Adhyaya 145: The Greatness of the Śālagrāma Sacred Region
Śālagrāma-kṣetra-māhātmya
Sacred-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse
પૃથ્વી વરાહને પૂછે છે—મોક્ષપ્રદ ક્ષેત્રમાં તપસ્વી સાલઙ્કાયને તપ શા માટે કર્યું? વરાહ કહે છે: અદ્ભુત શાલવૃક્ષ પાસે તેણે દીર્ઘ તપ કર્યું, પરંતુ દિવ્ય માયાથી શરૂઆતમાં વરાહદર્શન ન થયું. વૈશાખ શુક્લ દ્વાદશીએ દર્શન મળતાં તેણે ઋગ્-યજુર્-સામ વેદના સ્તોત્રોથી વરાહની સ્તુતિ કરી; વરાહ પણ વૃક્ષની દિશાઓમાં પરિભ્રમણ કરતાં તે સ્તુતિ સ્વીકારે છે. પ્રસન્ન થઈ વરાહ વર આપે છે—નંદિકેશ્વર નામનો પુત્ર—અને શાલવૃક્ષનું ગુપ્ત સ્વરૂપ સ્વયં વરાહ જ છે એમ પ્રગટ કરે છે. પછી અનેક ગુપ્ત તીર્થો, સ્નાનવ્રતો, રાત્રિવાસના નિયમો અને તેમના ફળનું વર્ણન થાય છે. અંતે પ્રદેશને હરિહર (વિષ્ણુ-શિવ) અભેદ ભાવથી પ્રતિષ્ઠિત કરી, ઉપદેશ માત્ર યોગ્ય શિષ્યોને આપવાની ચેતવણી આપવામાં આવે છે તથા નદીઓ, ઋતુઓ અને સંયમિત આચરણ સાથે જોડાયેલ નૈતિક-પર્યાવરણીય આશ્રયરૂપે ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 145
Verse 1
अथ शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्देवदेवेश सालङ्कायनको मुनिः ॥ किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥
હવે શાલગ્રામ-ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય કહેવાય છે. ધરણી બોલી—હે ભગવન, દેવોના દેવેશ! મુક્તિદાતા તમારા ક્ષેત્રમાં તપ કરતા મુનિ સાલઙ્કાયને શું કર્યું, કઈ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી?
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संहितव्रतः ॥ तप्यमानो यथान्यायं पश्यन् वै सालमुत्तमम् ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—દીર્ઘ સમય પછી તે ઋષિ, વ્રતનિષ્ઠ, યથાવિધી તપ કરતા કરતા, નિશ્ચયે એક ઉત્તમ શાલવૃક્ષને જોયો।
Verse 3
अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा ॥ मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ॥
તે અખંડ, અતુલ છાયાવાળું, વિશાળ અને પુષ્પિત હતું; મનોહર અને સુગંધિત—દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવું।
Verse 4
ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् ॥ ददर्श च पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम् ॥
જ્ઞાનસાધનાથી પરિશ્રાંત ઋષિ સાલઙ્કાયને ફરી તે અદ્ભુત શાલવૃક્ષને જોયો—શુભજન માટે શુભ દર્શનરૂપ।
Verse 5
ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः ॥ विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः ॥
પછી મહાશાલવૃક્ષને જોઈ થાકેલા મહામુનિ ત્યાં જ વિશ્રામ કરવા લાગ્યા; ત્યારબાદ તે મુનિને મને દર્શન કરવાની ઇચ્છા થઈ।
Verse 6
सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः ॥ मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ॥
તે મુનિ તે શાલવૃક્ષના પૂર્વ તરફ ઊભા રહી પશ્ચિમમુખી હતા; મારી માયાથી તેમનું ચિત્ત મોહિત થયું, તેથી તેઓ મને જોવા સમર્થ ન રહ્યા।
Verse 7
ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरी ॥ वैशाखमासद्वादश्यां मद्दर्शनमुपागतः ॥
ત્યારબાદ, હે સુન્દરી, વૈશાખ માસની દ્વાદશીએ તે તે શાલવૃક્ષના પૂર્વ પાર्श્વે આવીને મારું દર્શન પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 8
दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्तपस्वी संहितव्रतः ॥ तुष्टाव वैदिकैः सूक्तैः प्रणम्य च पुनःपुनः ॥
ત્યાં મને જોઈ તે તપસ્વી મુનિ, વ્રતમાં દૃઢ, વૈદિક સૂક્તોથી મારી સ્તુતિ કરવા લાગ્યો અને વારંવાર પ્રણામ કર્યો।
Verse 9
मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने ॥ यावत्पश्यति मां तत्र स्तुवन्स तपसान्वितः ॥
મારા તેજથી આઘાત પામેલા તેના નેત્રો તેણે ધીમે ધીમે ખોલ્યા; અને ત્યાં જેટલો સમય મને જોતો રહ્યો, તેટલો સમય તપસ્યાથી યુક્ત થઈ સ્તુતિ કરતો રહ્યો।
Verse 10
स्थित्वा मत्प्रमुखे चैव स्तुवन्नेवं मम प्रियम् ॥ ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋग्वेदस्यैव ऋग्गतैः ॥
મારા સમક્ષ ઊભો રહી આ રીતે સ્તુતિ કરતો તે મને પ્રિય થયો; ત્યારબાદ હું ઋગ્વેદની ઋચાઓથી સ્તુત થતો (પછી પ્રતિઉત્તર આપ્યો)।
Verse 11
स्तोत्रैः सम्पूज्यमानो हि गतोऽहं पश्चिमां दिशम् ।। ततः पश्चिमपार्श्वे तु स्थितस्तत्रैव माधवि ।।
સ્તોત્રોથી યોગ્ય રીતે પૂજિત થઈ હું પશ્ચિમ દિશામાં ગયો; ત્યારબાદ, હે માધવી, પશ્ચિમ પાર્શ્વે ત્યાં જ સ્થિત રહ્યો।
Verse 12
यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां गतः ।। स्तुवतीत्थं मुनौ देवि गतोऽहं चोत्तरां दिशम् ।।
યજુર્વેદમાં કહેલા મંત્રથી સ્તુત થઈ હું પશ્ચિમ દિશા તરફ ગયો. આ રીતે મુનિ સ્તુતિ કરતા રહ્યા, હે દેવી, અને હું પણ ઉત્તર દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 13
तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैस्तुष्टाव मां मुनिः ।। ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋषिमुख्येन सुन्दरि ।।
ત્યાં પણ મુનિએ સામવેદમાં કહેલા મંત્રોથી મારી સ્તુતિ કરી. ત્યાર પછી, હે સુન્દરી, તે ઋષિશ્રેષ્ઠ દ્વારા સ્તુત થતો હું—
Verse 14
प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा ।। साधु ब्रह्मन्महाभाग सालङ्कायन सत्तम ।।
પરમ પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરીને મેં ત્યારે તે ઋષિને કહ્યું— “સાધુ, હે બ્રાહ્મણ! હે મહાભાગ સાલઙ્કાયન, સત્તમ!”
