Adhyaya 145: The Greatness of the Śālagrāma Sacred Region

Verse 1

अथ शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्देवदेवेश सालङ्कायनको मुनिः ॥ किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥

Ab Shalagram kshetr ki baat shuru hoti hai. Dharani ne poocha, Bhagwan, devtaon ke bade Malik, Salankayan rishi ne aapke kshetr mein tapasya ki. Woh moksh dene wali jagah hai. Usne kya paaya?

Verse 2

श्रीवराह उवाच ॥ अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संहितव्रतः ॥ तप्यमानो यथान्यायं पश्यन् वै सालमुत्तमम् ॥

Varah Bhagwan bole. Bahut lambe time baad us rishi ne vrat poora kiya. Woh sahi tarike se tap kar raha tha. Tabhi usne ek bada saal ped dekha. Bahut accha ped tha.

Verse 3

अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा ॥ मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ॥

Woh ped ekdam poora tha, toota nahi tha. Uski chhaaya kisi ped jaisi nahi thi. Bahut bada tha aur phool bhi lage the. Mann khush ho jata tha dekh ke. Khushbu bhi aati thi. Devtaon ke liye bhi yeh milna mushkil tha.

Verse 4

ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् ॥ ददर्श च पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम् ॥

Salankayan rishi gyaan ke chakkar mein thak gaya tha. Usne phir se woh saal ped dekha. Yeh ped dekhne mein accha lagta hai. Acche logon ke liye accha hai.

Verse 5

ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः ॥ विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः ॥

Us bade ped ko dekh ke maha rishi thak gaya. Wahan usne aaram kiya. Phir us rishi ko meri iccha hui. Woh mujhe dekhna chahta tha.

Verse 6

सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः ॥ मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ॥

Woh rishi us ped ke peechche khada tha, magar uski nazar peechche ki taraf thi. Maine apni maya se uska dimaag ghuma diya tha. Isliye woh mujhe dekh nahi paaya.

Verse 7

ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरी ॥ वैशाखमासद्वादश्यां मद्दर्शनमुपागतः ॥

Phir ek baar phir se, us ped ke paas gaya woh rishi. Vaishakh mahine ki baarahvin tareek ko usne mujhe dekh liya.

Verse 8

दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्तपस्वी संहितव्रतः ॥ तुष्टाव वैदिकैः सूक्तैः प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

Jab usne mujhe wahan dekha, usne apna vrat poora rakha. Vedic shlok bol ke meri prashansa ki. Baar-baar jhuk ke pranaam kiya.

Verse 9

मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने ॥ यावत्पश्यति मां तत्र स्तुवन्स तपसान्वितः ॥

Mere chamak se uski aankhen chamak gayi thi. Dheere-dheere usne aankhen kholi. Jab tak woh mujhe dekhta raha, woh meri prashansa karta raha. Usme bahut tapasya ki taakat thi.

Verse 10

स्थित्वा मत्प्रमुखे चैव स्तुवन्नेवं मम प्रियम् ॥ ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋग्वेदस्यैव ऋग्गतैः ॥

Woh mere saamne khada ho ke meri prashansa kar raha tha. Mujhe bahut pasand aaya. Jab usne Rigveda ke shlok se meri prashansa ki, maine bhi jawab diya.

Verse 11

स्तोत्रैः सम्पूज्यमानो हि गतोऽहं पश्चिमां दिशम् ।। ततः पश्चिमपार्श्वे तु स्थितस्तत्रैव माधवि ।।

Log strot se meri puja kar rahe the. Main west ki taraf chala gaya. West side mein main wahin ruk gaya, Madhavi.

Verse 12

यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां गतः ।। स्तुवतीत्थं मुनौ देवि गतोऽहं चोत्तरां दिशम् ।।

Yajurveda ke mantra se woh rishi ne meri tarif ki. Main west ki taraf gaya. Woh rishi gaate rahe, Devi. Main north ki taraf bhi chala gaya.

Verse 13

तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैस्तुष्टाव मां मुनिः ।। ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋषिमुख्येन सुन्दरि ।।

Wahan bhi us rishi ne Samaveda ke mantra se meri tarif ki. Woh bada rishi tha, Sundari. Usne mujhe bahut bada bataya.

Verse 14

प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा ।। साधु ब्रह्मन्महाभाग सालङ्कायन सत्तम ।।

Mujhe bahut achha laga. Maine us rishi se kaha, wah brahmin, bahut badhiya. Salankayan, tum to bade ho.

