Adhyaya 145: The Greatness of the Śālagrāma Sacred Region

Verse 1

अथ शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्देवदेवेश सालङ्कायनको मुनिः ॥ किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥

ここに、聖地シャーラグラーマ（Śālagrāma）の偉大さを説く章が始まる。大地の女神ダラニー（Dharaṇī）は言った。「おお福徳なる御方、神々の主の主よ――解脱（モークシャ）を授けるあなたの聖域において苦行を修した聖仙サーランカーヤナ（Sālaṅkāyana）は、何を成し遂げたのですか。」

Verse 2

श्रीवराह उवाच ॥ अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संहितव्रतः ॥ तप्यमानो यथान्यायं पश्यन् वै सालमुत्तमम् ॥

シュリー・ヴァラーハ（Śrī Varāha）は言った。「長い時を経て、その聖仙は誓願に堅く、正しく苦行に励みつつ、まことに優れたシャーラ（śāla）の樹を見いだした。」

Verse 3

अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा ॥ मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ॥

それは損なわれることなく、比類なき木陰をたたえ、広大で花咲きみちていた。心を喜ばせる芳香を放ち、神々にさえ得難いほどの稀有なものだった。

Verse 4

ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् ॥ ददर्श च पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम् ॥

聖仙サーランカーヤナ（Sālaṅkāyana）は、知を求める行に疲れながらも、再びその不思議なるシャーラ（śāla）の樹を見た。それは吉祥なる者にとって吉祥の相であった。

Verse 5

ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः ॥ विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः ॥

それから大いなるシャーラ（śāla）の樹を見て、大聖ムニは疲れ、そこで休息した。やがてその聖者は、私を拝見したいと願った。

Verse 6

सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः ॥ मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ॥

その牟尼はそのシャーラ樹の東に立ち、西を向いていた。わがマーヤーにより心は惑わされ、わたしを見ることができなかった。

Verse 7

ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरी ॥ वैशाखमासद्वादश्यां मद्दर्शनमुपागतः ॥

それから、美しき者よ、ヴァイシャーカ月の第十二日（ドヴァーダシー）に、彼はそのシャーラ樹の東側に来て、わたしのダルシャナ（拝観）を得た。

Verse 8

दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्तपस्वी संहितव्रतः ॥ तुष्टाव वैदिकैः सूक्तैः प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

そこでわたしを見たその苦行の牟尼は、誓戒に堅く、ヴェーダの讃歌をもってわたしを讃え、幾度も礼拝してひれ伏した。

Verse 9

मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने ॥ यावत्पश्यति मां तत्र स्तुवन्स तपसान्वितः ॥

わが光輝に打たれたその眼は、ゆるやかに開かれた。彼がそこでわたしを見つめるかぎり、タパス（苦行）の力を備えて讃嘆し続けた。

Verse 10

स्थित्वा मत्प्रमुखे चैव स्तुवन्नेवं मम प्रियम् ॥ ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋग्वेदस्यैव ऋग्गतैः ॥

彼はわたしの御前に立ち、このように讃えた――それはわたしに愛しきこと。そこでわたしは、まことにリグ・ヴェーダの詩句によって讃嘆され、のちに（応じ／行動し）た。

Verse 11

स्तोत्रैः सम्पूज्यमानो हि गतोऽहं पश्चिमां दिशम् ।। ततः पश्चिमपार्श्वे तु स्थितस्तत्रैव माधवि ।।

讃歌によってしかるべく礼拝され、わたしは西の方角へと進んだ。ついで西の側において、まさにその場にとどまり住した、マーダヴィーよ。

Verse 12

यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां गतः ।। स्तुवतीत्थं मुनौ देवि गतोऽहं चोत्तरां दिशम् ।।

ヤジュルヴェーダに説かれた真言によって讃えられ、わたしは西へと向かった。かくして聖仙がそのように讃嘆し続ける間に、デーヴィーよ、わたしもまた北の方角へ進んだ。

Verse 13

तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैस्तुष्टाव मां मुनिः ।। ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋषिमुख्येन सुन्दरि ।।

そこでもまた、その聖仙はサーマヴェーダに説かれた真言によってわたしを讃えた。ついで、最勝のリシによって称揚されつつあったそのとき、スンダリーよ——

Verse 14

प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा ।। साधु ब्रह्मन्महाभाग सालङ्कायन सत्तम ।।