Verse 15
तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ।। वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान् ।।
તારા આ તપથી અને આ સ્તુતિથી પણ હું સંતોષ પામ્યો છું. વર માગ—તારું કલ્યાણ થાઓ; તપથી તું સિદ્ધ થયો છે.
Verse 16
एवमुक्तः स तु मया सालङ्कायनको मुनिः ।। सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना ।।
મારા આમ કહ્યા પછી મુનિ સાલઙ્કાયન શાલવૃક્ષનો આશ્રય લઈને અંતઃકરણથી શાંત અને સંયત બન્યા.
Verse 17
ततो मां भाषते देवि स ऋषिः संहितव्रतः ।। तवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे ।।
ત્યારે સંહિતવ્રત ધરાવતા તે ઋષિએ, હે દેવી, મને કહ્યું— “હે હરિ, માત્ર તમારી આરાધના માટે જ મેં તપ કર્યું છે।”
Verse 18
पर्यटामि महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।। इदानीं खलु दृष्टोऽसि चक्रपाणे महाप्रभो ।।
પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત સમગ્ર ધરતી પર હું ભટક્યો છું. હવે ખરેખર તમારું દર્શન થયું, હે ચક્રપાણિ, હે મહાપ્રભુ।
Verse 19
तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वर समं सुतम् ।। एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन ।।
ત્યારે મને મારા સમાન ઐશ્વર્ય ધરાવતો પુત્ર આપો, હે જગન્નાથ। આ જ મારો વર છે—કૃપા કરીને આપો, હે મધુસૂદન।
Verse 20
एवं वरं याचितोऽस्मि मुनिना भीमकर्मणा ।। पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घकालं तपस्यता ।।
આ રીતે ભયંકર તપ કરનાર તે મુનિ—પુત્રકામ બ્રાહ્મણ, જેણે લાંબા સમય સુધી તપ કર્યું—મારી પાસે એવો વર માગ્યો।
Verse 21
एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ मधुरां गिरमादाय प्रत्यवोचमृषिं प्रति ॥
તે તપસ્વી બ્રાહ્મણના વચન સાંભળી મેં મધુર વાણી ધારણ કરી અને તે ઋષિને પ્રત્યुत્તર આપ્યો।
Verse 22
चिरकालं व्रतस्थेन यत्त्वया चिन्तितं मुने ॥ स कामस्तव सञ्जातः सिद्धोऽसि तपसा भवान् ॥
હે મુને! વ્રતમાં સ્થિર રહીને તું લાંબા સમય સુધી જે ચિંતન કર્યું હતું, એ જ ઇચ્છા હવે તારા માટે પ્રગટ થઈ છે; તપસ્યાથી તું સિદ્ધિ પામ્યો છે।
Verse 23
ईश्वरस्य परा मूर्तिर्नाम्ना वै नन्दिकेश्वरः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गादुद्भूतः पुत्रस्तव मुनीश्वर ॥
હે મુનીશ્વર! ઈશ્વરની પરમ મૂર્તિ ‘નંદિકેશ્વર’ નામે, તારા જમણા અંગમાંથી ઉદ્ભવીને તારો પુત્ર બની છે।
Verse 24
संहरस्व तपो ब्रह्मञ्शान्तिं गच्छ महामुने ॥ अथ चैतस्य जातस्य कल्पा वै सप्त सप्त च ॥
હે બ્રાહ્મણ! તપસ્યાને સંહર; હે મહામુને! શાંતિને પ્રાપ્ત થા. અને આ જન્મેલા માટે કલ્પો સાત અને સાત, એટલે ચૌદ છે।
Verse 25
त्वं न जानासि विप्रर्षे स जातो नन्दिकेश्वरः ॥ मायायोगबलोपेतो गोव्रजं स मया स्थितः ॥
હે વિપ્રર્ષિ! તું જાણતો નથી—નંદિકેશ્વર જન્મ્યો છે. માયા અને યોગબળથી યુક્ત તેને મેં ગોવ્રજમાં સ્થાપિત કર્યો છે।
Verse 26
मथुरायाः समानीय आमुष्यायणसंज्ञितम् ॥ तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः ॥
મથુરાથી ‘આમુષ્યાયણ’ નામે ઓળખાતાને લાવી, તારા શિષ્યને આગળ રાખીને, શૂલપાણિ ત્યાં ઊભા રહ્યા।
Verse 27
तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे ॥ पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव ॥
હે મહાભાગ! તે આશ્રમમાં નિવાસ કરીને, હે તપોનિધિ! પુત્રથી પરમ પ્રસન્ન થઈ, મારા પવિત્ર ક્ષેત્રમાં અમારું સમાન પદ પ્રાપ્ત કર।
Verse 28
शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् ॥ योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः ॥
આ ‘શાલિગ્રામ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે—હે મુનિ, તે શુભ તત્ત્વ જાણ. તું જે વૃક્ષ જોયું છે, તે હું જ છું; તેમાં શંકા નથી।
Verse 29
एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् ॥ माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः ॥
આ રહસ્ય દેવ મહેશ્વર સિવાય કોઈ જાણતું નથી. માયાથી હું ગુપ્ત હતો; તારા પ્રસાદથી પ્રકાશિત થયો છું.