Verse 15

तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ।। वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान् ।।

Tumhari tapasya aur stuti se main khush ho gaya. Koi vard maang lo, tumhara bhala ho. Tapasya se tumne kamyab ho gaya.

Verse 16

एवमुक्तः स तु मया सालङ्कायनको मुनिः ।। सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना ।।

Maine jo baat kahi, woh sunkar Salankayana rishi ek saal ke ped ke paas chale gaye. Woh andar se bilkul shaant ho gaye aur unka mann ek jagah tik gaya.

Verse 17

ततो मां भाषते देवि स ऋषिः संहितव्रतः ।। तवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे ।।

Phir us rishi ne mujhse baat ki. Unhone kaha, Devi, maine vrat rakha hai aur tumhari hi puja ke liye tapasya ki hai. Hare, main bas tumhare liye hi yeh sab kiya.

Verse 18

पर्यटामि महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।। इदानीं खलु दृष्टोऽसि चक्रपाणे महाप्रभो ।।

Maine poori duniya ghoom li hai, pahad aur jungle sab dekhe. Aaj maine tumhe dekh liya, Chakrapani. Tum to bade bhagwan ho.

Verse 19

तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वर समं सुतम् ।। एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन ।।

Jagan Nath, mujhe ek beta de do jo meri tarah hi ho. Mere Bhagwan, bas yahi main chahta hoon. Madhusudan, yeh vardaan mujhe de do.

Verse 20

एवं वरं याचितोऽस्मि मुनिना भीमकर्मणा ।। पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घकालं तपस्यता ।।

Us rishi ne mujhse yeh vardaan maanga. Woh beta chahte the, isliye bahut lambe takat tak kiya. Woh bade pandit the aur unki tapasya badi bhaari thi.

Verse 21

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ मधुरां गिरमादाय प्रत्यवोचमृषिं प्रति ॥

Maine us tapasvi brahmin ki baat sun li. Phir maine aawaaz naram ki aur rishi ko jawab diya.

Verse 22

चिरकालं व्रतस्थेन यत्त्वया चिन्तितं मुने ॥ स कामस्तव सञ्जातः सिद्धोऽसि तपसा भवान् ॥

Muni, tumne bahut time se vrat mein rehke jo socha tha, woh ab poora ho gaya. Tumhari tapasya se tumhara kaam sidh ho gaya hai.

Verse 23

ईश्वरस्य परा मूर्तिर्नाम्ना वै नन्दिकेश्वरः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गादुद्भूतः पुत्रस्तव मुनीश्वर ॥

Bhagwan ki sabse badi moorti ka naam Nandikeshwar hai. Woh tumhare right side se paida hua hai aur tumhara beta hai, muniyon ke dada.

Verse 24

संहरस्व तपो ब्रह्मञ्शान्तिं गच्छ महामुने ॥ अथ चैतस्य जातस्य कल्पा वै सप्त सप्त च ॥

Brahman, apni tapasya wapas le lo aur shanti se raho, bade muni. Iske liye chaudah kalpa ka time hai.

Verse 25

त्वं न जानासि विप्रर्षे स जातो नन्दिकेश्वरः ॥ मायायोगबलोपेतो गोव्रजं स मया स्थितः ॥

Brahman rishi, tumhe nahi pata ki Nandikeshwar paida ho gaya hai. Usme maya aur yoga ki taakat hai, aur maine use Govraj mein rakh diya hai.

Verse 26

मथुरायाः समानीय आमुष्यायणसंज्ञितम् ॥ तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः ॥

Mathura se ek aadmi ko laya gaya jiska naam Amushyayan tha. Shoolpani wahan khada ho gaya. Usne tumhare shishya ko aage kar diya.

Verse 27

तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे ॥ पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव ॥

Tum bhagwan ke khaas ho. Tapasya tumhare paas hai. Us ashram mein raho. Apne bete se khush ho ke, mere kshetra mein tum hamare barabar ho.

Verse 28

शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् ॥ योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः ॥

Hey rishi, yeh jagah Shalagram ke naam se jaani jaati hai. Yeh baat samajh lo. Jo ped tumne dekha hai, woh main khud hoon. Koi shak nahi.

Verse 29

एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् ॥ माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः ॥

Yeh baat koi nahi jaanta, bas Maheshwar jaante hain. Main apni maya se chupa hua tha. Tumhari wajah se main saaf saaf dikh gaya.