至上の歓喜に達して、わたしはそのリシにこう告げた。「サードゥ！婆羅門よ、幸運きわまりないサーランカーヤナよ、善き者の中の最勝よ。」

Verse 15

तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ।। वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान् ।।

この汝の苦行によって、またこの讃嘆によっても、わたしは満足した。願いを選べ、汝に吉祥あれ——苦行によって汝は成就を得た。

Verse 16

एवमुक्तः स तु मया सालङ्कायनको मुनिः ।। सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना ।।

このように我に告げられると、聖仙サーランカーヤナはシャーラ樹のもとに身を寄せ、内奥に静まり、心を制していた。

Verse 17

ततो मां भाषते देवि स ऋषिः संहितव्रतः ।। तवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे ।।

その後、戒をよく整えたそのリシは我に語った、ああデーヴィよ。「ただあなたを礼拝するために、ハリよ、私はタパス（苦行）を修してきた。」

Verse 18

पर्यटामि महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।। इदानीं खलु दृष्टोऽसि चक्रपाणे महाप्रभो ।।

「私は山々と森と荒れた林叢を含む全大地を遍歴しました。いままさにあなたを拝見しました、チャクラを持つ御方（チャクラパーニ）、大いなる主よ。」

Verse 19

तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वर समं सुतम् ।। एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन ।।

「それゆえお与えください、世の主ジャガンナータよ、我が主よ、主権において私に等しい子を。これこそが私のただ一つの願い—お授けください、マドゥスーダナよ。」

Verse 20

एवं वरं याचितोऽस्मि मुनिना भीमकर्मणा ।। पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घकालं तपस्यता ।।

このようにして私は、恐るべき苦行の業を成したムニ—子を願い、長きにわたり修行したバラモン—から、そのような恩寵を請われた。

Verse 21

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ मधुरां गिरमादाय प्रत्यवोचमृषिं प्रति ॥

かくしてその苦行のバラモンの言葉を聞き、私は甘美で柔らかな言葉を取り、聖仙（リシ）に答えた。

Verse 22

चिरकालं व्रतस्थेन यत्त्वया चिन्तितं मुने ॥ स कामस्तव सञ्जातः सिद्धोऽसि तपसा भवान् ॥

聖者よ、汝が久しく誓戒に堅く住して思惟したその願いは、いま汝に生起した。汝はタパス（苦行）によって成就を得た。

Verse 23

ईश्वरस्य परा मूर्तिर्नाम्ना वै नन्दिकेश्वरः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गादुद्भूतः पुत्रस्तव मुनीश्वर ॥

イーシュヴァラの至高の顕現、名をナンディケーシュヴァラという者が、汝の右の側より生じて汝の子となった、聖仙の主よ。

Verse 24

संहरस्व तपो ब्रह्मञ्शान्तिं गच्छ महामुने ॥ अथ चैतस्य जातस्य कल्पा वै सप्त सप्त च ॥

ブラーフマナよ、汝のタパスを収めよ。大いなるムニよ、安寂へと赴け。さらにこの生まれし者に関して、カルパはまことに七と七、すなわち十四である。

Verse 25

त्वं न जानासि विप्रर्षे स जातो नन्दिकेश्वरः ॥ मायायोगबलोपेतो गोव्रजं स मया स्थितः ॥

バラモンの中の見者よ、汝は知らぬ。ナンディケーシュヴァラはすでに生まれた。マーヤーとヨーガの力を具え、彼は私によってゴーヴラジャに置かれた。

Verse 26

मथुरायाः समानीय आमुष्यायणसंज्ञितम् ॥ तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः ॥

マトゥラーより、Āmuṣyāyaṇaと呼ばれる者を連れて来て、シュूलパーニはそこに立ち、汝の弟子を先頭に据えた。

Verse 27

तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे ॥ पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव ॥

幸いなる者よ、かのアーシュラマに留まり、苦行の宝よ、子により至上の歓喜を得て、我が聖域において我らに等しき者となれ。

Verse 28

शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् ॥ योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः ॥

それは「シャーリグラーマ」として名高い。聖仙よ、その吉祥なる事を悟れ。汝が見たこの樹は、まさしく我自身である、疑いはない。

Verse 29

एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् ॥ माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः ॥