Verse 30
एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालङ्कायनकाय वै ॥
આ રીતે તે સાલઙ્કાયનકને વર આપીને (કથા આગળ વધે છે)।
Verse 31
पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः ॥
હે વસુધે! તે જોતા જ હું ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. પછી મુનિ તે વૃક્ષને જમણી બાજુ રાખીને પોતાના આશ્રમમાં ગયા.
Verse 32
मम तद्रोचते स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥ शालग्राम इति ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणम् ॥
મને તે સ્થાન જ ગમે છે—પર્વતશિખરો અને શિલાઓની ઊંચી ઊઠાણ પર સ્થિત. તે ‘શાલગ્રામ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને ભક્તોને સંસારથી મુક્ત કરનાર કહેવાય છે.
Verse 33
तत्र गुह्यानि मे भूमे वक्ष्यमाणानि मे शृणु ॥ तरन्ति मनुजा येभ्यो घोरं संसारसागरम् ॥
હે ભૂમિ, ત્યાં હું કહેવા જતો છું તે મારા ગુપ્ત ઉપદેશો સાંભળ; જેના દ્વારા મનુષ્યો ભયંકર સંસાર-સાગર પાર કરે છે.
Verse 34
गुह्यानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पञ्च च ॥ नाद्यापि किञ्चिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः ॥
હે વસુધા, ત્યાં પંદર તીર્થો ગુપ્ત છે. આજેય લોકો તેમને બહુ ઓછા જાણે છે; જેના દ્વારા ત્યાં રહેનારા મુક્ત થાય છે.
Verse 35
तत्र बिल्वप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम् ॥ कुञ्जानि तत्र चत्वारि क्रोशमात्रे यशस्विनि ॥
ત્યાં ‘બિલ્વપ્રભ’ નામનું ગુપ્ત ક્ષેત્ર છે, જે મને પ્રિય છે. હે યશસ્વિની, ત્યાં એક ક્રોશની મર્યાદામાં ચાર કુંજ (ઉપવન) છે.
Verse 36
हृद्यं तत्परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥
તે સ્થાન હૃદયને આનંદ આપનારું, પરમ ગુપ્ત અને ભક્તિપૂર્વકના ધર્મકર્મનું સુખ આપનારું છે. ત્યાં મનુષ્યે એક દિવસ-રાત રહીને સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 37
अश्वमेधफलं भुक्त्वा मम लोके स मोदते ॥ चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
અશ્વમેધનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને તે મારા લોકમાં આનંદ કરે છે. તે ક્ષેત્રમાં મારું પરમ સ્વરૂપ ‘ચક્રસ્વામી’ તરીકે વિખ્યાત છે.
Verse 38
चक्राङ्कितशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः ॥ चक्राङ्कितशिला यत्र वरवर्णिनि तिष्ठति ॥
ત્યાં ચક્રચિહ્નિત શિલાઓ અહીં-ત્યાં દેખાય છે. હે સુવર્ણવર્ણિની, જ્યાં તે ચક્રચિહ્નિત શિલા સ્થિત છે.
Verse 39
तदेतद्विद्धि वसुधे समन्ताद्योजनत्रयम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
હે વસુધે, આ જાણ—આ સર્વ દિશામાં ત્રણ યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે. ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને મનુષ્યે ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 40
त्रयाणामपि यज्ञानां फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्म परायणः ॥
તે નિશ્ચિત રીતે ત્રણેય યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી અહીં, મારા કર્મવિધાનમાં પરાયણ થઈ, પ્રાણ ત્યજે છે.
Verse 41
वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं च गच्छति॥ तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥
વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને તે મારા લોકમાં જાય છે. ત્યાં ‘વિષ્ણુપદ’ નામનું ક્ષેત્ર છે—મારું પરમ અને ગુહ્ય ક્ષેત્ર।
Verse 42
तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटं समाश्रिताः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥
અહીં હિમકૂટને આશ્રિત ત્રણ ધારાઓ પડે છે. જે પુરુષ ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરે, તેણે ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 43
त्रयाणामपि रात्रीणां फलं प्राप्नोति निष्कलम्॥ तथैव मुञ्चते प्राणान्मुक्तसङ्गो गत क्लमः॥
તે ત્રણેય રાત્રિઓનું ફળ નિઃશેષ રીતે પ્રાપ્ત કરે છે; અને તેમ જ આસક્તિથી મુક્ત, થાક રહિત થઈ પ્રાણ ત્યજે છે.
Verse 44
अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते॥ तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ ભોગવી તે મારા લોકમાં માન પામે છે. ત્યાં ‘કાળીહ્રદ’ નામે મારું પરમ, ગુપ્ત ક્ષેત્ર છે.