Verse 30

एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालङ्कायनकाय वै ॥

Aise hi Shiva ne Salankayan ko vardan de diya. Yeh kahani aage badhti hai.

Verse 31

पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः ॥

Hey Dharti, jab woh dekh raha tha, main wahi gayab ho gaya. Phir rishi ne us ped ko apne dayein taraf rakh ke apne ashram ki taraf chal diya.

Verse 32

मम तद्रोचते स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥ शालग्राम इति ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणम् ॥

Mujhe woh jagah pasand hai, pahadiyon aur pattharon mein unchi jagah pe. Log use Shalagram kehte hain. Yeh bhakton ko janam-marnu ke chakkar se aazaad karata hai.

Verse 33

तत्र गुह्यानि मे भूमे वक्ष्यमाणानि मे शृणु ॥ तरन्ति मनुजा येभ्यो घोरं संसारसागरम् ॥

Hey Dharti, wahan main kuch baatein batane wala hoon jo maine chupa rakhi hain, woh sun le. Inse log us bhayanak sansar ke samundar se paar kar jaate hain.

Verse 34

गुह्यानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पञ्च च ॥ नाद्यापि किञ्चिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः ॥

Hey Dharti, wahan pandrah tirth hain jo maine gupta rakhe hain. Abhi tak log unke baare mein jaante nahi. Jo log wahan rehte hain, woh mukt ho jaate hain.

Verse 35

तत्र बिल्वप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम् ॥ कुञ्जानि तत्र चत्वारि क्रोशमात्रे यशस्विनि ॥

Wahan ek gupta kshetra hai jiska naam Bilvaprabha hai, mujhe woh bahut pasand hai. Wahan char kunj hain, ek kosh ke andar ki jagah mein.

Verse 36

हृद्यं तत्परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥

Yeh jagah dil ko khush karti hai, bahut chhupi hui hai, aur bhakti ke kaam se sukh deti hai. Ek din aur ek raat ruk ke aadmi ko wahan nahaana chahiye.

Verse 37

अश्वमेधफलं भुक्त्वा मम लोके स मोदते ॥ चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

Ashwamedh yagya ka phal milne ke baad woh mere loka mein khush rehta hai. Us kshetra mein mera sabse bada roop Chakraswami ke naam se jaana jaata hai.

Verse 38

चक्राङ्कितशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः ॥ चक्राङ्कितशिला यत्र वरवर्णिनि तिष्ठति ॥

Wahan chakra wali patthar idhar-udhar dikhti hain. Gori, jahan woh chakra wali patthar khadi hai, wahi jagah hai.

Verse 39

तदेतद्विद्धि वसुधे समन्ताद्योजनत्रयम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

Dharti, yeh jaan lo ki yeh jagah teen yojan tak faili hui hai. Aadmi ko teen raat vrat rakh ke wahan nahaana chahiye.

Verse 40

त्रयाणामपि यज्ञानां फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्म परायणः ॥

Pakka teenon yagya ka phal milta hai. Phir yahan mera kaam karne wala apni jaan chhod deta hai.

Verse 41

वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं च गच्छति॥ तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥

Yeh vrat karne wala Vajapey jaisa punya paata hai. Phir woh mere paas aata hai. Wahan ek jagah hai Vishnupada naam ki. Woh meri sabse badi aur chhupi hui jagah hai.

Verse 42

तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटं समाश्रिताः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥

Wahan teen nadiyan gir rahi hain, Himkoot par se aati hui. In teen din ke vrat ke baad wahan nahaana chahiye.

Verse 43

त्रयाणामपि रात्रीणां फलं प्राप्नोति निष्कलम्॥ तथैव मुञ्चते प्राणान्मुक्तसङ्गो गत क्लमः॥

Woh in teen raaton ka poora phal paata hai. Jab marne ka waqt aata hai, woh bina kisi bandhan ke chala jaata hai. Uska thakaan bhi khatam ho jaata hai.

Verse 44

अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते॥ तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥

Atiratra jaisa punya milne ke baad woh mere lok mein izzat paata hai. Wahan ek aur jagah hai Kalihrad naam ki. Woh bhi meri sabse badi aur chhupi hui jagah hai.

Verse 45

अत्र चैव ह्रदस्रोतो बदरीवृक्षनिःसृतः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्टिकालोषितो नरः॥

Wahan talab ka paani ber ke ped se nikalta hai. Sastikal niyam follow karke wahan nahaana chahiye.