これを知る者は、神マヘーシュヴァラを除いて誰もいない。マーヤーによって我は隠され、汝の恩寵によって顕わとなった。

Verse 30

एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालङ्कायनकाय वै ॥

かくして、そのサーランカーयَنカ（Sālaṅkāyanaka）にまことに恩寵を授けて、（物語は続く）。

Verse 31

पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः ॥

大地よ、彼が見つめるそのさなか、私はその場で姿を消した。ついで聖仙は木を右に置き、自らのアーシュラマへと赴いた。

Verse 32

मम तद्रोचते स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥ शालग्राम इति ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणम् ॥

その地は我にとって心惹かれる—山峰と岩稜の高き隆起の上にある。そこはシャーラグラーマ（Śālagrāma）として名高く、信徒をサンサーラ（輪廻）より解き放つと説かれる。

Verse 33

तत्र गुह्यानि मे भूमे वक्ष्यमाणानि मे शृणु ॥ तरन्ति मनुजा येभ्यो घोरं संसारसागरम् ॥

そこにて、大地よ、これから語る我が秘奥の教えを聴け。それによって人々は恐るべきサンサーラの大海を渡り越える。

Verse 34

गुह्यानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पञ्च च ॥ नाद्यापि किञ्चिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः ॥

大地よ、そこには秘されし十五のティールタ（聖なる渡り場）がある。今なおほとんど知られぬが、それらによってそこに留まる者は解放される。

Verse 35

तत्र बिल्वप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम् ॥ कुञ्जानि तत्र चत्वारि क्रोशमात्रे यशस्विनि ॥

そこにはビルヴァプラバー（Bilvaprabha）と名づけられた秘された聖域があり、我にとって愛しき所である。誉れ高き者よ、そこには一クロ―シャの範囲に四つの林苑がある。

Verse 36

हृद्यं तत्परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥

それは心を喜ばせ、至上に秘され、信愛の法行による安楽をもたらす。人は一日一夜そこに逗留したのち、そこで沐浴すべきである。

Verse 37

अश्वमेधफलं भुक्त्वा मम लोके स मोदते ॥ चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

アシュヴァメーダ（馬祭）の果報を得た者は、わが世界において歓喜する。その聖域において、わが至高の顕現は「チャクラ・スヴァーミン」（Cakrasvāmin）として知られる。

Verse 38

चक्राङ्कितशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः ॥ चक्राङ्कितशिला यत्र वरवर्णिनि तिष्ठति ॥

そこでは、円盤（チャクラ）の印を刻む石があちらこちらに見られる。おお、麗しき肌の者よ、それはそのチャクラ印の石が立つ場所である。

Verse 39

तदेतद्विद्धि वसुधे समन्ताद्योजनत्रयम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

知れ、大地よ。これは四方に三ヨージャナずつ広がる。人は三夜の斎戒ののち、そこで沐浴すべきである。

Verse 40

त्रयाणामपि यज्ञानां फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्म परायणः ॥

彼は確かに三つの祭祀の果報を得る。そしてここで、わが戒行に帰依する者は生命の息を捨て去る。

Verse 41

वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं च गच्छति॥ तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥

ヴァージャペーヤ（Vājapeya）の功徳を得た者は、わが世界へ赴く。そこにはヴィシュヌパダ（Viṣṇupada）と名づけられた聖地があり、それは我が至上にして秘奥のクシェートラ（kṣetra）である。

Verse 42

तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटं समाश्रिताः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥

ここにはヒマクータ（Himakūṭa）に寄り添う三つの流れが落ちている。三夜断食した者は、そこで沐浴すべきである。

Verse 43

त्रयाणामपि रात्रीणां फलं प्राप्नोति निष्कलम्॥ तथैव मुञ्चते प्राणान्मुक्तसङ्गो गत क्लमः॥

彼はその三夜の果報を余すところなく得る。さらに、執着を離れ疲労も去って、生命の息（プラーナ）を手放す。

Verse 44

अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते॥ तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥

アティラートラ（Atirātra）の功徳を得た者は、わが世界で尊ばれる。そこにはカーリーフラダ（Kālīhrada）と名づけられた聖地があり、それは我が至上にして秘奥のクシェートラである。

Verse 45

अत्र चैव ह्रदस्रोतो बदरीवृक्षनिःसृतः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्टिकालोषितो नरः॥