Verse 45
अत्र चैव ह्रदस्रोतो बदरीवृक्षनिःसृतः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्टिकालोषितो नरः॥
અહીં જ હ્રદનો પ્રવાહ બદરી વૃક્ષમાંથી નીકળે છે. જે પુરુષ ષષ્ટિકાલ વ્રત પાળે, તેણે ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 46
नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥
નરમેધ યજ્ઞનું ફળ ભોગવી તે મારા લોકમાં આનંદ કરે છે. અને હે વસુંધરા, હું તને બીજું એક મહા આશ્ચર્ય કહું છું.
Verse 47
तत्र शङ्खप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥ श्रूयते शङ्खशब्दश्च द्वादश्यामर्द्धरात्रके॥
ત્યાં ‘શઙ્ખપ્રભ’ નામે મારું પરમ અને ગુહ્ય ક્ષેત્ર છે; દ્વાદશીની અર્ધરાત્રિએ શઙ્ખનાદ પણ સંભળાય છે।
Verse 48
गदाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ यत्र वै कम्पते स्रोतः दक्षिणां दिशमाश्रितम्॥
તે મારા પરમ ક્ષેત્રમાં ‘ગદાકુંડ’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે; જ્યાં ધારા દક્ષિણ દિશા તરફ વળી કંપતી રહે છે।
Verse 49
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ वेदान्तगानां विप्राणां फलं प्राप्नोति मानवः॥
જે પુરુષ ત્રણ રાત ઉપવાસ કરીને ત્યાં સ્નાન કરે, તે વેદાંત ગાન કરનારા વિપ્રોના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 50
अथ वै मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो गुणान्वितः॥ गदापाणिर्महाकायो मम लोकं प्रपद्यते॥
પછી તે કૃતકૃત્ય અને ગુણયુક્ત બની પ્રાણ ત્યજે છે; અને ગદાધારી મહાકાય (ભગવાન)ના મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 51
पुनश्चाग्निप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धारा पतति तत्रैका पूर्वोत्तरसमा श्रिता ॥
પછી ‘અગ્નિપ્રભ’ નામે મારું પરમ અને ગુહ્ય ક્ષેત્ર છે; ત્યાં એક જ ધારા પડે છે, જે ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશા તરફ સ્થિત છે।
Verse 52
यस्तत्र कुरुते स्नानं चतुरात्रोषितो नरः ॥ अग्निष्टोमात्पञ्चगुणं फलं प्राप्नोति मानवः ॥
જે મનુષ્ય ત્યાં ચાર રાત્રિ રહી સ્નાન કરે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞના ફળ કરતાં પાંચગણું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 53
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥
અને જે ત્યાં મારા વિધાન મુજબના કર્મોમાં નિષ્ઠિત રહી પ્રાણ ત્યાગે છે, તે અગ્નિષ્ટોમનું ફળ ભોગવી મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 54
तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ हेमन्ते चोष्णकं तीर्थं ग्रीष्मे भवति शीतलम् ॥
હે મહાભાગે, ત્યાંનું એક આશ્ચર્ય સાંભળો: હેમંતમાં તે તીર્થ ઉષ્ણ રહે છે અને ગ્રીષ્મમાં શીતળ બની જાય છે.
Verse 55
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत सप्त रात्रोषितो नरः ॥ राजा भवति सुश्रोणि सवार्युधकलान्वितः ॥
હે સુશ્રોણિ, જે મનુષ્ય ત્યાં સાત રાત્રિ રહી સ્નાન કરે છે, તે અશ્વસેના, શસ્ત્રો અને યુદ્ધકલાઓથી યુક્ત રાજા બને છે.
Verse 56
अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्माविनिश्चितः ॥ स भुक्त्वा राज्यभोज्यानि मम लोकं च गच्छति ॥
અને ખરેખર, જે ત્યાં મારા વિધાન મુજબના કર્મોમાં દૃઢનિશ્ચયી રહી પ્રાણ ત્યાગે છે, તે રાજ્યભોગો ભોગવી મારા લોકમાં પણ જાય છે.
Verse 57
तत्र देवप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धाराः पञ्चमुखास्तत्र पतन्ति गिरिसंश्रिताः ॥
ત્યાં ‘દેવપ્રભ’ નામે મારું પરમ, ગુહ્ય તીર્થક્ષેત્ર છે. ત્યાં પર્વતાશ્રિત પાંચમુખી ધારાઓ નીચે પડે છે.
Verse 58
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्वष्टकालोषितो नरः ॥ चतुर्णामपि वेदानां याति पारं न संशयः ॥
જે મનુષ્ય ત્વષ્ટકાલ સુધી ત્યાં રહીને સ્નાન કરે છે, તે ચારેય વેદોના પણ પાર કિનારે પહોંચે છે—શંકા નથી.
Verse 59
अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥ वेदकर्म समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥
અને જે ત્યાં લોભ અને મોહથી રહિત થઈ પ્રાણ ત્યજે છે, તે વેદસંબંધિત કર્મો ત્યજીને મારા લોકમાં મહિમાવાન થાય છે.
Verse 60
गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र क्षेत्रं परं मम ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥
ત્યાં ‘વિદ્યાધર’ નામે મારું પરમ, ગુહ્ય તીર્થક્ષેત્ર છે. અહીં હિમકૂટમાંથી નીકળેલી પાંચ ધારાઓ નીચે ઉતરે છે.
Verse 61
यस्तत्र कुरुते स्नानं मेकरात्रोषितो नरः ॥ याति वैद्याधरं लोकं कृतकृत्यो न संशयः ॥
જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરે અને એક રાત્રિ ત્યાં નિવાસ કરે, તે કૃતકૃત્ય બની વિદ્યાધરોના લોકમાં જાય છે—શંકા નથી.
