Adhyaya 145: The Greatness of the Śālagrāma Sacred Region
Śālagrāma-kṣetra-māhātmya
Sacred-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse
সংবাদত পৃথিৱীয়ে বৰাহক সোধে—মুক্তিদায়ক ক্ষেত্ৰত তপস্বী সালঙ্কায়নে কিয় তপস্যা কৰিছিল। বৰাহ বৰ্ণনা কৰে যে আশ্চৰ্য শাল গছৰ কাষত ঋষিয়ে দীঘলীয়া তপ কৰিছিল, কিন্তু দিৱ্য মায়াৰ বাবে প্ৰথমে বৰাহৰ দর্শন নাপাইছিল। বৈশাখ শুক্ল দ্বাদশীত তেওঁ দর্শন লাভ কৰি, বৰাহে গছৰ চাৰিও দিশে গমন কৰোঁতে, ঋগ্, যজুৰ্ আৰু সামবেদীয় স্তোত্ৰেৰে স্তৱ কৰে। সন্তুষ্ট বৰাহে বৰ দিয়ে—পুত্ৰ নন্দিকেশ্বৰ—আৰু শাল গছৰ গোপন পৰিচয় বৰাহ-স্বরূপ বুলি প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত বহু গোপন তীৰ্থ, স্নান-ব্ৰত (ৰাতি বাস) আৰু কৃত্য-ফলৰ মানচিত্ৰ সদৃশ বিৱৰণ দিয়ে। অধ্যায়ৰ অন্তত ক্ষেত্ৰটোক হৰিহৰ (বিষ্ণু–শিৱ) অদ্বৈত দৃষ্টিত প্ৰতিষ্ঠা কৰি, এই উপদেশ কেৱল যোগ্য শিষ্যকেই দিবলৈ সতর্ক কৰে; নদী, ঋতু আৰু সংযমিত আচৰণেৰে যুক্ত নৈতিক-পরিবেশীয় আশ্ৰয়স্থান হিচাপে ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 145
Verse 1
अथ शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्देवदेवेश सालङ्कायनको मुनिः ॥ किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥
এতিয়া শালগ্ৰাম-ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা আৰম্ভ হয়। ধৰণীয়ে ক’লে: “হে ভগৱন, দেৱদেৱেশ! মুক্তিদায়ক তোমাৰ ক্ষেত্ৰত তপস্যা কৰি মুনি সালঙ্কায়নে কি সিদ্ধি লাভ কৰিলে?”
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संहितव्रतः ॥ तप्यमानो यथान्यायं पश्यन् वै सालमुत्तमम् ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত সেই ঋষি, ব্ৰতত স্থিৰ, বিধিমতে তপস্যাত নিয়োজিত হৈ, নিশ্চয়েই এক উত্তম শাল গছ দেখিলে।”
Verse 3
अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा ॥ मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ॥
সেই গছ অখণ্ড ৰূপৰ, অতুল ছাঁয়াযুক্ত—বিশাল আৰু পুষ্পিত; মনোহৰ আৰু সুগন্ধিময়, যি দেৱতাসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ।
Verse 4
ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् ॥ ददर्श च पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम् ॥
জ্ঞানসাধনাত পৰিশ্ৰান্ত ঋষি সালঙ্কায়নে পুনৰ সেই আশ্চৰ্য শাল গছ দেখিলে—শুভজনৰ বাবে শুভ দৰ্শন।
Verse 5
ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः ॥ विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः ॥
তাৰ পাছত মহাশাল গছ দেখিয়া পৰিশ্ৰান্ত মহামুনিয়ে তাতেই বিশ্ৰাম কৰিলে; আৰু তাৰ পিছত সেই মুনি মোক দৰ্শন কৰিব বিচাৰিলে।
Verse 6
सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः ॥ मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ॥
সেই শাল গছৰ পূব দিশত মুনি পশ্চিমমুখে স্থিত আছিল। মোৰ মায়াৰ প্ৰভাৱত তেওঁৰ চিত্ত মোহগ্ৰস্ত হ’ল, সেয়ে তেওঁ মোক দৰ্শন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 7
ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरी ॥ वैशाखमासद्वादश्यां मद्दर्शनमुपागतः ॥
তাৰ পাছত, হে সুন্দৰী, বৈশাখ মাহৰ দ্বাদশীত তেওঁ সেই শাল গছৰ পূব পাৰ্শ্বলৈ আহি মোৰ দৰ্শন লাভ কৰিলে।
Verse 8
दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्तपस्वी संहितव्रतः ॥ तुष्टाव वैदिकैः सूक्तैः प्रणम्य च पुनःपुनः ॥
তাত মোক দৰ্শন কৰি সেই তপস্বী মুনি, যি ব্ৰতত দৃঢ় আছিল, বৈদিক সূক্তেৰে মোৰ স্তৱন কৰিলে আৰু পুনঃপুনঃ প্ৰণাম জনালে।
Verse 9
मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने ॥ यावत्पश्यति मां तत्र स्तुवन्स तपसान्वितः ॥
মোৰ তেজে আঘাতপ্ৰাপ্ত তেওঁৰ চকু দুটা ধীৰে ধীৰে মেলিলে। যিমানক্ষণ তেওঁ তাত মোক চাই থাকিল, তপস্যাযুক্ত হৈ স্তৱন কৰি থাকিল।
Verse 10
स्थित्वा मत्प्रमुखे चैव स्तुवन्नेवं मम प्रियम् ॥ ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋग्वेदस्यैव ऋग्गतैः ॥
মোৰ সন্মুখত স্থিত হৈ তেওঁ এইদৰে স্তৱন কৰি থাকিল, যি মোৰ প্ৰিয়। তাৰ পাছত, ঋগ্বেদৰ ঋচাসমূহেৰে সত্যই স্তূত হোৱা মই (তাৰ প্ৰতি উত্তৰ দিলোঁ/কাৰ্য কৰিলোঁ)।
Verse 11
स्तोत्रैः सम्पूज्यमानो हि गतोऽहं पश्चिमां दिशम् ।। ततः पश्चिमपार्श्वे तु स्थितस्तत्रैव माधवि ।।
স্তোত্ৰেৰে যথাযথ পূজিত হৈ মই পশ্চিম দিশলৈ গ’লোঁ। তাৰ পাছত, হে মাধৱী, পশ্চিম পাৰ্শ্বতেই মই সেই ঠাইতে স্থিৰ হৈ থাকিলোঁ।
Verse 12
यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां गतः ।। स्तुवतीत्थं मुनौ देवि गतोऽहं चोत्तरां दिशम् ।।
যজুৰ্বেদত উক্ত মন্ত্রেৰে সংস্তুত হৈ মই পশ্চিমলৈ গ’লোঁ। এইদৰে, হে দেবী, মুনি যেতিয়া এইভাৱে স্তৱ কৰিয়েই থাকিল, মইও উত্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়িলোঁ।