ここでもまた、湖の流れはバダリー樹（badarī、ナツメ）から湧き出る。シャシュティカーラ（ṣaṣṭikāla）の行を守った者は、そこで沐浴すべきである。

Verse 46

नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥

ナラメーダ（Naramedha）の功徳を得た者は、わが世界において歓喜する。さらに汝に告げよう、きわめて驚異なることを、ヴァスンダラー（大地）よ。

Verse 47

तत्र शङ्खप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥ श्रूयते शङ्खशब्दश्च द्वादश्यामर्द्धरात्रके॥

そこには、シャンクハプラバー（Śaṅkhaprabha）と名づけられた、わが至上にして秘奥のクシェートラ（kṣetra）がある。さらに、月の第十二日、真夜中に法螺貝の音が聞こえる。

Verse 48

गदाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ यत्र वै कम्पते स्रोतः दक्षिणां दिशमाश्रितम्॥

その地—わが至上のクシェートラ—には、ガダー・クンダ（Gadākuṇḍa）と称される聖なる水場があり、そこでは流れが震え、南の方角へと向かう。

Verse 49

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ वेदान्तगानां विप्राणां फलं प्राप्नोति मानवः॥

三夜の断食を行った者は、そこで沐浴すべきである。人はヴェーダーンタを誦するバラモンたちに等しい功徳を得る。

Verse 50

अथ वै मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो गुणान्वितः॥ गदापाणिर्महाकायो मम लोकं प्रपद्यते॥

そののち彼は、なすべきことを成し遂げ徳を具えて、まことに命の息を捨てる。そして大いなる身にして棍棒（ガダー）を執る者の、わが世界へと至る。

Verse 51

पुनश्चाग्निप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धारा पतति तत्रैका पूर्वोत्तरसमा श्रिता ॥

さらに、わが至上の秘奥なる聖地があり、その名をアグニプラバー（Agniprabha）という。そこでは一筋の水流が北東に向かって落ちている。

Verse 52

यस्तत्र कुरुते स्नानं चतुरात्रोषितो नरः ॥ अग्निष्टोमात्पञ्चगुणं फलं प्राप्नोति मानवः ॥

そこで四夜を過ごし、沐浴の儀を行う者は、アグニシュトーマ（Agniṣṭoma）祭の果報の五倍の功徳を得る。

Verse 53

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥

また、わが定めた行法に安住してそこで命の息を捨てるなら、アグニシュトーマの果報を受けたのち、わが世界に至る。

Verse 54

तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ हेमन्ते चोष्णकं तीर्थं ग्रीष्मे भवति शीतलम् ॥

聞け、幸いなる者よ。わたしが語るその地の不思議を。冬にはティールタ（tīrtha）が温かく、夏には涼しくなる。

Verse 55

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत सप्त रात्रोषितो नरः ॥ राजा भवति सुश्रोणि सवार्युधकलान्वितः ॥

そこで七夜を過ごして沐浴を行う者は、王となる。美しき腰の者よ、騎兵と武器、そして武芸に恵まれる。

Verse 56

अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्माविनिश्चितः ॥ स भुक्त्वा राज्यभोज्यानि मम लोकं च गच्छति ॥

まことに、そこで我が定めた儀礼に確乎として、生命の息（プラーナ）を捨てる者は、王権の享楽を味わったのち、また我が世界へと赴く。

Verse 57

तत्र देवप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धाराः पञ्चमुखास्तत्र पतन्ति गिरिसंश्रिताः ॥

そこにはまた、デーヴァプラバーと名づけられた、我が至高にして秘奥の聖地がある。そこでは五つの「口」をもつ流れが、山に支えられて（あるいは山より湧き出て）落ち下る。

Verse 58

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्वष्टकालोषितो नरः ॥ चतुर्णामपि वेदानां याति पारं न संशयः ॥

しかし、トヴァシュタカーラ（定められた修行期間）のあいだ滞在したのち、そこで沐浴する人は、疑いなく四ヴェーダさえも彼岸に至る。

Verse 59

अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥ वेदकर्म समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥

また、そこで貪りと迷妄を離れて生命の息（プラーナ）を捨てる者は、ヴェーダに結びつく祭式の行為を退けて、我が世界において尊ばれる。

Verse 60

गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र क्षेत्रं परं मम ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥

そこにはまた、ヴィディヤーダラと名づけられた、我が至高にして秘奥の聖地がある。ここではヒマクータより湧き出た五つの流れが落ち下る。

Verse 61

यस्तत्र कुरुते स्नानं मेकरात्रोषितो नरः ॥ याति वैद्याधरं लोकं कृतकृत्यो न संशयः ॥