Verse 62
अथात्र मुंचते प्राणान्वीतरागो गतक्लमः ॥ भुक्त्वा वैद्याधरान्भोगान्मम लोकं स गच्छति ॥
પછી જે ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરે છે—વૈરાગ્યયુક્ત અને ક્લેશરહિત—વિદ્યાધરોના ભોગ ભોગવીને તે મારા લોકમાં જાય છે.
Verse 63
तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥ शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता ॥
ત્યાં મારા પરમ ગુહ્ય ક્ષેત્રમાં ‘પુણ્યનદી’ નામની નદી છે; તે શિલાકુંજ અને લતાઓથી વ્યાપ્ત છે તથા ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દ્વારા સેવિત છે.
Verse 64
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मानुसारकः ॥ सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥
પછી જે ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરે છે—મારા વિધાનનું અનુસરણ કરનાર—સપ્તદ્વીપોને ત્યજીને તે મારા લોકમાં જાય છે.
Verse 65
गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम ॥ एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥
તે સ્થાને મારું પરમ ક્ષેત્ર ‘ગંધર્વ’ નામે વિખ્યાત છે; ત્યાં એક જ ધારા પશ્ચિમ દિશાને આશ્રય કરીને પડે છે.
Verse 66
तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुरात्रोषितो नरः ॥ मोदते लोकपालेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
જે પુરુષ ત્યાં સ્નાન કરે અને ચાર રાત્રિ નિવાસ કરે, તે લોકપાલોમાં આનંદ પામે છે અને સ્વેચ્છાએ ગમન કરી શકાય એવા ધામમાં વસે છે.
Verse 67
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ लोकपालान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
ત્યારે ત્યાં જે મારા વિહિત કર્મોમાં પરાયણ રહી પ્રાણ ત્યજે છે, તે લોકપાલોને પણ ત્યજી મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 68
तत्र देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ यत्र कान्तासि मे भूमे बलिर्यज्ञविनाशनात् ॥
હે વસુંધરા! ત્યાં ‘દેવહ્રદ’ નામે મારું ક્ષેત્ર છે; હે ભૂમે, બલિના યજ્ઞના વિનાશથી તું મને પ્રિય બની હતી.
Verse 69
स ह्रदो वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः ॥ अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्लभः ॥
એ હ્રદ વરદાયક, શ્રેષ્ઠ, મનોહર, સુખદ શીતળ છે; અગાધ છે, સુખ-કલ્યાણ આપનાર પણ—દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે.
Verse 70
तस्मिन् ह्रदे महाभागे मम वै नियमोदके ॥ मत्स्याश्चक्रांकिताश्चैव पर्यटन्ते इतस्ततः ॥
તે મહાભાગ્યશાળી હ્રદમાં—મારું નિયમોદક જ—ચક્રચિહ્નિત માછલીઓ અહીં-ત્યાં ફરતી રહે છે.
Verse 71
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत्परिवर्तते ॥
હજુ પણ હું તને કહું છું—સાંભળ, હે વસુંધરા. હે વિશાલાક્ષિ, ત્યાં એક મહા આશ્ચર્ય છે, જ્યાં તે (અદ્ભુત) બને/પરિવર્તિત થાય છે.
Verse 72
पश्येति श्रद्धधानस्तु न पश्यत्पापपूरुषः ॥ तस्मिन्देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश ॥
‘જો!’—શ્રદ્ધાવાન જુએ છે; પાપી પુરુષ નથી જોતો. તે દેવહ્રદમાં પુણ્યનું માન ‘ચોવીસ અને બાર’ (સંક્ષિપ્ત રીતે) ગણાય છે।
Verse 73
यत्र स्नाता दिवं यान्ति शुद्धा वाक्कायजैर्मलैः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥
જ્યાં સ્નાન કર્યા પછી લોકો વાણી અને દેહથી ઉત્પન્ન થયેલી મલિનતાઓથી શુદ્ધ થઈ સ્વર્ગે જાય છે, ત્યાં દસ રાત્રિ નિયમપૂર્વક રહેલો પુરુષ સ્નાન કરે।
Verse 74
दशानामश्वमेधानां प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥
તે દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું અખંડ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી અહીં જ, મારી ચિંતનમાં સ્થિર રહી, પ્રાણ ત્યાગે છે।
Verse 75
अश्वमेधफलं भुक्त्वा भूमे मत्समतां व्रजेत् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥
હે ભૂમિ! અશ્વમેધનું ફળ ભોગવીને તે મારી સમતા પ્રાપ્ત કરે છે. અને આગળ હું તને મારું ગુહ્ય અને પરમ ક્ષેત્ર કહેશ।
Verse 76
सम्भेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः ॥ दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः ॥
ત્યાં દેવનદીઓનો સંગમ છે, જે સર્વ સુખોને પ્રિય એવો આધાર છે. જ્યાં સ્વર્ગમાંથી ઉતરી દેવતાઓ પોતાના પ્રિય સાથીઓ સાથે નિવાસ કરે છે।
Verse 77
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः ॥ देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः ॥
ત્યાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, નાગકન્યાઓ સર્પો સહિત; દેવર્ષિઓ, મુનિઓ તથા સર્વ દેવોના નાયકો પણ ઉપસ્થિત છે.
Verse 78
सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरण्ति हि ॥ नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम् ॥
સિદ્ધો અને કિન્નરો પણ ખરેખર સ્વર્ગમાંથી અવતરેછે—નેપાળમાં આવેલા તે શિવસ્થાને, જે સર્વ સુખોનું પ્રિય આશ્રય છે.
Verse 79
तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः ॥ महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः ॥
તે તે સ્થળોથી, અને વિશેષ કરીને તે તીર્થોથી—મહાદેવના જટાજૂટમાંથી તથા નીલકંઠ સાથે સંબંધિત શિવાલય (પ્રકટ/સ્થિત) છે.