Verse 46

नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥

Naramedh ka phal milne ke baad insaan mere lok mein khush rehta hai. Main tumhe aur bhi ek cheez batata hoon jo duniya mein bahut adbhut hai.

Verse 47

तत्र शङ्खप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥ श्रूयते शङ्खशब्दश्च द्वादश्यामर्द्धरात्रके॥

Wahan Shankhaprabh naam ka ek gupt sthan hai jo mera sabse bada kshetra hai. Barahvin ke din aadhi raat ko wahan shankh ki awaaz sunai deti hai.

Verse 48

गदाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ यत्र वै कम्पते स्रोतः दक्षिणां दिशमाश्रितम्॥

Us kshetra mein Gada Kund naam ka ek pavitra kund hai. Wahan ki nadi dakkhin ki taraf behti hai aur uska paani hilta rehta hai.

Verse 49

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ वेदान्तगानां विप्राणां फलं प्राप्नोति मानवः॥

Jo koi teen din vrat rakh ke wahan nahata hai woh wahi punya paata hai jo Ved padhne wale brahmin paate hain.

Verse 50

अथ वै मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो गुणान्वितः॥ गदापाणिर्महाकायो मम लोकं प्रपद्यते॥

Phir jab uski mrityu hoti hai woh khush ho ke chalta hai. Woh mere lok pahunch jaata hai jahan Gadadhaari Bhagwan rehte hain.

Verse 51

पुनश्चाग्निप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धारा पतति तत्रैका पूर्वोत्तरसमा श्रिता ॥

Mera ek aur gupt jagah hai jiska naam Agniprabha hai. Yeh mera sabse bada kshetra hai. Wahan ek paani ki dhaara girti hai jo poorab aur uttar ki taraf jaati hai.

Verse 52

यस्तत्र कुरुते स्नानं चतुरात्रोषितो नरः ॥ अग्निष्टोमात्पञ्चगुणं फलं प्राप्नोति मानवः ॥

Jo koi wahan char raat reh ke nahaata hai, usko itna punya milta hai. Yeh Agnishtom yagya se paanch guna zyada hai.

Verse 53

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥

Agar koi wahan mera dharam follow karta hua mar jaata hai, toh woh mera lok paa leta hai. Pehle woh Agnishtom jaisa phal bhogta hai.

Verse 54

तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ हेमन्ते चोष्णकं तीर्थं ग्रीष्मे भवति शीतलम् ॥

Ab ek ajeeb baat suno. Sardiyon mein wahan paani garam rehta hai. Aur garmiyon mein woh paani thanda ho jaata hai.

Verse 55

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत सप्त रात्रोषितो नरः ॥ राजा भवति सुश्रोणि सवार्युधकलान्वितः ॥

Jo koi wahan saat raat reh ke nahaata hai, woh raja ban jaata hai. Uske paas ghode, hathiyar aur yuddh ki kalayein sab hoti hain.

Verse 56

अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्माविनिश्चितः ॥ स भुक्त्वा राज्यभोज्यानि मम लोकं च गच्छति ॥

Agar koi wahan jaan deta hai aur mere kaam mein laga rehta hai, to woh pehle raja jaisa maza le leta hai. Phir woh mere paas aata hai.

Verse 57

तत्र देवप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धाराः पञ्चमुखास्तत्र पतन्ति गिरिसंश्रिताः ॥

Wahan ek chupa hua jagah hai jise Devaprabha kehte hain. Woh meri sabse bari jagah hai. Pahad se paanch dhaarein gir rahi hain.

Verse 58

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्वष्टकालोषितो नरः ॥ चतुर्णामपि वेदानां याति पारं न संशयः ॥

Koi wahan nahata hai aur kuch din wahan rehta hai. Woh chaaron Vedon ko samajh jaata hai. Isme koi shak nahi.

Verse 59

अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥ वेदकर्म समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥

Agar koi wahan jaan deta hai bina lalach aur bina bhatke, to woh mere paas izzat paata hai. Usko Ved ke sab kaam chhod dene padte hain.

Verse 60

गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र क्षेत्रं परं मम ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥

Wahan ek aur chupa hua jagah hai jise Vidyadhar kehte hain. Woh meri sabse bari jagah hai. Himkoot pahad se paanch dhaarein aa rahi hain.