そこで沐浴し、一夜のみ逗留する人は、ヴィディヤーダラ（持明者）の世界に至る。なすべきことを成し遂げた者となる—疑いはない。

Verse 62

अथात्र मुंचते प्राणान्वीतरागो गतक्लमः ॥ भुक्त्वा वैद्याधरान्भोगान्मम लोकं स गच्छति ॥

そして、もしそこで命の息を捨てるなら、執着なく疲れもなく、ヴィディヤーダラの享楽を味わったのち、彼はわが世界へ赴く。

Verse 63

तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥ शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता ॥

そこにはプンヤナディー（Puṇyanadī）と名づけられた川がある。わが至上の境域たる秘奥の聖地にあり、岩の林と蔓草に満ち、ガンダルヴァとアプサラスが行き交う。

Verse 64

अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मानुसारकः ॥ सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥

そして、もしそこで命の息を捨てるなら、わが定めに従った者は、七つの大陸を離れ、わが世界へ赴く。

Verse 65

गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम ॥ एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥

その地において、わが至上の聖域は「ガンダルヴァ」として知られる。そこでは一筋の流れが落下し、西の方角へと向かっている。

Verse 66

तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुरात्रोषितो नरः ॥ मोदते लोकपालेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

そこで沐浴し四夜を過ごす者は、ローカパーラ（世界の守護神）たちの間で歓喜し、意のままに往来できる住処に住まう。

Verse 67

अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ लोकपालान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥

そして、もしそこで命の息を捨て—わたしの定めた務めに専心し—ローカパーラさえも離れて、彼はわたしの世界へ赴く。

Verse 68

तत्र देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ यत्र कान्तासि मे भूमे बलिर्यज्ञविनाशनात् ॥

そこに、ヴァスンダラーよ、デーヴァフラダと名づけられたわたしの聖域がある。そこでは、バリの祭祀を滅したことにより、地よ、汝はわたしにとって愛しきものとなった。

Verse 69

स ह्रदो वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः ॥ अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्लभः ॥

その湖は、願いを授ける最勝のもの。心に喜ばしく、やわらかな涼しさで安らぎを与える。底知れず、福楽を授け、神々にさえ得難い。

Verse 70

तस्मिन् ह्रदे महाभागे मम वै नियमोदके ॥ मत्स्याश्चक्रांकिताश्चैव पर्यटन्ते इतस्ततः ॥

その大いに幸いなる湖、すなわちわたしの戒行の水において、輪（チャクラ）の印を帯びた魚たちが、あちらこちらへと泳ぎ巡る。

Verse 71

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत्परिवर्तते ॥

さらに汝に説き明かそう、聞け、ヴァスンダラーよ。大いなる驚異がある、広き眼の者よ、そこにてそれは起こり、転じてゆく。

Verse 72

पश्येति श्रद्धधानस्तु न पश्यत्पापपूरुषः ॥ तस्मिन्देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश ॥

「見よ！」—信を具する者は見るが、罪ある者は見ない。その神なる湖（デーヴァフラダ）において、功徳は二十四と十二として数えられる。

Verse 73

यत्र स्नाता दिवं यान्ति शुद्धा वाक्कायजैर्मलैः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥

沐浴して人々が天に至るところ—言葉と身より生じた穢れが清められて—十夜のあいだ戒を守り留まった者は、そこで沐浴の行をなすべきである。

Verse 74

दशानामश्वमेधानां प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥

彼は十度のアシュヴァメーダ祭の損なわれぬ果報を得る。さらにここにおいて、我を念じ観ずることに安住して、命の息を捨てる。

Verse 75

अश्वमेधफलं भुक्त्वा भूमे मत्समतां व्रजेत् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥

アシュヴァメーダの果を享受して、地よ、彼は我と等しき境地に至る。さらに汝に告げよう、我に属する、秘されて至上なる聖なる地を。

Verse 76

सम्भेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः ॥ दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः ॥

そこには天なる聖なる諸河の合流があり、あらゆる安楽の源として愛される。天より降りた神々は、愛する伴侶とともにそこにとどまる。

Verse 77

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः ॥ देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः ॥

そこにはガンダルヴァとアプサラスがあり、ナーガの乙女たちは蛇族とともにいる。さらにデーヴァリシとムニ、そして諸神のすべての統率者が集う。

Verse 78

सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरण्ति हि ॥ नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम् ॥