Verse 80
श्वेतगङ्गेति या प्रोक्ता तया सम्भूय सादरम् ॥ नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः ॥
જેને ‘શ્વેત-ગંગા’ કહેવામાં આવે છે, તેની સાથે આદરપૂર્વક સંગમ પામી અનેક નદીઓ એકત્ર આવી—દૃશ્ય અને અદૃશ્ય રૂપે સ્થિત છે.
Verse 81
गण्डक्याः कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा ॥ तया सम्भेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा
ગંડકી સાથે તે ‘કૃષ્ણા’ પણ—જે કૃષ્ણના દેહમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે—અને જે પ્રવાહ શિવતનુમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે તે પણ; આ બધાં તેની સાથે/તેમાં સંગમ પામ્યાં.
Verse 82
मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम् ॥ वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्लभम्
મારા ક્ષેત્રમાં એક પુણ્યતીર્થ પ્રસિદ્ધ છે, જે પરમ પાવન છે. હે વસુધા, જાણ—તે દેવોને પણ દુર્લભ છે.
Verse 83
यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः ॥ शम्भोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति
અને ત્યાં ‘સિદ્ધાશ્રમ’ નામે વિખ્યાત સ્થાન છે, જે પુણ્ય વધારનાર છે. ત્યાં જ શંભુનું તપોવન પણ છે, જે સર્વ આશ્રમોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
Verse 84
नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम् ॥ निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्
તે સ્થાન અનેક પ્રકારના પુષ્પ-ફળોથી યુક્ત છે, કેળાના ઝુંડોથી શોભિત છે; અને નિચુલ, પુન્નાગ તથા કેસર વૃક્ષોથી પણ વિરાજિત છે.
Verse 85
खर्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः ॥ नारिकेलैश्च पूगैश्च चम्पकैर्जम्बुभिर्धवैः
ખજુર, અશોક, બકુલ, આંબા અને પ્રિયાલક વૃક્ષોથી; તેમજ નારિકેલ, પૂગ (સુપારી), ચંપક, જાંબુ અને ધવ વૃક્ષોથી પણ તે વન પરિપૂર્ણ છે.
Verse 86
नारङ्गैर्बदरिभिश्च जम्बीरैर्मातुलुङ्गकैः ॥ केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्
નારંગ, બદરી, જંબિર અને માતુલુંગ વૃક્ષોથી; તેમજ કેતકી, મલ્લિકા, જાતી અને યુથિકા પુષ્પોની પંક્તિઓથી તે સ્થાન શોભિત છે.
Verse 87
कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि ॥ आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च
કુંદ, કુરવક, નાગ, કુટજ અને દાડિમ (દાડમ) વૃક્ષોથી શોભિત તે સ્થળે આવી દેવયુગલો ક્રીડા કરે છે।
Verse 88
तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्यॊस्तु संगमे ॥ स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
તે મહાપુણ્ય સરોવરમાં, પવિત્ર નદીઓના સંગમસ્થાને, સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને સો અશ્વમેધ યજ્ઞોના ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે।
Verse 89
स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् ॥ माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम्
ત્યાં વૈશાખ માસમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે; અને માઘ માસમાં ફરી સ્નાન કરવાથી પ્રયાગ-સ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 90
कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे ॥ विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः
કાર્તિક માસમાં, સૂર્ય તુલા રાશિમાં સ્થિત હોય ત્યારે, જે વિધિપૂર્વક નિયમિત રહી સ્નાન કરે છે, તે પણ મુક્તિનો ભાગી બને છે—શંકા નથી।
Verse 91
यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् ॥ यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत् ॥
યજ્ઞ, તપ, દાન, શ્રાદ્ધ અથવા ઇષ્ટદેવનું પૂજન—અહીં જે કંઈ કર્મ કરવામાં આવે તે અનંત ફળ આપનારું બને છે।
Verse 92
भूमे तस्यापराधांश्च सर्वानेव क्षमाम्यहम् ॥ गङ्गायमुनयोऱ्यद्वत्सङ्गमो मर्त्यदुर्लभः ॥
હે ભૂમિ, તે પુરુષના સર્વ અપરાધોને હું ક્ષમા કરું છું. જેમ ગંગા-યમુનાનો સંગમ મર્ત્યોને દુર્લભ છે, તેમ આ મુલાકાત પણ દુર્લભ છે.
Verse 93
तथैवायं देवनद्यो सङ्गमः समुदाहृतः ॥ एतद्गुह्यं परं देवि मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥
તેમ જ આ દેવ-નદીઓનો સંગમ કહેવાયો છે. હે દેવી વસુંધરા, મારા ક્ષેત્રમાં આ પરમ ગુહ્ય રહસ્ય છે.
Verse 94
अहमस्मिन्महाक्षेत्रे धरे पूर्वमुखः स्थितः ॥ शालग्रामे महाक्षेत्रे भूमे भागवतप्रियः ॥
હે ધરા, આ મહાક્ષેત્રમાં હું પૂર્વમુખે સ્થિત છું. હે ભૂમિ, શાલગ્રામના મહાક્ષેત્રમાં હું ભાગવત ભક્તોને પ્રિય છું.
Verse 95
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं यन्न जानन्ति मोहिताः ॥
હું તને બીજું પણ કહું છું—સાંભળ, હે વસુંધરા: આંતરિક ગુહ્ય, પરમ શ્રેષ્ઠ રહસ્ય, જેને મોહિત લોકો જાણતા નથી.