Verse 13
तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैस्तुष्टाव मां मुनिः ।। ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋषिमुख्येन सुन्दरि ।।
তাতোও মুনিয়ে সামবেদত উক্ত মন্ত্রসমূহেৰে মোক স্তৱ কৰিলে। তাৰ পাছত, হে সুন্দৰী, সেই ঋষিমুখ্যৰ দ্বাৰা স্তুত হৈ মই—
Verse 14
प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा ।। साधु ब्रह्मन्महाभाग सालङ्कायन सत्तम ।।
সৰ্বোচ্চ প্ৰীতি লাভ কৰি মই তেতিয়া সেই ঋষিক ক’লোঁ: “সাধু! হে ব্ৰাহ্মণ, মহাভাগ্যৱান সালঙ্কায়ন, সৎজনৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ।”
Verse 15
तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ।। वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान् ।।
তোমাৰ এই তপস্যা আৰু এই স্তৱদ্বাৰা মই সন্তুষ্ট। বৰ বাছি লোৱা—তোমাৰ মঙ্গল হওক; তপস্যাৰ দ্বাৰা তুমি সিদ্ধি লাভ কৰিছা।
Verse 16
एवमुक्तः स तु मया सालङ्कायनको मुनिः ।। सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना ।।
মোৰ এই বাক্য শুনি মুনি সালঙ্কায়ন শাল গছৰ আশ্ৰয় লৈ অন্তৰাত্মাত নিভৃত হৈ মন সংযত কৰি স্থিৰ হ’ল।
Verse 17
ततो मां भाषते देवि स ऋषिः संहितव्रतः ।। तवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे ।।
তাৰ পাছত সংযত-ব্ৰতধাৰী সেই ঋষিয়ে, হে দেবী, মোক ক’লে— ‘হে হৰি, তোমাৰেই আৰাধনাৰ নিমিত্তে মই তপস্যা কৰিলোঁ।’
Verse 18
पर्यटामि महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।। इदानीं खलु दृष्टोऽसि चक्रपाणे महाप्रभो ।।
‘পৰ্বত, বন আৰু কাননসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী মই পৰিভ্ৰমণ কৰিলোঁ। এতিয়া সত্যই তোমাক দেখিলোঁ, হে চক্রপাণি, হে মহাপ্রভু।’
Verse 19
तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वर समं सुतम् ।। एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन ।।
‘তেন্তে, হে জগন্নাথ, মোক মোৰ সমান ঈশ্বৰত্বসম্পন্ন এটা পুত্ৰ দিয়া। এইয়েই মোৰ বৰ—দয়া কৰি দিয়া, হে মধুসূদন।’
Verse 20
एवं वरं याचितोऽस्मि मुनिना भीमकर्मणा ।। पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घकालं तपस्यता ।।
এইদৰে ভয়ংকৰ তপস্যাকাৰী সেই মুনিয়ে—পুত্ৰকামনাৰে দীঘলীয়া কাল তপস্যা কৰা সেই ব্ৰাহ্মণে—মোৰ ওচৰত এই বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 21
एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ मधुरां गिरमादाय प्रत्यवोचमृषिं प्रति ॥
সেই তপস্বী ব্ৰাহ্মণৰ বাক্য শুনি মই মধুৰ আৰু নম্ৰ বাক্য গ্ৰহণ কৰি সেই ঋষিক প্ৰতি উত্তৰ দিলোঁ।
Verse 22
चिरकालं व्रतस्थेन यत्त्वया चिन्तितं मुने ॥ स कामस्तव सञ्जातः सिद्धोऽसि तपसा भवान् ॥
হে মুনি, ব্ৰতত স্থিৰ হৈ তুমি যি কথা দীৰ্ঘকাল চিন্তা কৰিছিলা, সেই কামনা এতিয়া তোমাৰ ভিতৰত উদ্ভৱ হৈছে; তপস্যাৰ দ্বাৰা তুমি সিদ্ধি লাভ কৰিলা।
Verse 23
ईश्वरस्य परा मूर्तिर्नाम्ना वै नन्दिकेश्वरः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गादुद्भूतः पुत्रस्तव मुनीश्वर ॥
ঈশ্বৰৰ পৰম মূৰ্তি, নাম নন্দিকেশ্বৰ, তোমাৰ দক্ষিণ অঙ্গৰ পৰা উদ্ভূত হৈ তোমাৰ পুত্ৰ ৰূপে প্ৰকাশ পাইছে, হে মুনীশ্বৰ।
Verse 24
संहरस्व तपो ब्रह्मञ्शान्तिं गच्छ महामुने ॥ अथ चैतस्य जातस्य कल्पा वै सप्त सप्त च ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, তোমাৰ তপস্যা সংহাৰ কৰা; হে মহামুনি, শান্তিলৈ গমন কৰা। আৰু এই জন্ম লোৱা জনৰ বাবে কল্প সঁচাকৈয়ে সাত আৰু সাত, অৰ্থাৎ চৌদ্দ।
Verse 25
त्वं न जानासि विप्रर्षे स जातो नन्दिकेश्वरः ॥ मायायोगबलोपेतो गोव्रजं स मया स्थितः ॥
হে বিপ্ৰঋষে, তুমি নাজানা যে নন্দিকেশ্বৰ জন্ম লৈছে। মায়া আৰু যোগবলৰে সমন্বিত তেওঁক মই গোব্ৰজত স্থাপন কৰিছোঁ।
Verse 26
मथुरायाः समानीय आमुष्यायणसंज्ञितम् ॥ तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः ॥
মথুৰাৰ পৰা তেওঁক আনি—‘আমুষ্যায়ণ’ নামে খ্যাত জনক—শূলপাণিয়ে তোমাৰ শিষ্যক আগত ৰাখি তাত অৱস্থিত হ’ল।
Verse 27
तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे ॥ पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव ॥
হে মহাভাগ, সেই আশ্ৰমত অৱস্থান কৰি, হে তপস্যাৰ নিধি, পুত্ৰৰ বাবে পৰম আনন্দিত হৈ, মোৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত আমাৰ সমান হোৱা (অর্থাৎ সমান পদ লাভ কৰা)।
Verse 28
शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् ॥ योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः ॥
ই ‘শালিগ্ৰাম’ নামে খ্যাত—হে মুনি, সেই শুভ তত্ত্ব বুজি লোৱা। তুমি যি গছ দেখিলা, সেয়া নিঃসন্দেহে মই নিজেই; কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 29
एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् ॥ माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः ॥
এই কথা দেৱ মহেশ্বৰক বাদ দি আন কোনোবাই নাজানে। মায়াৰ দ্বাৰা মই গোপন আছিলোঁ; তোমাৰ প্ৰসাদ (কৃপা)ত মই প্ৰকাশিত হ’লোঁ।
Verse 30
एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालङ्कायनकाय वै ॥
এইদৰে সেই সালঙ্কায়নকক বৰ (অনুগ্রহ) দি, নিশ্চয়েই (কথা আগবাঢ়িল)।
Verse 31
पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः ॥
হে বসুধা! তেওঁ চাই থাকোঁতেই মই তাতেই অন্তৰ্হিত হ’লোঁ। তাৰ পাছত মুনিয়ে গছখন সোঁফালে ৰাখি নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 32
मम तद्रोचते स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥ शालग्राम इति ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणम् ॥
সেই স্থান মোৰ মনোহৰ লাগে—পৰ্বতৰ শিখৰ আৰু শিলাৰ উচ্চ উঠানত। ই ‘শালগ্ৰাম’ নামে খ্যাত, ভক্তসকলক সংসাৰৰ পৰা মোক্ষ দান কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 33
तत्र गुह्यानि मे भूमे वक्ष्यमाणानि मे शृणु ॥ तरन्ति मनुजा येभ्यो घोरं संसारसागरम् ॥
তাত, হে ভূমি, মই ক’বলৈ যোৱা মোৰ গোপন উপদেশসমূহ শুনা—যাৰ দ্বাৰা মানুহে ভয়ংকৰ সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হয়।
Verse 34
गुह्यानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पञ्च च ॥ नाद्यापि किञ्चिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः ॥
হে বসুধা, তাত গোপনীয় পঞ্চদশ তীৰ্থ আছে। এতিয়াও সিহঁত প্ৰায় নাজানে; সিহঁতৰ দ্বাৰাই তাত অৱস্থিত লোকসকল মুক্ত হয়।
Verse 35
तत्र बिल्वप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम् ॥ कुञ्जानि तत्र चत्वारि क्रोशमात्रे यशस्विनि ॥
তাত ‘বিল্বপ্ৰভা’ নামে মোৰ প্ৰিয় গোপন ক্ষেত্ৰ আছে। হে যশস্বিনী, তাত এক ক্ৰোশ পৰিসৰৰ ভিতৰত চাৰিটা কুঞ্জ (উপবন) আছে।
Verse 36
हृद्यं तत्परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥
ই হৃদয়ংগম, পৰম গুহ্য আৰু ভক্তিময় ধৰ্মকৰ্মৰ সুখদায়ক। যি নৰে দিন-ৰাতি তাত অৱস্থান কৰে, সি তাত স্নান কৰিব।
Verse 37
अश्वमेधफलं भुक्त्वा मम लोके स मोदते ॥ चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰি সি মোৰ লোকত আনন্দ কৰে। সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত মোৰ পৰম প্ৰকাশ ‘চক্ৰস্বামিন’ নামে খ্যাত।
Verse 38
चक्राङ्कितशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः ॥ चक्राङ्कितशिला यत्र वरवर्णिनि तिष्ठति ॥
তাত ইয়াত-তাত চক্ৰচিহ্নিত শিলাবোৰ দেখা যায়। হে সুন্দৰবৰ্ণিনী, য’ত সেই চক্ৰাঙ্কিত শিলা অৱস্থিত।
Verse 39
तदेतद्विद्धि वसुधे समन्ताद्योजनत्रयम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
হে বসুধে, এই কথা জানিবা—ই সমন্তত তিন যোজন বিস্তৃত। যি নৰে তিনিৰাতি উপবাসে থাকে, সি তাত স্নান কৰিব।
Verse 40
त्रयाणामपि यज्ञानां फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्म परायणः ॥
সি নিশ্চিতভাৱে তিনিওটা যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে। তাৰ পাছত ইয়াত, মোৰ বিধি-কৰ্মত পৰায়ণ জনে প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 41
वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं च गच्छति॥ तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥
ৱাজপেয় যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰি মানুহে মোৰ লোকলৈ যায়। তাত ‘বিষ্ণুপদ’ নামে মোৰ পৰম আৰু গোপন ক্ষেত্ৰ আছে।
Verse 42
तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटं समाश्रिताः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥
ইয়াত হিমকূটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত তিনিধাৰা পৰি আছে। যি মানুহে তিনিৰাতি উপবাস কৰে, সি তাত স্নান কৰিব।
Verse 43
त्रयाणामपि रात्रीणां फलं प्राप्नोति निष्कलम्॥ तथैव मुञ्चते प्राणान्मुक्तसङ्गो गत क्लमः॥
সেই তিনিৰাতিৰ ফল সি নিঃশেষে লাভ কৰে। তদ্ৰূপে আসক্তিমুক্ত আৰু ক্লান্তিহীন হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 44
अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते॥ तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
অতিৰাত্ৰ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰি মানুহে মোৰ লোকত সন্মানিত হয়। তাত ‘কালীহ্ৰদ’ নামে মোৰ পৰম আৰু গোপন ক্ষেত্ৰ আছে।
Verse 45
अत्र चैव ह्रदस्रोतो बदरीवृक्षनिःसृतः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्टिकालोषितो नरः॥
ইয়াতেই হ্ৰদৰ স্ৰোত বদৰী (বদৰ) গছৰ পৰা ওলাই আহে। যি মানুহে ষষ্টিকাল ব্ৰত-নিয়ম পালন কৰিছে, সি তাত স্নান কৰিব।
Verse 46
नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥
নৰমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰি মানুহে মোৰ লোকত আনন্দ কৰে। হে বসুন্ধৰা (পৃথিৱী), মই তোমাক আৰু এটা মহা-আশ্চৰ্য কথা ক’ব।
Verse 47
तत्र शङ्खप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥ श्रूयते शङ्खशब्दश्च द्वादश्यामर्द्धरात्रके॥
তাত ‘শঙ্খপ্ৰভ’ নামে মোৰ পৰম আৰু গোপন ক্ষেত্ৰ আছে। দ্বাদশী তিথিৰ অর্ধৰাত্ৰিত শঙ্খধ্বনিও শুনা যায়।
Verse 48
गदाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ यत्र वै कम्पते स्रोतः दक्षिणां दिशमाश्रितम्॥
সেই মোৰ পৰম ক্ষেত্ৰত ‘গদাকুণ্ড’ নামে খ্যাত তীৰ্থ আছে, য’ত সোঁত কঁপে আৰু দক্ষিণ দিশলৈ ধাৱিত হয়।
Verse 49
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ वेदान्तगानां विप्राणां फलं प्राप्नोति मानवः॥
যি মানুহে তিনিৰাতি উপবাস কৰে, সি তাত স্নান কৰিব লাগে। তেনে কৰিলে মানুহে বেদান্ত গোৱা বিপ্ৰসকলৰ সমান ফল লাভ কৰে।
Verse 50
अथ वै मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो गुणान्वितः॥ गदापाणिर्महाकायो मम लोकं प्रपद्यते॥
তাৰ পাছত গুণেৰে যুক্ত, কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি সি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। গদাধাৰী মহাকায়ৰ মোৰ লোকত উপনীত হয়।
Verse 51
पुनश्चाग्निप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धारा पतति तत्रैका पूर्वोत्तरसमा श्रिता ॥
পুনৰ মোৰ এক গুহ্য, পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে, যাৰ নাম অগ্নিপ্ৰভা। তাত একেটি জলধাৰা উত্তৰ-পূব দিশলৈ মুখ কৰি পতিত হয়।
Verse 52
यस्तत्र कुरुते स्नानं चतुरात्रोषितो नरः ॥ अग्निष्टोमात्पञ्चगुणं फलं प्राप्नोति मानवः ॥
যি মানুহে তাত চাৰি ৰাতি অৱস্থান কৰি স্নান কৰে, সি অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ ফলতকৈ পাঁচগুণ অধিক ফল লাভ কৰে।
Verse 53
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥
আৰু যি জনে মোৰ বিধিবদ্ধ কৰ্মত নিষ্ঠিত হৈ তাত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি অগ্নিষ্টোমৰ ফল ভোগ কৰি মোৰ লোকত উপনীত হয়।
Verse 54
तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ हेमन्ते चोष्णकं तीर्थं ग्रीष्मे भवति शीतलम् ॥
হে ভাগ্যৱান, তাত থকা এক আশ্চৰ্য্য কথা মই কওঁ, শুনা: হেমন্তত সেই তীৰ্থ উষ্ণ হয়, আৰু গ্ৰীষ্মত শীতল হয়।
Verse 55
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत सप्त रात्रोषितो नरः ॥ राजा भवति सुश्रोणि सवार्युधकलान्वितः ॥
হে সুশ্ৰোণি, যি মানুহে তাত সাত ৰাতি অৱস্থান কৰি স্নান কৰে, সি অশ্বাৰোহী বাহিনী, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু যুদ্ধকলাৰে সমন্বিত ৰজা হয়।
Verse 56
अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्माविनिश्चितः ॥ स भुक्त्वा राज्यभोज्यानि मम लोकं च गच्छति ॥
আৰু সঁচাকৈ, মোৰ নিৰ্ধাৰিত কৰ্মত দৃঢ় সংকল্পেৰে তাত যি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি ৰাজভোগসমূহ ভোগ কৰি মোৰ লোকলৈও গমন কৰে।
Verse 57
तत्र देवप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धाराः पञ्चमुखास्तत्र पतन्ति गिरिसंश्रिताः ॥
তাত ‘দেৱপ্ৰভা’ নামে মোৰ পৰম, গোপন তীৰ্থক্ষেত্ৰ আছে। তাত পৰ্বতৰ আশ্ৰয়ে পঞ্চমুখ ধাৰাসমূহ তললৈ পতিত হয়।
Verse 58
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्वष्टकालोषितो नरः ॥ चतुर्णामपि वेदानां याति पारं न संशयः ॥
তাত ত্বষ্টকালৰ নিৰ্ধাৰিত সময় পৰ্যন্ত বাস কৰি যি নৰে স্নান কৰে, সি চাৰিওটা বেদৰো পাৰলৈ পৌঁছে—সন্দেহ নাই।
Verse 59
अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥ वेदकर्म समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥
আৰু তাত লোভ-মোহবিহীন হৈ যি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি বেদ-সম্পৰ্কীয় কৰ্ম ত্যাগ কৰি মোৰ লোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 60
गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र क्षेत्रं परं मम ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥
তাত ‘বিদ্যাধৰ’ নামে মোৰ পৰম, গোপন তীৰ্থক্ষেত্ৰ আছে। ইয়াত হিমকূটৰ পৰা নিৰ্গত পাঁচ ধাৰা তললৈ পতিত হয়।
Verse 61
यस्तत्र कुरुते स्नानं मेकरात्रोषितो नरः ॥ याति वैद्याधरं लोकं कृतकृत्यो न संशयः ॥
যি মানুহে তাত স্নান কৰে আৰু এক ৰাতি অৱস্থান কৰে, সি বিদ্যাধৰলোকলৈ যায়; কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি কৃতকৃত্য হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 62
अथात्र मुंचते प्राणान्वीतरागो गतक्लमः ॥ भुक्त्वा वैद्याधरान्भोगान्मम लोकं स गच्छति ॥
তাৰ পাছত, যদি কোনোবাই তাত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—বিৰাগী আৰু ক্লান্তিহীন—বিদ্যাধৰসকলৰ ভোগ উপভোগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ যায়।