シッダとキンナラもまた、まことに天界より降りて来る――ネパーラにあるシヴァの聖所へ。そこはあらゆる安楽の源として愛される。

Verse 79

तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः ॥ महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः ॥

それらの場所から、ことに巡礼の渡し場たるティールタより、（示されるのは）シヴァの住処である。大自在天マハーデーヴァの結髪（ジャター）に由来し、青き喉のニーラカンタに結びつくシヴァ廟である。

Verse 80

श्वेतगङ्गेति या प्रोक्ता तया सम्भूय सादरम् ॥ नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः ॥

「シュヴェータ・ガンガー」と称されるその川に、敬意をもって合流して、さまざまな川々が集い来たり、見える姿と見えぬ姿とにおいて存している。

Verse 81

गण्डक्याः कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा ॥ तया सम्भेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा

クリシュナ（Kṛṣṇā）と呼ばれる流れ—クリシュナ（Kṛṣṇa）自身の身より生じたと伝えられる—はガンダキー（Gaṇḍakī）とともに、またシヴァ（Śiva）の身より生じたとされるその流れも、ここに至って彼女／そこへ合流した。

Verse 82

मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम् ॥ वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्लभम्

わが領域には、功徳に満ち、最上に清める聖地が宣示されている。おおヴァスダー（大地）よ、これは神々にとってさえ得難いものと知れ。

Verse 83

यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः ॥ शम्भोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति

また『シッダーシュラマ』（Siddhāśrama）として名高く、功徳を増す地がある。そこにはさらに、シャンブ（Śambhu）の苦行の林があり、あらゆるアーシュラマ（隠棲処）の中で最勝と尊ばれる。

Verse 84

नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम् ॥ निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्

さまざまな花と果実に満ち、芭蕉の茂みで飾られ、さらにニチュラ（nicula）、プンナーガ（punnāga）、ケーサラ（kesara）の樹々によって輝いている。

Verse 85

खर्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः ॥ नारिकेलैश्च पूगैश्च चम्पकैर्जम्बुभिर्धवैः

ナツメヤシ、アショーカ（aśoka）とバクラ（bakula）、マンゴーとプリヤーラカ（priyālaka）があり、さらに椰子とビンロウ（pūga）、またチャンパカ（campaka）、ジャンブー（jambū）、ダヴァ（dhava）の樹々もある。

Verse 86

नारङ्गैर्बदरिभिश्च जम्बीरैर्मातुलुङ्गकैः ॥ केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्

そこには橙（ならんが）とバダリー（ナツメ）の樹、さらにジャンビーラとマートゥルンガがあり、ケータキー、マッリカー、ジャーティ、ユーティカーの花が列をなして荘厳に飾っている。

Verse 87

कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि ॥ आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च

またクンダ、クラヴァカ、ナーガ、クタジャ、さらにザクロの樹々もあり、そこでは来臨した諸天（デーヴァ）の神聖なる夫婦が戯れ遊ぶ。

Verse 88

तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्यॊस्तु संगमे ॥ स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

その大いなる功徳の聖なる池、聖河の合流するところにおいて、人は沐浴するだけで、百回のアシュヴァメーダ（馬祭）に等しいと説かれる果報を得る。

Verse 89

स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् ॥ माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम्

ヴァイシャーカ月にそこで沐浴すれば、千頭の牛を布施するに等しい果報を得る。またマーガ月に再び沐浴すれば、プラヤーガでの沐浴から生ずる果報を得る。

Verse 90

कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे ॥ विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः

カールッティカ月に、太陽がトゥラー（天秤宮）にある時、定められた作法により身を律して沐浴する者は、彼もまた解脱（モークシャ）に与る者となる。疑いはない。

Verse 91

यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् ॥ यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत् ॥

それが祭祀（ヤジュニャ）であれ、苦行（タパス）であれ、布施（ダーナ）であれ、祖霊供養（シュラッダ）であれ、また選び奉る神への礼拝であれ――ここでなされるいかなる行為も、無量の果報をもつ業となる。

Verse 92

भूमे तस्यापराधांश्च सर्वानेव क्षमाम्यहम् ॥ गङ्गायमुनयोऱ्यद्वत्सङ्गमो मर्त्यदुर्लभः ॥

大地よ、わたしはその者のあらゆる過失をことごとく赦す。ガンガーとヤムナーの合流が人間には得難いように、この邂逅もまた得難い。

Verse 93

तथैवायं देवनद्यो सङ्गमः समुदाहृतः ॥ एतद्गुह्यं परं देवि मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