Verse 96
शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठन्वै विगतज्वरः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः सर्वलोकवरो हरः ॥
મારા દક્ષિણ સ્થાને શિવ વિરાજે છે, નિશ્ચયે ક્લેશરહિત. તેઓ લોકોમાં અગ્રણી અને શ્રેષ્ઠ—હર, જે સર્વ લોકોને વર આપનાર છે.
Verse 97
तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दति ॥ ये मां विदन्ति देवेशि ते विदन्ति शिवं परम् ॥
હે દેવી! જે તેને પ્રાપ્ત કરે છે, તે નિશ્ચયે મને પણ પ્રાપ્ત કરે છે. હે દેવેશી! જે મને જાણે છે, તે પરમ શિવને જાણે છે.
Verse 98
अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे ॥ तत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥ शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते ॥ लभते पुष्कलां सिद्धिमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ॥
હે વસુંધરા! જ્યાં હું છું ત્યાં શિવ છે; અને જ્યાં શિવ છે ત્યાં હું પણ નિવાસ કરું છું—અમારા વચ્ચે ક્યાંય ભેદ નથી. હે ભૂમે! જે શિવની વંદના કરે છે, તે ખરેખર મારી જ વંદના કરે છે. જે આ તત્ત્વને યથાર્થ જાણે છે, તે પ્રચુર સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 99
मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतॊ रुरुखण्डं ततः परम् ॥ सम्भेदो देवनद्यॊश्च त्रिवेणी च ततः परम् ॥
પ્રથમ ‘મુક્તિક્ષેત્ર’; પછી ‘રુરૂખંડ’; ત્યારબાદ દિવ્ય નદીઓનો સંગમ; અને ત્યારપછી ત્રિવેણી.
Verse 100
क्षेत्रं प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकी सङ्गतं परम् ॥ एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी ॥
ક્ષેત્રનું પ્રમાણ અને નિર્ધારણ ગંડકીના પરમ સંગમને કેન્દ્રમાં રાખીને જાણવું જોઈએ. આ રીતે, હે દેવી, તે ગંડકી નદીઓમાં ઉત્તમ નદી છે.
Verse 101
गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला ॥ अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम् ॥
જ્યાં ગંગા ભાગીરથી સાથે મળી મહાફળ આપે છે, તે બીજું મહાન ક્ષેત્ર ‘હરિક્ષેત્ર’ તરીકે સ્મરિત છે.
Verse 102
आदौ सा गण्डकी पुण्या भागीरथ्या च सङ्गता ॥ तस्य तीर्थस्य महिमा ज्ञायते न सुरैरपि ॥
આદિમાં તે પુણ્ય ગંડકી ભાગીરથી સાથે સંગમ પામે છે; તે તીર્થની મહિમા દેવતાઓને પણ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાતી નથી.
Verse 103
एतत्ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरी ॥ गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम् ॥
હે ભદ્રે, હે સુન્દરી, મેં તને શાલગ્રામનું આખ્યાન અને સર્વ કલ્મષનો નાશ કરનાર ગંડકીનું માહાત્મ્ય કહ્યું છે.
Verse 104
पूर्वपृष्टं तया यच्च पुण्यं भागवतप्रियम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः ॥
તેણે અગાઉ જે પૂછ્યું હતું—ભાગવતભક્તોને પ્રિય તે પુણ્ય આખ્યાન—આખ્યાનોમાં મહાઆખ્યાન છે અને તેજોમાં પરમ તેજ છે.
Verse 105
पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः ॥
આ પુણ્યોમાં પરમ પુણ્ય છે, તપોમાં મહાતપ છે; ગુહ્યોમાં પરમ ગુહ્ય છે અને ગતિઓમાં પરમ ગતિ છે.
Verse 106
महालाभस्तु लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत् ॥ पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे ॥
આ લાભોમાં મહાલાભ છે; આથી વધુ મહાન કંઈ નથી. આને નિંદકને, છળીને અને ગુરુદ્રોહીને આપવું નહીં.
Verse 107
लोभमोहमदाद्यैर्ये वर्जिताः पुण्यबुद्धयः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥
જે પુણ્યબુદ્ધિ ધરાવે છે અને લોભ, મોહ, મદ વગેરેમાંથી રહિત છે—જે મનુષ્ય રોજ પ્રાતઃકાળે ઉઠીને આ પાઠ કરે છે, તે જણાવેલ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 108
कुलानि तारितान्येवं सप्त सप्त च सप्त च ॥ एवं मरणकाले तु न कदाचिद्विमुह्यते ॥
આ રીતે કુલો તારવામાં આવે છે—સાત, સાત અને સાત; તેમજ મૃત્યુકાળે તે ક્યારેય મોહગ્રસ્ત થતો નથી.
Verse 109
यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ क्षेत्रस्य शालग्रामस्य माहात्म्यं परमं मया ॥
જે પરમ સિદ્ધિ ઇચ્છે છે, તે મારા લોકને જાય છે. શાલગ્રામ ક્ષેત્રનું પરમ માહાત્મ્ય મેં પ્રગટ કર્યું છે.
Verse 110
कथितं ते महादेवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
હે મહાદેવી, તને કહેલું છે; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 111
वृक्षस्य दक्षिणे पार्श्वे गतस्तावदहं धरे ॥ पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः
“હે ધરા, ત્યારે હું વૃક્ષના દક્ષિણ પાર्श્વે ગયો. પોતાનું પૂર્વ સ્થાન ત્યજી, તે ઋષિ—દૃઢવ્રતી—(આગળ વધ્યો).”