Verse 63
तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥ शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता ॥
তাত, মোৰ পৰম গুহ্যক্ষেত্ৰত ‘পুণ্যনদী’ নামৰ এটা নদী আছে—শিলাৰ কুঞ্জ আৰু লতাৰে আৱৃত, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলৰ দ্বাৰা সেবিত।
Verse 64
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मानुसारकः ॥ सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥
তাৰ পাছত, যদি কোনোবাই তাত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—মোৰ কৰ্ম-বিধান অনুসৰণকাৰী—সপ্তদ্বীপ ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ যায়।
Verse 65
गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम ॥ एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥
সেই স্থানত মোৰ পৰম ক্ষেত্ৰ ‘গন্ধৰ্ব’ নামে খ্যাত; তাত একেটা ধাৰা পশ্চিম দিশ আশ্ৰয় কৰি পতিত হয়।
Verse 66
तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुरात्रोषितो नरः ॥ मोदते लोकपालेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
তাত যি নৰ চাৰি ৰাতি অৱস্থান কৰি স্নান কৰে, সি লোকপালসকলৰ মাজত আনন্দ লাভ কৰে আৰু স্বেচ্ছামতে গমন কৰিব পৰা ধামত বাস কৰে।
Verse 67
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ लोकपालान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
তাৰ পাছত, মোৰ বিধিত কৰ্মত পৰায়ণ হৈ যদি কোনোবাই তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে সি লোকপালসকলকো ত্যাগ কৰি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 68
तत्र देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ यत्र कान्तासि मे भूमे बलिर्यज्ञविनाशनात् ॥
হে বসুন্ধৰা! তাত ‘দেৱহ্ৰদ’ নামে মোৰ ক্ষেত্ৰ আছে; য’ত বলিৰ যজ্ঞ বিনাশ হোৱাৰ কাৰণে, হে ভূমি, তুমি মোৰ প্ৰিয় হৈ উঠিলা।
Verse 69
स ह्रदो वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः ॥ अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्लभः ॥
সেই হ্ৰদ বৰদানদাতা, শ্ৰেষ্ঠ, মনোহৰ, সুখদায়ক শীতল; ই অগাধ, কল্যাণদায়কো, আৰু দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 70
तस्मिन् ह्रदे महाभागे मम वै नियमोदके ॥ मत्स्याश्चक्रांकिताश्चैव पर्यटन्ते इतस्ततः ॥
সেই মহাভাগ হ্ৰদত—নিশ্চয়েই মোৰ নিয়মোদকত—চক্ৰচিহ্নিত মাছবোৰ ইয়াত-তাত ঘূৰি ফুৰে।
Verse 71
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत्परिवर्तते ॥
হে বসুন্ধৰে, মই তোমাক আৰু ক’ব খোজোঁ—শুনা। হে বিশালনয়না, য’ত সেই আশ্চৰ্য ঘটনা পৰিবৰ্তিত হয়, তাত এক মহা বিস্ময় আছে।
Verse 72
पश्येति श्रद्धधानस्तु न पश्यत्पापपूरुषः ॥ तस्मिन्देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश ॥
‘চোৱা!’—শ্ৰদ্ধাৱান জনে দেখে; পাপী পুৰুষে নেদেখে। সেই দেৱহ্ৰদত পুণ্যৰ গণনা চৌব্বিশ আৰু বাৰ (সংক্ষিপ্ত উক্তি অনুসাৰে) বুলি কোৱা হয়।
Verse 73
यत्र स्नाता दिवं यान्ति शुद्धा वाक्कायजैर्मलैः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥
য’ত স্নান কৰি লোক স্বৰ্গলৈ যায়—বাক্য আৰু দেহৰ পৰা উৎপন্ন মলিনতা দূৰ কৰি শুদ্ধ হৈ—তাত দশ ৰাতি নিয়মে বাস কৰা মানুহে স্নান কৰিব।
Verse 74
दशानामश्वमेधानां प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥
সেয়ে দশটা অশ্বমেধ যজ্ঞৰ অবিকল ফল লাভ কৰে। আৰু তাৰ পাছত ইয়াত, মোৰ ধ্যানত স্থিৰ হৈ, সেয়ে নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 75
अश्वमेधफलं भुक्त्वा भूमे मत्समतां व्रजेत् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥
হে ভূমি, অশ্বমেধৰ ফল ভোগ কৰি মানুহে মোৰ সমতা লাভ কৰে। আৰু মই তোমাক আৰু ক’ম—মোৰ এক গুহ্য আৰু পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ কথা।
Verse 76
सम्भेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः ॥ दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः ॥
তাত দেৱ-নদীসমূহৰ পৱিত্ৰ সঙ্গম আছে, যি সকলো সুখৰ প্ৰিয় উৎস। স্বৰ্গৰ পৰা অৱতৰি দেৱতাসকল নিজৰ প্ৰিয় সঙ্গীসকলৰ সৈতে তাতেই অৱস্থান কৰে।
Verse 77
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः ॥ देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः ॥
গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসীসকল, আৰু নাগ-কন্যাসকল সাপসমূহৰ সৈতে; দেৱঋষি আৰু মুনিসকল, আৰু দেৱতাসকলৰ সকলো নেতা তাত উপস্থিত।
Verse 78
सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरण्ति हि ॥ नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम् ॥
সিদ্ধ আৰু কিন্নৰসকলেও নিশ্চয় স্বৰ্গৰ পৰা অৱতৰণ কৰে—নেপালত থকা সেই শিৱ-ধামলৈ, যি সকলো সুখৰ প্ৰিয় আশ্ৰয়।