Verse 61

यस्तत्र कुरुते स्नानं मेकरात्रोषितो नरः ॥ याति वैद्याधरं लोकं कृतकृत्यो न संशयः ॥

Jo insaan wahan nahaata hai aur ek raat rehta hai, woh Vidyadharon ke duniya mein jaata hai. Uska kaam ho gaya, isme koi shak nahi.

Verse 62

अथात्र मुंचते प्राणान्वीतरागो गतक्लमः ॥ भुक्त्वा वैद्याधरान्भोगान्मम लोकं स गच्छति ॥

Phir agar koi wahan jaan de, bina kisi chicha ke, thaka hua nahi, toh Vidyadharon ke maze le ke mere paas aata hai.

Verse 63

तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥ शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता ॥

Wahan Punyanadi naam ki nadi hai, mere gupt kshetra mein. Patthar aur bel-pattion se bhara hai. Gandharva aur Apsara wahan ghoomte rehte hain.

Verse 64

अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मानुसारकः ॥ सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥

Phir jo wahan jaan chhodta hai, jo mera kaam karta hai, woh saat dweep chhod ke mere duniya mein aata hai.

Verse 65

गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम ॥ एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥

Us jagah ko Gandharva kshetra kehte hain, woh mera bada sthan hai. Wahan ek nadi padti hai jo taraf ki taraf jaati hai.

Verse 66

तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुरात्रोषितो नरः ॥ मोदते लोकपालेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

Joh insaan wahan nahaata hai aur chaar raat rehta hai, woh bahut khush hota hai. Woh logon ke rakshak devta ke paas jaata hai. Wahan aise rehta hai jahan koi rok-tok nahi, jahan marzi wahan jaa sakte hain.

Verse 67

अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ लोकपालान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥

Phir agar koi wahan mar bhi jaaye, jo mera kaam karta rehta hai, woh sab devta ko chhod ke mere paas aata hai. Mere liye kaam karna woh seedha mere lok mein le jaata hai.

Verse 68

तत्र देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ यत्र कान्तासि मे भूमे बलिर्यज्ञविनाशनात् ॥

Wahan ek jagah hai jise Devahrad kehte hain. Yeh meri zameen par meri pavitra jagah hai. Wahan tum meri pyari ban gayi thi, Bali ke yagya tootne ke baad.

Verse 69

स ह्रदो वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः ॥ अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्लभः ॥

Woh sarovar bahut accha hai. Jo maange woh milta hai. Dil ko pasand aata hai. Paani thanda aur sukhdaar hai. Kitna gehra hai koi nahi jaanta. Sukh deta hai. Devta ko bhi yeh milna mushkil hai.

Verse 70

तस्मिन् ह्रदे महाभागे मम वै नियमोदके ॥ मत्स्याश्चक्रांकिताश्चैव पर्यटन्ते इतस्ततः ॥

Us khushnasib sarovar mein mere niyam wale paani mein machhliyan tairti hain. Un machhliyon par chakra ka nishaan hota hai. Woh idhar-udhar ghoomti rehti hain.

Verse 71

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत्परिवर्तते ॥

Aur ek aur baat batata hoon, dhyan se sun. Yahan ek bahut bada chamatkar hota hai. Badi aankhon wali, jahan woh ghoonta hai wahan.

Verse 72

पश्येति श्रद्धधानस्तु न पश्यत्पापपूरुषः ॥ तस्मिन्देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश ॥

Jo shraddha rakhta hai woh dekh pata hai. Jo paapi hai woh nahi dekh pata. Us devahrada mein punya chobees aur baarah ka hisab se milta hai.

Verse 73

यत्र स्नाता दिवं यान्ति शुद्धा वाक्कायजैर्मलैः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥

Jahan naha ke log swarg jaate hain, wahan paani se saaf ho jaate hain. Wahan koi aadmi das din reh ke nahana kare.

Verse 74

दशानामश्वमेधानां प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥

Usko das ashwamedh yagya ka poora phal milta hai. Phir yahan praan chhod deta hai, mere baare mein sochte hue.

Verse 75

अश्वमेधफलं भुक्त्वा भूमे मत्समतां व्रजेत् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥

Ashwamedh ka phal bhog ke, dharti, woh mere jaisa ho jaata hai. Aur ek aur cheez batata hoon, ek gupta kshetra jo mera hai.

Verse 76

सम्भेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः ॥ दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः ॥

Yahan do pavitra nadiya milti hain. Yeh jagah khushi ka main source hai. Swarg se devta aate hain aur yahan rehte hain apne pyaaron ke saath.