Verse 112
यस्त्रिरात्रमुषित्वा तु नियते नियता शनः ॥ राजसूयफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि
જે વ્યક્તિ નિયમિત આચરણ સાથે શિસ્તપૂર્વક ત્રણ રાત્રિ નિવાસ કરે છે, તે ક્રમે રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ મેળવી સ્વર્ગમાં દેવ સમાન આનંદ કરે છે।
Verse 113
एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम् ॥ मृताः येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः
હે મહાભાગે, આમ જ છે—આ ક્ષેત્ર હરિ-હર સ્વરૂપ છે. જે અહીં મરે છે, તેઓ પોતાના કર્મ અનુસાર પોતાની ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 114
ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः ॥ कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके ॥१ १९॥ नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम् ॥ सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभबुद्धये
જે પાપી, કૃતઘ્ન અને દ્વિજ તથા દેવોના અપરાધી હોય—તેમને દાન ન આપવું. કુશિષ્યને તથા શાસ્ત્રને દૂષિત કરનારને પણ દાન ન આપવું. નીચ લોકોને અને જે યોગ્ય રીતે સેવા કરવી નથી જાણતા તેમને પણ દાન ન આપવું. પરંતુ સુશિષ્યને—ધીર અને શુભબુદ્ધિવાળાને—દાન આપવું જોઈએ।
Verse 115
यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः ॥ यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च
હે દેવ, જો તમે મને પ્રસન્ન છો—તમે પરમ અને સર્વશાંતિ કરનાર છો—તો જો મને વર આપવો હોય, તો તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈ તે વર મને પ્રદાન કરો।
Verse 116
अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु ॥ तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्
હું એક બીજું ગુહ્ય પણ કહું છું; હે સાલઙ્કાયન, તે સાંભળ. તારી પ્રીતિ માટે હું તે સમજાવીશ, જેના કારણે આ ક્ષેત્ર ઉત્તમ ગણાય છે।
Verse 117
चतुर्णामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः
માનવ ચાર અશ્વમેધ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; અને પછી અહીં મારા કર્મો/વિધિઓમાં નિષ્ઠિત રહી પ્રાણ ત્યાગે છે।
Verse 118
नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मुक्तरागो गतक्लमः
માનવ નરમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; અને પછી અહીં આસક્તિથી મુક્ત, ક્લેશ-થાક વિહોણો બની પ્રાણ ત્યાગે છે।
Verse 119
गुह्यं सर्वायुधं नाम तत्र क्षेत्रे परं मम ॥ पतन्ति सप्त स्रोतांसि हिमवन्निःसृतानि वै
ત્યાં મારા પરમ ક્ષેત્રમાં ‘સર્વાયુધ’ નામનું એક ગુહ્ય સ્થાન છે; હિમવતમાંથી નીકળેલી સાત ધારા ત્યાં આવી પડે છે।
Verse 120
तत्र स्नानं तु कुर्वीत अष्ट रात्रोषितो नरः ॥ सप्तद्वीपेषु भ्रमति स्वच्छन्दगमनालयः
ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; જે પુરુષ આઠ રાત્રિઓ ત્યાં વસે છે, તે નિર્વિઘ્ન ગમન-સ્થિતિ ધરાવી સાત દ્વીપોમાં ભ્રમણ કરે છે।
Verse 121
सौवर्णानि च पद्मानि दृश्यन्ते भास्करोदये ॥ तावत्पश्यन्ति भूतानि यावन्मध्यन्दिनं भवेत् ॥
સૂર્યોદયે સુવર્ણ કમળો દેખાય છે; મધ્યાહ્ન ન થાય ત્યાં સુધી જ પ્રાણીઓ તેને જોઈ શકે છે।
Verse 122
त्रिशूलगङ्गेति आख्याता सापि तत्र महानदी ॥ एवं नदीसमुद्भेदः सर्वतीर्थकदम्बकम् ॥
ત્યાં ‘ત્રિશૂલ-ગંગા’ નામે પ્રસિદ્ધ એવી એક મહાનદી પણ છે. આ રીતે નદીના પ્રાકટ્યનું વર્ણન સર્વ તીર્થોના સમૂહરૂપ સંક્ષેપ સમાન છે।
Frequently Asked Questions
The text frames Śālagrāma as a disciplined moral-ecological space where liberation is linked to regulated conduct (vrata), reverent engagement with rivers and water-bodies (tīrtha), and responsible transmission of knowledge (adhikāra). Philosophically, it emphasizes a Harihara model: realizing Viṣṇu entails recognizing Śiva’s presence as non-separate within the same kṣetra, presented as a unifying doctrinal lens for practice and interpretation.
Key markers include Vaiśākha śukla-dvādaśī (the sage’s darśana moment). The chapter also specifies month-based bathing benefits in Vaiśākha, Māgha, and Kārttika, and notes seasonal inversion at a tīrtha (warm in hemanta, cool in grīṣma). Multiple vow-durations are prescribed as night-stays with fasting/observance: trirātra, caturātra, saptarātra, aṣṭa-rātra, daśa-rātra, and other specified counts (e.g., ṣaṣṭi-kāla wording in one passage).
Through Pṛthivī as interlocutor and the detailed catalog of rivers, streams, groves, and lakes, the narrative sacralizes terrestrial and hydrological systems as sites requiring restraint, cleanliness, and time-bound observance. The kṣetra is depicted as a network of fragile, ‘guhya’ (protected/hidden) waterscapes whose benefits are contingent on disciplined human behavior, effectively presenting an early model of environmental stewardship via ritual regulation and ethical eligibility.
The central human figure is the sage Sālaṅkāyana, whose tapas leads to the birth of a son named Nandikeśvara. The chapter also references Mahādeva/Śiva (including epithets such as Nīlakaṇṭha and Hara) in relation to a Nepal-associated Śiva-sthāna, and situates the narrative within broader cultural geographies by mentioning Mathurā and the Gaṇḍakī river complex.