同様に、この神なる河川の合流（サンガマ）が宣言される。女神よ、ヴァスンダラーよ、これはわが聖域における最上の秘奥である。

Verse 94

अहमस्मिन्महाक्षेत्रे धरे पूर्वमुखः स्थितः ॥ शालग्रामे महाक्षेत्रे भूमे भागवतप्रियः ॥

この大いなる聖地において、大地よ、わたしは東に面して立つ。シャーラグラーマの大いなる聖なるクシェートラにおいて、大地よ、わたしはバ―ガヴァタの伝統の帰依者に愛される。

Verse 95

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं यन्न जानन्ति मोहिताः ॥

さらに汝に語ろう――聞け、ヴァスンダラーよ。迷妄の者には理解できぬ、内奥の秘儀、至高にして最勝なるものを。

Verse 96

शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठन्वै विगतज्वरः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः सर्वलोकवरो हरः ॥

シヴァは我が南方に立ち、まことに苦悩を離れておられる。彼は諸世界のうち最も卓越し最上なる者—ハラ、あらゆる世界に恩寵を授ける授与者である。

Verse 97

तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दति ॥ ये मां विदन्ति देवेशि ते विदन्ति शिवं परम् ॥

彼を見いだす者は、女神よ、必ずや我をも見いだす。われを知る者は、神々の主母よ、至上のシヴァを知るのである。

Verse 98

अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे ॥ तत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥ शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते ॥ लभते पुष्कलां सिद्धिमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ॥

我が在るところにシヴァあり、シヴァの在るところに、ヴァスンダラーよ、我もまた住す—我らの間に隔てはどこにもない。シヴァを礼拝する者は、大地よ、まさに我を礼拝するのであり、これを真実として知る者は豊かな成就を得る。

Verse 99

मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतॊ रुरुखण्डं ततः परम् ॥ सम्भेदो देवनद्यॊश्च त्रिवेणी च ततः परम् ॥

まず「ムクティ・クシェートラ」があり、次いでルルカンダ、さらに神なる諸河の合流点、そしてその後にトリヴェーニーがある。

Verse 100

क्षेत्रं प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकी सङ्गतं परम् ॥ एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी ॥

聖域の規模と境界は、ガンダキー（Gaṇḍakī）を中心として—その最上の合流点に基づいて—理解されるべきである。かくして、女神よ、そのガンダキーは諸河のうち最勝の河である。

Verse 101

गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला ॥ अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम् ॥

ガンガー（Gaṅgā）がバギーラティー（Bhāgīrathī）と合流し、大いなる霊的果報をもたらすその地は、もう一つの偉大な聖域としてハリクシェートラ（Harikṣetra）と伝えられる。

Verse 102

आदौ सा गण्डकी पुण्या भागीरथ्या च सङ्गता ॥ तस्य तीर्थस्य महिमा ज्ञायते न सुरैरपि ॥

まず、聖なるガンダキー（Gaṇḍakī）がバギーラティー（Bhāgīrathī）と合流すると説かれる。そのティールタ（tīrtha）の威徳は、デーヴァたちでさえも尽くしては知り得ない。

Verse 103

एतत्ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरी ॥ गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम् ॥

吉祥なる者よ、かくして汝に語った—美しき者よ—シャーリグラーマ（Śāligrāma）の由来と、また一切の穢れを滅すると説かれるガンダキー（Gaṇḍakī）の偉徳である。

Verse 104

पूर्वपृष्टं तया यच्च पुण्यं भागवतप्रियम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः ॥

そして彼女が先に問うたこの功徳ある物語—バガヴァーン（Bhagavān）の帰依者に愛されるもの—は、物語の中の大物語であり、光の中の最上の光輝である。

Verse 105

पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः ॥

それは功徳の中の最上の功徳、苦行（tapas）の中の大苦行であり、秘密の中の至上の秘密、道の中の最高の到達である。

Verse 106

महालाभस्तु लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत् ॥ पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे ॥

これは諸々の利得のうち最上の利得であり、これに勝るものはない。中傷する者にも、欺く者にも、師を裏切る者にも授けてはならない。

Verse 107

लोभमोहमदाद्यैर्ये वर्जिताः पुण्यबुद्धयः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥

貪欲・迷妄・慢心などを離れた功徳ある心の者たち——いかなる人も、夜明けに起きてこれを日々誦するならば、[説かれた利益を得る]。

Verse 108

कुलानि तारितान्येवं सप्त सप्त च सप्त च ॥ एवं मरणकाले तु न कदाचिद्विमुह्यते ॥

かくして、家系は「渡し救われる」と説かれる——七、また七、さらに七。さらに、死の時にも決して迷い惑うことがない。

Verse 109

यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ क्षेत्रस्य शालग्रामस्य माहात्म्यं परमं मया ॥

最高の成就（シッディ）を望む者は、わが世界へと赴く。シャーリグラーマ（Śāligrāma）という聖域の至高の功徳を、わたしが宣言した。

Verse 110

कथितं ते महादेवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

大女神よ、汝に語り終えた。さらに何を聞きたいのか。

Verse 111

वृक्षस्य दक्षिणे पार्श्वे गतस्तावदहं धरे ॥ पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः

「大地（ダーラー）よ、私はそのとき樹の南の側へ赴いた。先の場所を捨て、その仙人は誓戒堅固にして、なお進み行った。」

Verse 112

यस्त्रिरात्रमुषित्वा तु नियते नियता शनः ॥ राजसूयफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि

「しかし、規律ある行いを守り、定めに従って三夜を過ごす者は、次第にラージャスーヤの果報を得て、天において神のごとく歓喜する。」

Verse 113

एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम् ॥ मृताः येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः

「かくのごとし、尊き者よ。この聖地はハリとハラが一体となった本性を有する。ここで命終する者は、己が業に随ってその趣くところに至る。」

Verse 114

ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः ॥ कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके ॥१ १९॥ नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम् ॥ सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभबुद्धये

「また、罪ある者、恩を知らぬ者、婆羅門と神々を犯す者には施してはならない。悪しき弟子にも、シャーストラの教えを汚す者にも与えてはならない。さらに卑しき者、正しく奉仕することを知らぬ者にも与えてはならない。だが善き弟子には与えるべきである—堅忍にして、善き智慧を具える者に。」

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः ॥ यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च

「もし我に満足したまうなら、神よ—至上にして一切の安寧をもたらす御方よ—もし我に授くべき恩寵があるなら授けたまえ。汝は我が苦行（タパス）によって歓喜し、鎮められたからである。」

Verse 116

अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु ॥ तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्

「さらにもう一つの秘事を語ろう。サーランカーヤナよ、それを聞け。汝を喜ばせるために、この聖域がいかにして最勝と称されるかを説き明かそう。」

Verse 117

चतुर्णामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः

「人は四度のアシュヴァメーダ祭の果報を得る。さらにここで生命の息を捨てるなら—わが儀礼と行に堅く住して—（その果を成就する）。」

Verse 118

नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मुक्तरागो गतक्लमः

「人はナラメーダ祭の果報を得る。さらにここで生命の息を捨てるなら—執着を離れ、疲れも去って—（その果を得る）。」

Verse 119

गुह्यं सर्वायुधं नाम तत्र क्षेत्रे परं मम ॥ पतन्ति सप्त स्रोतांसि हिमवन्निःसृतानि वै

「そこ、その聖域には、わが至上の地『サルヴァーユダ（Sarvāyudha）』と名づけられた秘所がある。まことに七つの流れが、ヒマヴァットより湧き出でてそこへと落ち下る。」

Verse 120

तत्र स्नानं तु कुर्वीत अष्ट रात्रोषितो नरः ॥ सप्तद्वीपेषु भ्रमति स्वच्छन्दगमनालयः

「そこで沐浴を行うべきである。八夜そこに逗留した人は、七つの大陸を遍歴し、妨げなき自在の行住を得る。」

Verse 121

सौवर्णानि च पद्मानि दृश्यन्ते भास्करोदये ॥ तावत्पश्यन्ति भूतानि यावन्मध्यन्दिनं भवेत् ॥

日の出には黄金の蓮華が現れ、衆生は正午に至らぬ間だけそれを拝する。

Verse 122

त्रिशूलगङ्गेति आख्याता सापि तत्र महानदी ॥ एवं नदीसमुद्भेदः सर्वतीर्थकदम्बकम् ॥

そこには「トリシューラ・ガンガー」と称される大河もある。かくして河の顕現は、あらゆる聖なる渡し（ティールタ）の集成として説かれる。