Verse 79
तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः ॥ महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः ॥
সেই স্থানসমূহৰ পৰা—বিশেষকৈ সেই তীৰ্থসমূহৰ পৰা—মহাদেৱৰ জটাজূট আৰু নীলকণ্ঠৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শিৱালয়, অৰ্থাৎ শিৱৰ নিবাস, প্ৰকাশ পায়।
Verse 80
श्वेतगङ्गेति या प्रोक्ता तया सम्भूय सादरम् ॥ नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः ॥
যি নদীক ‘শ্বেত-গঙ্গা’ বুলি কোৱা হয়, তাৰ সৈতে সাদৰে মিলি নানা নদী আহি একত্ৰ হৈছে, দৃশ্য আৰু অদৃশ্য ৰূপে অৱস্থিত।
Verse 81
गण्डक्याः कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा ॥ तया सम्भेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा
গণ্ডকী আৰু কৃষ্ণা—যাক ভগৱান কৃষ্ণৰ নিজ দেহৰ পৰা উৎপন্ন বুলি কোৱা হয়—আৰু যি ধাৰা শিৱদেহসম্ভৱ বুলি প্ৰখ্যাত; এই সকলোয়ে তাৰ সৈতে সঙ্গম লাভ কৰিলে।
Verse 82
मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम् ॥ वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्लभम्
মোৰ ক্ষেত্ৰত এক পুণ্য তীৰ্থ ঘোষণা কৰা হৈছে—পুণ্যদায়ক আৰু পৰম পাৱন। হে বসুধা (পৃথিৱী), জানি থোৱা, ই দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 83
यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः ॥ शम्भोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति
আৰু তাত ‘সিদ্ধাশ্ৰম’ বুলি খ্যাত এক স্থান আছে, যি পুণ্য বৃদ্ধি কৰে। তাতেই শম্ভুৰ তপোবন আছে—সকলো আশ্ৰমৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ বুলি মান্য।
Verse 84
नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम् ॥ निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्
সেই স্থান নানা ফুল-ফলৰে পৰিপূৰ্ণ, কদলী-গুচ্ছৰে সুশোভিত; নিচুল, পুন্নাগ আৰু কেশৰ গছেও তাত শোভা বঢ়াইছে।
Verse 85
खर्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः ॥ नारिकेलैश्च पूगैश्च चम्पकैर्जम्बुभिर्धवैः
তাত খর্জুৰ, অশোক আৰু বকুল গছ আছে; আম আৰু প্ৰিয়ালকো আছে; নাৰিকেল আৰু পুগ (সুপাৰী) পাম, চম্পক, জম্বু আৰু ধৱ গছো আছে।
Verse 86
नारङ्गैर्बदरिभिश्च जम्बीरैर्मातुलुङ्गकैः ॥ केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्
নাৰঙা, বদৰি আৰু জম্বীৰ-মাতুলুঙ্গ গছৰে ভৰা; কেতকী, মল্লিকা, জাতী আৰু ইউথিকা ফুলৰ শাৰীশাৰীৰে সুসজ্জিত।
Verse 87
कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि ॥ आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च
কুন্দ, কুৰৱক, নাগ, কুটজ আৰু দাডিম (ডালিম) গছো আছে; য’ত আহি দেৱতাসকলৰ যুগলসমূহ ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 88
तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्यॊस्तु संगमे ॥ स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
সেই মহাপুণ্য হ্ৰদত, পবিত্ৰ নদীসমূহৰ সংগমস্থলত, মানুহে স্নান কৰিলে শত অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 89
स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् ॥ माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम्
তাত বৈশাখত স্নান কৰিলে সহস্ৰ গৰু দানৰ সমান ফল হয়; পুনৰ মাঘ মাহত স্নান কৰিলে প্ৰয়াগ-স্নানজনিত ফল লাভ হয়।
Verse 90
कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे ॥ विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः
কাৰ্ত্তিক মাহত যি জনে তুলা ৰাশিত সূৰ্য স্থিত থাকোঁতে বিধি অনুসাৰে নিয়মিত হৈ স্নান কৰে, সিও মুক্তিৰ ভাগী হয়—সন্দেহ নাই।
Verse 91
यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् ॥ यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत् ॥
যজ্ঞ হওক, তপস্যা হওক, দান হওক, শ্ৰাদ্ধ হওক বা ইষ্টদেৱৰ পূজা—ইয়াত যি কোনো কৰ্ম কৰা হয়, সি অনন্ত ফলদায়ক কৰ্ম হয়।
Verse 92
भूमे तस्यापराधांश्च सर्वानेव क्षमाम्यहम् ॥ गङ्गायमुनयोऱ्यद्वत्सङ्गमो मर्त्यदुर्लभः ॥
হে ভূমিদেৱী, মই সেই ব্যক্তিৰ সকলো অপৰাধ ক্ষমা কৰোঁ। যেনেকৈ গঙ্গা-যমুনাৰ সঙ্গম মর্ত্যলোকৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য, তেনেকৈ এই সাক্ষাৎও দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 93
तथैवायं देवनद्यो सङ्गमः समुदाहृतः ॥ एतद्गुह्यं परं देवि मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥
তদ্ৰূপেই এই দেৱনদীসমূহৰ সঙ্গম ঘোষণা কৰা হৈছে। হে দেবি, হে বসুন্ধৰা, মোৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত এই পৰম গুহ্য তত্ত্ব।
Verse 94
अहमस्मिन्महाक्षेत्रे धरे पूर्वमुखः स्थितः ॥ शालग्रामे महाक्षेत्रे भूमे भागवतप्रियः ॥