Verse 77

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः ॥ देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः ॥

Gandharv aur Apsara bhi hain. Naag kanya hain saanp ke saath. Dev rishi aur munivar hain. Sab devta ke bade-bade log hain.

Verse 78

सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरण्ति हि ॥ नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम् ॥

Siddh aur Kinnar bhi swarg se utarte hain. Nepal mein ek Shiv ka sthan hai. Woh bhi khushi ka main source hai.

Verse 79

तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः ॥ महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः ॥

In sab jagah se, khaas kar tirth se, Mahadev ke jaton ka connection hai. Nilkanth Shiv ka ghar hai.

Verse 80

श्वेतगङ्गेति या प्रोक्ता तया सम्भूय सादरम् ॥ नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः ॥

Shvet Ganga naam ki nadi hai. Usme izzat ke saath bahut nadiya mil gayi hain. Kuch dikhti hain, kuch nahi dikhti hain.

Verse 81

गण्डक्याः कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा ॥ तया सम्भेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा

Krishna naam ki nadi hai jo Krishna ke shareer se nikli hai. Gandaki nadi bhi usmein milti hai. Aur ek nadi hai jo Shiv ke shareer se nikli hai, woh bhi wahan aa mili hai.

Verse 82

मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम् ॥ वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्लभम्

Mere kshetra mein ek jagah hai jo bahut punya karti hai aur insaan ko saaf karti hai. Vasudhe, yeh samajh le ki devta bhi isko paana mushkil samajhte hain.

Verse 83

यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः ॥ शम्भोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति

Wahan Siddhashram naam ki jagah hai, log iske baare mein jaante hain. Yeh punya badhata hai. Shiv ka tapovan bhi wahan hai, aur yeh sab ashram mein sabse bada mana jata hai.

Verse 84

नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम् ॥ निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्

Wahan tarah tarah ke phool aur phal hain. Kele ke pedhon ke jhund hain. Nichul aur punnag ke ped hain, aur kesar ke phool bhi chamak rahe hain.

Verse 85

खर्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः ॥ नारिकेलैश्च पूगैश्च चम्पकैर्जम्बुभिर्धवैः

Wahan khajoor ke ped hain, ashok aur bakul ke ped hain. Aam aur priyal ke ped bhi hain. Nariyal aur supari ke ped hain, aur champak, jamun aur dhav ke ped bhi hain.

Verse 86

नारङ्गैर्बदरिभिश्च जम्बीरैर्मातुलुङ्गकैः ॥ केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्

Wahan santra aur ber ke ped hain. Nimbu aur matulung ke bhi ped hain. Phoolon ki line lagi hai, ketaki, chameli, juhi, sab se sajaa hai.

Verse 87

कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि ॥ आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च

Chandni, kuravak, nagkesar, kutaj aur anar ke ped bhi hain. Devi-devta aake wahan khelte hain, apne apne saathiyon ke saath.

Verse 88

तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्यॊस्तु संगमे ॥ स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

Us taalab mein punya bahut hai. Wahan do pavitra nadiyan milti hain. Wahan nahaane se insaan ko itna punya milta hai, jaise sau ashwamedh yagya karne ka phal mile.

Verse 89

स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् ॥ माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम्

Vaisakh mein wahan nahaane se sau gaye dene jaisa punya milta hai. Magh mein nahaane se Prayag mein nahaane jaisa phal milta hai.

Verse 90

कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे ॥ विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः

Kartik mahine mein jab surya Tula rashi mein ho, agar koi niyam se nahaaye, woh mukti paa leta hai. Koi shak nahi.

Verse 91

यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् ॥ यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत् ॥

Yahan jo bhi karam karo, uska result bahut bada hota hai. Yagya ho, tapasya ho, daan dena ho, ya apne bhagwan ki puja. Jo bhi karam yahan karta hai, usko anant fal milta hai.

Verse 92

भूमे तस्यापराधांश्च सर्वानेव क्षमाम्यहम् ॥ गङ्गायमुनयोऱ्यद्वत्सङ्गमो मर्त्यदुर्लभः ॥

Hey dharti, main us insaan ke saare gunaah maaf kar deta hoon. Ganga aur Yamuna ka sangam logon ke liye kitna mushkil milta hai, waisa hi yeh bhi hai.

