽ വിഷധാരണം: ‘ഓം ക്ഷിപ ഓം ക്ഷിപ സ്വാഹാ; ഓം ഹ്രീം ഖീം സഃ ഠന്ദ്രൗം ഹ്രീം ഠഃ’. ജപാദികളാൽ സിദ്ധമായാൽ ഈ മന്ത്രം സർപ്പങ്ങളെ നിത്യമായി ബന്ധിച്ച് വശപ്പെടുത്തുന്നു.
Verse 2
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः
ഏക-ദ്വി-ത്രി-ചതുര്ബീജങ്ങളാൽ യുക്തവും, കൃഷ്ണൻ, ചക്രം, (വിഷ്ണുവിന്റെ) പഞ്ചാംഗ ചിഹ്നങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടിയും, ‘ഗോപീജനവല്ലഭായ സ്വാഹാ’ എന്നു അവസാനിക്കുന്ന ഈ മന്ത്രം സർവാർത്ഥസാധകമാണ്.
Verse 3
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना
ഓം ഭഗവാൻ രുദ്രനു നമസ്കാരം, പ്രേതഗണങ്ങളുടെ അധിപതിക്കു വന്ദനം. “ബന്ധിക്കു/പിടിക്കു, ഗർജ്ജിക്കു, ചുറ്റിക്കു, വിടുക, മോഹിപ്പിക്കു, പ്രഹരിക്കു, പ്രവേശിക്കു; ഹേ സ്വർണപതംഗാ!”—ഇങ്ങനെ രുദ്രൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഇത് ‘പാതാളക്ഷോഭ’ മന്ത്രമാണ്; ഇതിന്റെ ജപം വിഷം നശിപ്പിക്കുന്നു. ദംശവും സർപ്പദംശവും സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അപ്രതീക്ഷിതമായി കടിയേറ്റാൽ, കൂടാതെ കാഷ്ഠ-ശിലാദികളുടെ സ്പർശം മൂലമുള്ള ദംശത്തിലും, തൽക്ഷണം വിഷശമനത്തിനായി ഇത് പ്രയോഗിക്കണം।
Verse 4
विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं
വിഷശാന്തിക്കായി ദേഹത്തിലെ ദംശചിഹ്നം ചൂടാക്കിയ ഉപകരണത്തോടെ (ജ്വാലക/കോട്ടറി കത്തി മുതലായവ) മുറിച്ച് നീക്കണം; തുടർന്ന് ശിരീഷ വിത്തും പുഷ്പവും, അർക്കക്ഷീരം (ലാറ്റക്സ്), അർക്കവിത്തുകൾ, കടുത്രയം—ഇവ ചേർത്ത് ലേപമായി പ്രയോഗിക്കണം।
Verse 5
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं
പാനം, ലേപനം, അഞ്ജനം (കണ്ണിൽ പ്രയോഗം) മുതലായ മാർഗങ്ങളാൽ വിഷം നശിപ്പിക്കാം. ഔഷധം—ശിരീഷപുഷ്പരസത്തിൽ ഭാവിതമാക്കിയ ശ്വേതമരിചം (വെളുത്ത കുരുമുളക്)।
Verse 6
पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं
പാനം, നസ്യം, അഞ്ജനം മുതലായ പ്രയോഗങ്ങളാൽ വിഷം നശിക്കും—സംശയമില്ല. കോഷാതകീ, വചാ, ഹിംഗു, ശിരീഷ, അർക്കക്ഷീരം (ലാറ്റക്സ്) എന്നിവ ചേർന്ന യോഗം പ്രയോഗിക്കണം।
Verse 7
गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं
‘ഗുലു’, ‘ജ്വാലക’, ‘കലദാലിൻ’—ഇവ മൂന്നും തുല്യജലത്തിൽ അരച്ച് നസ്യാദി രൂപത്തിൽ പ്രയോഗിക്കണം; അതിനാൽ വിഷം നീങ്ങും. അതുപോലെ ‘രാമഠ’ സഹിതം ഇക്ഷ്വാകു (തുമ്പി) സസ്യത്തിന്റെ സർവാംഗചൂർണം നസ്യമായി നൽകിയാൽ വിഷാപഹമാകുന്നു।
Verse 8
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं
ഇന്ദ്രബല, അഗ്നികന്ദം, ദ്രോണം, തുളസി, ദേവിക, സഹാ—ഇവയുടെ രസം ചേർത്ത് ത്രികടുക ചൂർണം ഭക്ഷിച്ചാൽ വിഷം നശിക്കും. അതുപോലെ ശിരീഷവൃക്ഷത്തിന്റെ പഞ്ചാംഗം ‘കൃഷ്ണാ’ പഞ്ചദ്രവ്യങ്ങളോടുകൂടെ ചേർത്താൽ അതും വിഷഹരം.
Frequently Asked Questions
It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.
It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.