হে ভূমি, এই মহাক্ষেত্ৰত মই পূৰ্বমুখে স্থিত আছোঁ। হে ভূমি, শালগ্ৰামৰ এই মহাক্ষেত্ৰত মই ভাগৱত-ভক্তসকলৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 95
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं यन्न जानन्ति मोहिताः ॥
আৰু এটা কথা মই তোমাক ক’ম—শুনা, হে বসুন্ধৰা। ই অন্তৰ্গুহ্য, পৰম আৰু শ্ৰেষ্ঠ তত্ত্ব, যাক মোহগ্ৰস্তসকলে নাজানে।
Verse 96
शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठन्वै विगतज्वरः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः सर्वलोकवरो हरः ॥
মোৰ দক্ষিণ দিশত শিৱ নিশ্চয় স্থিত, সকলো জ্বৰ-দুখৰ পৰা মুক্ত। তেওঁ লোকসমূহৰ মাজত অগ্ৰগণ্য আৰু শ্ৰেষ্ঠ—হৰ, যি সকলো লোকলৈ বৰদান দান কৰে।
Verse 97
तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दति ॥ ये मां विदन्ति देवेशि ते विदन्ति शिवं परम् ॥
হে দেবি, যিসকলে তেওঁক লাভ কৰে, সিহঁতে নিশ্চয় মোৰেই লাভ কৰে। হে দেবেশি, যিসকলে মোক জানে, সিহঁতে পৰম শিৱক জানে।
Verse 98
अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे ॥ तत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥ शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते ॥ लभते पुष्कलां सिद्धिमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ॥
য’ত মই আছোঁ, ত’ত শিৱ আছে; য’ত শিৱ আছে, হে বসুন্ধৰা, ত’ত মইও অৱস্থিত—আমাৰ মাজত কেতিয়াও কোনো ভেদ নাই। হে ভূমি, যি শিৱক বন্দনা কৰে, সি মোৰেই বন্দনা কৰে। যি এই তত্ত্ব সত্যৰূপে জানে, সি প্ৰচুৰ সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 99
मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतॊ रुरुखण्डं ततः परम् ॥ सम्भेदो देवनद्यॊश्च त्रिवेणी च ततः परम् ॥
প্ৰথমে ‘মুক্তিক্ষেত্ৰ’; তাৰ পিছত ৰুৰুখণ্ড; তাৰ পিছত দেৱনদীসমূহৰ সঙ্গম; আৰু তাৰ পিছত ত্ৰিৱেণী।
Verse 100
क्षेत्रं प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकी सङ्गतं परम् ॥ एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी ॥
ক্ষেত্ৰৰ পৰিমাণ আৰু পৰিসীমা গণ্ডকীক কেন্দ্ৰ কৰি—তাৰ পৰম সঙ্গমসমূহসহ—জানিব লাগে। এইদৰে, হে দেবি, সেই গণ্ডকী নদীসমূহৰ মাজত উত্তমতমা নদী।
Verse 101
गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला ॥ अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम् ॥
য’ত গঙ্গা ভাগীৰথীৰ সৈতে মিলিত হয় আৰু মহা আধ্যাত্মিক ফল প্ৰদান কৰে, সেই অন্য মহান পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰ ‘হৰিক্ষেত্ৰ’ বুলি স্মৃত।
Verse 102
आदौ सा गण्डकी पुण्या भागीरथ्या च सङ्गता ॥ तस्य तीर्थस्य महिमा ज्ञायते न सुरैरपि ॥
আদিতে সেই পৱিত্ৰ গণ্ডকী ভাগীৰথীৰ সৈতে মিলিত হয় বুলি কোৱা হয়; সেই তীৰ্থৰ মহিমা দেৱতাসকলেও সম্পূৰ্ণকৈ নাজানে।
Verse 103
एतत्ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरी ॥ गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम् ॥
হে ভদ্ৰে, হে সুন্দৰী, মই এইদৰে তোমাক শালিগ্ৰামৰ বৃত্তান্ত আৰু গণ্ডকীৰ মাহাত্ম্য কৈছোঁ, যি সকলো কল্মষ নাশ কৰে বুলি বৰ্ণিত।
Verse 104
पूर्वपृष्टं तया यच्च पुण्यं भागवतप्रियम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः ॥
আৰু তাই আগতে যি সুধিছিল—এই পুণ্যময় কাহিনী, ভগৱানৰ ভক্তসকলৰ প্ৰিয়—ই কাহিনীবোৰৰ মাজত মহাকাহিনী, আৰু জ্যোতিসকলৰ মাজত পৰম জ্যোতি।
Verse 105
पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः ॥
ই পুণ্যসমূহৰ মাজত পৰম পুণ্য, তপস্যাসমূহৰ মাজত মহত্তম তপ; গুহ্যসমূহৰ মাজত পৰম গুহ্য, আৰু গতিসমূহৰ মাজত পৰম গতি।
Verse 106
महालाभस्तु लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत् ॥ पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे ॥
লাভসমূহৰ মাজত এইয়েই মহালাভ; ইয়াতকৈ ডাঙৰ একো নাই। নিন্দুক, ছলনাকাৰী আৰু গুৰুদ্ৰোহীক এই দান কৰিব নালাগে।
Verse 107
लोभमोहमदाद्यैर्ये वर्जिताः पुण्यबुद्धयः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥
যিসকল পুণ্যবুদ্ধিসম্পন্ন লোক লোভ, মোহ, মদ আদি দোষৰ পৰা বর্জিত—যি মানুহে প্ৰতি দিনে প্ৰভাতে উঠি এই পাঠ কৰে, সি কহা ফল লাভ কৰে।
Verse 108
कुलानि तारितान्येवं सप्त सप्त च सप्त च ॥ एवं मरणकाले तु न कदाचिद्विमुह्यते ॥
এইদৰে কুলসমূহ ‘তাৰি দিয়া’ বুলি কোৱা হয়—সাত, সাত আৰু সাত। তদুপৰি মৃত্যুকালত সি কেতিয়াও বিমূঢ় নহয়।
Verse 109
यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ क्षेत्रस्य शालग्रामस्य माहात्म्यं परमं मया ॥
যদি কোনোবাই পৰম সিদ্ধি কামনা কৰে, সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে। শালগ্ৰাম ক্ষেত্ৰৰ পৰম মাহাত্ম্য মই ঘোষণা কৰিলোঁ।
Verse 110
कथितं ते महादेवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
হে মহাদেৱী, তোমাক কোৱা হ’ল; এতিয়া আৰু কি শুনিব খোজা?