Verse 93

तथैवायं देवनद्यो सङ्गमः समुदाहृतः ॥ एतद्गुह्यं परं देवि मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

Devi nadiyon ka yeh sangam bhi waisa hi hai. Devi, yeh mere kshetr ka sabse bada raaz hai jo maine tumhe bataya.

Verse 94

अहमस्मिन्महाक्षेत्रे धरे पूर्वमुखः स्थितः ॥ शालग्रामे महाक्षेत्रे भूमे भागवतप्रियः ॥

Dharti, main is bade kshetr mein poorab ki taraf khada hoon. Shalagram mein, jo bada kshetr hai, main bhagwan ke bhakton ko bahut pyaara hoon.

Verse 95

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं यन्न जानन्ति मोहिताः ॥

Aur ek baat batata hoon, dharti, sunna. Yeh ek aisa raaz hai jo andar ka hai aur bahut khaas hai. Jo log bhatak gaye hain, woh yeh nahi jaante.

Verse 96

शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठन्वै विगतज्वरः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः सर्वलोकवरो हरः ॥

Shiv mere daaye hisse mein khada hai. Woh bilkul tension-free hai. Saari duniya mein sabse bada wohi hai. Har kisi ko woh vardaan deta hai.

Verse 97

तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दति ॥ ये मां विदन्ति देवेशि ते विदन्ति शिवं परम् ॥

Devi, jo Shiv ko dhundhte hain woh mujhe dhundhte hain. Jo mujhe jaante hain woh Shiv ko jaante hain. Dono mein koi farak nahi.

Verse 98

अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे ॥ तत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥ शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते ॥ लभते पुष्कलां सिद्धिमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ॥

Jahan main hoon wahan Shiv hai. Jahan Shiv hai wahan main hoon. Hum dono mein koi doori nahi. Jo Shiv ko pranaam karta hai woh mujhe pranaam karta hai. Yeh baat jo samajhta hai usko sab milta hai.

Verse 99

मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतॊ रुरुखण्डं ततः परम् ॥ सम्भेदो देवनद्यॊश्च त्रिवेणी च ततः परम् ॥

Pehle Mukti-kshetra aata hai. Uske baad Rurukhand aata hai. Phir do pavitra nadiyon ka milan hota hai. Uske baad Triveni aati hai.

Verse 100

क्षेत्रं प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकी सङ्गतं परम् ॥ एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी ॥

Yeh poora kshetra Gandaki nadi ke aas-paas hai. Devi, Gandaki sabse badi nadi maani jaati hai. Saari nadiyon mein iska number ek hai.

Verse 101

गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला ॥ अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम् ॥

Jahan Ganga aur Bhagirathi milte hain, wahan bahut punya milta hai. Us jagah ko Harikshetra kehte hain. Yeh ek bada dharam ka sthan hai.

Verse 102

आदौ सा गण्डकी पुण्या भागीरथ्या च सङ्गता ॥ तस्य तीर्थस्य महिमा ज्ञायते न सुरैरपि ॥

Pehle Gandaki nadi Bhagirathi se milti hai. Us tirth ki itni badi baat hai ki devata bhi poora nahi jaante.

Verse 103

एतत्ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरी ॥ गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम् ॥

Bhadra, maine tumhe Saligram ki poori baat batayi. Aur Gandaki nadi ki bhi mahatva bataya. Yeh sab paap mita deta hai.

Verse 104

पूर्वपृष्टं तया यच्च पुण्यं भागवतप्रियम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः ॥

Jab usne pehle poocha tha, woh baat bahut punya wali hai. Bhagwan ke bhakto ko yeh bahut pasand hai. Yeh sabse badi kahani hai, sabse bada ujala hai.

Verse 105

पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः ॥

Yeh sabse bada punya hai. Sabse bada tap hai. Sabse bada raaz hai. Aur sabse badi manzil hai.

Verse 106

महालाभस्तु लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत् ॥ पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे ॥

Yeh sabse bada faayda hai, isse bada kuch nahi. Ise kisi badbola ko mat dena. Na kisi dhokebaaz ko, na jise guru se gaddari kare.

Verse 107

लोभमोहमदाद्यैर्ये वर्जिताः पुण्यबुद्धयः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥

Jo log lobh, moh aur ahankaar se door rehte hain, unke paas acchi buddhi hoti hai. Jo insaan subah utth ke yeh roz padhta hai, use woh sab fayda milta hai.

Verse 108

कुलानि तारितान्येवं सप्त सप्त च सप्त च ॥ एवं मरणकाले तु न कदाचिद्विमुह्यते ॥

Aise hi saat khandan, phir saat aur phir saat, sab ka uddhar ho jata hai. Aur marne ke waqt insaan ka dimaag nahi ghoomta, woh seedha rehta hai.

Verse 109

यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ क्षेत्रस्य शालग्रामस्य माहात्म्यं परमं मया ॥

Agar koi sabse badi siddhi chahta hai, woh mere lok mein jata hai. Maine Shalagram kshetra ki mahatva poora bataya hai.

Verse 110

कथितं ते महादेवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

Devi, maine tumhe poora bata diya. Ab aur kya sunna chahti ho?

Verse 111

वृक्षस्य दक्षिणे पार्श्वे गतस्तावदहं धरे ॥ पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः

Main ped ke daaye side gaya. Woh rishi apna purana jagah chhod ke chala gaya. Apna vrat pakka rakh ke woh aage badh gaya.

Verse 112

यस्त्रिरात्रमुषित्वा तु नियते नियता शनः ॥ राजसूयफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि

Jo koi teen raat yahan rehta hai, apna kaam sahi se karta hai. Woh dheere-dheere bada phal paata hai. Swarg mein woh khush rehta hai, jaise koi devta ho.

Verse 113

एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम् ॥ मृताः येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः

Yeh jagah Vishnu aur Shiv ki hai. Jo log yahan mar jaate hain, woh apne hisaab se aage jaate hain. Unke karam ke hisaab se unki raah banti hai.

Verse 114

ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः ॥ कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके ॥१ १९॥ नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम् ॥ सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभबुद्धये

Paapi logon ko, jo shukriya nahi jaante, unko mat do. Jo brahmin aur devtaon ka bura karte hain, unko bhi mat do. Bure chhatron ko mat do, jo shastra ko bigaadte hain. Neeche logon ko mat do, jo seva karna nahi jaante. Achhe chhatron ko do, jo samajhdar hain aur achhi soch rakhte hain.

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः ॥ यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च

Hey bhagwan, agar tum mujhse khush ho, toh mujhe ek vardan do. Maine tapasya ki hai, isliye tum mujhe kuch do. Tum sab ka shanti karte ho, toh mujhe bhi kuch do.

Verse 116

अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु ॥ तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्

Main ek aur baat batata hoon jo chupa hai. Salankayan, yeh sun. Main isliye batata hoon kyunki tumse pyaar hai. Yeh baat samajh mein aayegi ki yeh jagah kitni khaas hai.

Verse 117

चतुर्णामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः

Jo yahan aata hai usko char Ashwamedh yagya ka phal milta hai. Agar koi yahan mar jaye aur mera kaam karta rahe, woh bhi wohi phal pata hai.

Verse 118

नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मुक्तरागो गतक्लमः

Yahan Naramedh yagya ka phal bhi milta hai. Jo yahan mar jaye, uska mann mukta ho jata hai. Koi maya nahi, koi thakan nahi, bas shanti.

Verse 119

गुह्यं सर्वायुधं नाम तत्र क्षेत्रे परं मम ॥ पतन्ति सप्त स्रोतांसि हिमवन्निःसृतानि वै

Us jagah ek chupa sthan hai jise Sarvayudh kehte hain. Woh mera sabse bada sthan hai. Wahan Himalay se saat nadiyan aati hain.

Verse 120

तत्र स्नानं तु कुर्वीत अष्ट रात्रोषितो नरः ॥ सप्तद्वीपेषु भ्रमति स्वच्छन्दगमनालयः

Wahan jaake naha lena chahiye. Agar koi aath raat wahan reh jaye, woh saat dweepo mein ghoom sakta hai. Koi rok-tok nahi, aazaadi hai.

Verse 121

सौवर्णानि च पद्मानि दृश्यन्ते भास्करोदये ॥ तावत्पश्यन्ति भूतानि यावन्मध्यन्दिनं भवेत् ॥

Suraj nikalte waqt sone jaise kamal dekhte hain. Yeh kamal tab tak dikhenge jab tak dopahar nahi ho jata.

Verse 122

त्रिशूलगङ्गेति आख्याता सापि तत्र महानदी ॥ एवं नदीसमुद्भेदः सर्वतीर्थकदम्बकम् ॥

Wahan ek badi nadi hai jise Trishul Ganga kehte hain. Is tarah yahan bahut saare teerth ek jagah par milte hain.