Verse 111
वृक्षस्य दक्षिणे पार्श्वे गतस्तावदहं धरे ॥ पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः
হে ধৰা (পৃথিৱী), তেতিয়া মই গছৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বলৈ গ’লোঁ। নিজৰ পূৰ্বস্থান ত্যাগ কৰি, সেই ঋষি—ব্ৰতত দৃঢ়—আগবাঢ়িল।
Verse 112
यस्त्रिरात्रमुषित्वा तु नियते नियता शनः ॥ राजसूयफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि
কিন্তু যি কোনো জনে নিয়মিত আচৰণে, সংযমিতভাৱে, তিনিৰাতি বাস কৰে, সি ধীৰে ধীৰে ৰাজসূয় যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰি দেৱতাৰ দৰে স্বৰ্গত আনন্দ কৰে।
Verse 113
एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम् ॥ मृताः येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः
এইদৰে, হে মহাভাগে: এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ হৰি-হৰ দুয়োৰে স্বৰূপময়। যিসকল ইয়াত মৃত্যু বরণ কৰে, তেওঁলোকে নিজৰ কৰ্ম অনুসাৰে নিজ গতি লাভ কৰে।
Verse 114
ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः ॥ कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके ॥१ १९॥ नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम् ॥ सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभबुद्धये
আৰু যিসকল পাপী, কৃতঘ্ন, আৰু দ্বিজ-ব্ৰাহ্মণ তথা দেৱতাসকলৰ প্ৰতি অপৰাধী—তেওঁলোকক দান দিব নালাগে। কুশিষ্যক, আৰু শাস্ত্ৰ দুষিতকাৰীকো দান নিদিব। নীচ লোককো দান নিদিব, আৰু যিসকলে যথাযথ সেৱা কৰিব নাজানে তেওঁলোককো নহয়। কিন্তু সু-শিষ্যক—ধীৰ আৰু শুভবুদ্ধিসম্পন্নক—দান দিব লাগে।
Verse 115
यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः ॥ यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च
হে দেৱ, যদি তুমি মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হোৱা—সৰ্বশান্তিদায়ক, পৰম—তেন্তে যদি মোক বৰ দিয়া উচিত হয়, তেন্তে মোৰ তপস্যাৰে আৰাধিত হৈ সেই বৰ দিয়া।
Verse 116
अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु ॥ तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्
আৰু এটা গুহ্য কথা মই ক’ম; হে সালঙ্কায়ন, সেয়া শুনা। তোমাৰ প্ৰীতিৰ বাবে মই সেই কথা ব্যাখ্যা কৰিম, যাৰ দ্বাৰা এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ উত্তম বুলি জনা যায়।
Verse 117
चतुर्णामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः
মানৱে চাৰিটা অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে। আৰু তাৰ পাছত, যদি সি ইয়াত মোৰ কৰ্ম/বিধিত নিষ্ঠাবান হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে সেই ফলেই লাভ কৰে।
Verse 118
नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मुक्तरागो गतक्लमः
মানৱে নৰমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে। আৰু যদি সি ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—আসক্তিৰ পৰা মুক্ত, ক্লান্তি নোহোৱা—তেন্তে সেই ফলেই লাভ কৰে।
Verse 119
गुह्यं सर्वायुधं नाम तत्र क्षेत्रे परं मम ॥ पतन्ति सप्त स्रोतांसि हिमवन्निःसृतानि वै
সেই ক্ষেত্ৰত মোৰ পৰম গুহ্য স্থান ‘সৰ্বায়ুধ’ নামে আছে। তাত হিমৱানৰ পৰা নিৰ্গত সাতটা স্ৰোত নিশ্চয়েই নামি আহে।
Verse 120
तत्र स्नानं तु कुर्वीत अष्ट रात्रोषितो नरः ॥ सप्तद्वीपेषु भ्रमति स्वच्छन्दगमनालयः
তাত মানুহে স্নান কৰিব লাগে; যি নৰে আঠ ৰাতি তাত বাস কৰে, সি সাত দ্বীপত ভ্ৰমণ কৰে, বাধাহীন গমন-অৱস্থা/আবাস লাভ কৰি।
Verse 121
सौवर्णानि च पद्मानि दृश्यन्ते भास्करोदये ॥ तावत्पश्यन्ति भूतानि यावन्मध्यन्दिनं भवेत् ॥
সূৰ্যোদয়ত সোণালী পদ্ম দেখা যায়; মধ্যাহ্ন নোহোৱালৈকে জীৱসমূহে সিহঁতক চায়।
Verse 122
त्रिशूलगङ्गेति आख्याता सापि तत्र महानदी ॥ एवं नदीसमुद्भेदः सर्वतीर्थकदम्बकम् ॥
তাত ‘ত্ৰিশূল-গঙ্গা’ নামে খ্যাত এক মহা নদীও আছে। এইদৰে নদীৰ উদ্ভৱ-বৰ্ণনা—সকলো তীৰ্থৰ গুচ্ছসদৃশ এক সংকলন।
Frequently Asked Questions
The text frames Śālagrāma as a disciplined moral-ecological space where liberation is linked to regulated conduct (vrata), reverent engagement with rivers and water-bodies (tīrtha), and responsible transmission of knowledge (adhikāra). Philosophically, it emphasizes a Harihara model: realizing Viṣṇu entails recognizing Śiva’s presence as non-separate within the same kṣetra, presented as a unifying doctrinal lens for practice and interpretation.
Key markers include Vaiśākha śukla-dvādaśī (the sage’s darśana moment). The chapter also specifies month-based bathing benefits in Vaiśākha, Māgha, and Kārttika, and notes seasonal inversion at a tīrtha (warm in hemanta, cool in grīṣma). Multiple vow-durations are prescribed as night-stays with fasting/observance: trirātra, caturātra, saptarātra, aṣṭa-rātra, daśa-rātra, and other specified counts (e.g., ṣaṣṭi-kāla wording in one passage).
Through Pṛthivī as interlocutor and the detailed catalog of rivers, streams, groves, and lakes, the narrative sacralizes terrestrial and hydrological systems as sites requiring restraint, cleanliness, and time-bound observance. The kṣetra is depicted as a network of fragile, ‘guhya’ (protected/hidden) waterscapes whose benefits are contingent on disciplined human behavior, effectively presenting an early model of environmental stewardship via ritual regulation and ethical eligibility.
The central human figure is the sage Sālaṅkāyana, whose tapas leads to the birth of a son named Nandikeśvara. The chapter also references Mahādeva/Śiva (including epithets such as Nīlakaṇṭha and Hara) in relation to a Nepal-associated Śiva-sthāna, and situates the narrative within broader cultural geographies by mentioning Mathurā and the Gaṇḍakī river complex.