Adhyaya 145: The Greatness of the Śālagrāma Sacred Region

Verse 1

अथ शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्देवदेवेश सालङ्कायनको मुनिः ॥ किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥

ഇപ്പോൾ ശാലഗ്രാമക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം പറയുന്നു. ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ, ദേവദേവേശാ! വിമുക്തിദായകമായ നിന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന മുനി സാലങ്കായനൻ എന്തു ചെയ്തു, എന്തു ഫലം നേടി?

Verse 2

श्रीवराह उवाच ॥ अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संहितव्रतः ॥ तप्यमानो यथान्यायं पश्यन् वै सालमुत्तमम् ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം ആ ഋഷി, വ്രതനിഷ്ഠനായി, യഥാവിധി തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കെ, നിശ്ചയമായും ഒരു ഉത്തമ ശാലവൃക്ഷത്തെ ദർശിച്ചു।

Verse 3

अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा ॥ मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ॥

അത് ഭംഗമില്ലാത്ത രൂപത്തോടെയും അതുല്യമായ നിഴലോടെയും വിശാലമായി പുഷ്പിച്ചിരുന്നതും; മനോഹരവും സുഗന്ധസമൃദ്ധവും—ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭവുമായിരുന്നതും ആകുന്നു।

Verse 4

ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् ॥ ददर्श च पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम् ॥

ജ്ഞാനാന്വേഷണത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ഋഷി ശാലങ്കായനൻ വീണ്ടും ആ അത്ഭുത ശാലവൃക്ഷത്തെ ദർശിച്ചു; അത് ശുഭജനങ്ങൾക്ക് ശുഭദർശനമായിരുന്നു।

Verse 5

ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः ॥ विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः ॥

അതിനുശേഷം മഹാശാലവൃക്ഷത്തെ കണ്ടു ക്ഷീണിച്ച മഹാമുനി അവിടെ വിശ്രമിച്ചു; പിന്നീടു ആ മുനിക്ക് എന്നെ ദർശിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം ഉണർന്നു।

Verse 6

सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः ॥ मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ॥

ആ മുനി ആ ശാലവൃക്ഷത്തിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് നിന്നു പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ചു; എന്റെ മായയാൽ അവന്റെ മനസ് മോഹിതമായതിനാൽ എന്നെ ദർശിക്കാൻ അവന് കഴിയാതെ പോയി।

Verse 7

ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरी ॥ वैशाखमासद्वादश्यां मद्दर्शनमुपागतः ॥

അതിനുശേഷം, ഹേ സുന്ദരീ, വൈശാഖമാസത്തിലെ ദ്വാദശിദിനത്തിൽ അവൻ ആ ശാലവൃക്ഷത്തിന്റെ കിഴക്കേ പാർശ്വത്തിൽ വന്ന് എന്റെ ദർശനം പ്രാപിച്ചു।

Verse 8

दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्तपस्वी संहितव्रतः ॥ तुष्टाव वैदिकैः सूक्तैः प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

അവിടെ എന്നെ കണ്ട ആ തപസ്വിയായ മുനി, വ്രതനിഷ്ഠനായി, വൈദിക സൂക്തങ്ങളാൽ എന്നെ സ്തുതിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു।

Verse 9

मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने ॥ यावत्पश्यति मां तत्र स्तुवन्स तपसान्वितः ॥

എന്റെ തേജസ്സാൽ ബാധിതമായ അവന്റെ കണ്ണുകൾ അവൻ പതുക്കെ തുറന്നു; അവിടെ എത്രനേരം എന്നെ കണ്ടുനിന്നുവോ അത്രനേരം തപസ്സോടെ സ്തുതിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 10

स्थित्वा मत्प्रमुखे चैव स्तुवन्नेवं मम प्रियम् ॥ ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋग्वेदस्यैव ऋग्गतैः ॥

എന്റെ മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ച അവൻ എനിക്ക് പ്രിയനായി; തുടർന്ന് ഞാൻ ഋഗ്വേദത്തിലെ ഋക്കുകളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടവനായി (അനന്തരമായി പ്രതികരിച്ചു)।

Verse 11

स्तोत्रैः सम्पूज्यमानो हि गतोऽहं पश्चिमां दिशम् ।। ततः पश्चिमपार्श्वे तु स्थितस्तत्रैव माधवि ।।

സ്തോത്രങ്ങളാൽ യഥാവിധി പൂജിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ പടിഞ്ഞാറുദിശയിലേക്ക് പോയി; തുടർന്ന്, ഹേ മാധവീ, പടിഞ്ഞാറേ പാർശ്വത്തിൽ അവിടെയേ നിലകൊണ്ടു।

Verse 12

यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां गतः ।। स्तुवतीत्थं मुनौ देवि गतोऽहं चोत्तरां दिशम् ।।

യജുര്‍വേദത്തില്‍ പറഞ്ഞ മന്ത്രത്താല്‍ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ മുനി സ്തുതി തുടരുമ്പോള്‍, ഹേ ദേവീ, ഞാനും വടക്കുദിശയിലേക്കു പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു.

Verse 13

तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैस्तुष्टाव मां मुनिः ।। ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋषिमुख्येन सुन्दरि ।।

അവിടെയും മുനി സാമവേദത്തില്‍ പറഞ്ഞ മന്ത്രങ്ങളാല്‍ എന്നെ സ്തുതിച്ചു. പിന്നെ, ഹേ സുന്ദരീ, ആ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്‍ എന്നെ പുകഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഞാൻ—

Verse 14

प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा ।। साधु ब्रह्मन्महाभाग सालङ्कायन सत्तम ।।

പരമ സന്തോഷം പ്രാപിച്ച ഞാൻ അപ്പോൾ ആ ഋഷിയോട് പറഞ്ഞു— “സാധു, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! മഹാഭാഗനായ ശാലങ്കായനേ, സത്തമനേ!”

Verse 15

तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ।। वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान् ।।

നിന്റെ ഈ തപസ്സിനാലും ഈ സ്തുതിയാലും ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. വരം ചോദിക്ക; നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ; തപസ്സാൽ നീ സിദ്ധനായിരിക്കുന്നു.

Verse 16

एवमुक्तः स तु मया सालङ्कायनको मुनिः ।। सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना ।।

ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശാലങ്കായന മുനി ശാലവൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ച് അന്തരാത്മയിൽ ശാന്തനായി, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് നിലകൊണ്ടു.

Verse 17

ततो मां भाषते देवि स ऋषिः संहितव्रतः ।। तवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे ।।

അപ്പോൾ സംഹിതവ്രതനായ ആ ഋഷി, ഹേ ദേവി, എന്നോടു പറഞ്ഞു— “ഹേ ഹരേ, നിന്റെ ആരാധനയ്ക്കായി മാത്രമാണ് ഞാൻ തപസ്സു ചെയ്തത്।”

Verse 18

पर्यटामि महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।। इदानीं खलु दृष्टोऽसि चक्रपाणे महाप्रभो ।।

പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാനനങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട സമസ്ത ഭൂമിയിലും ഞാൻ സഞ്ചരിച്ചു. ഇപ്പോൾ സത്യമായും നിന്നെ ദർശിച്ചു, ഹേ ചക്രപാണി മഹാപ്രഭോ।

Verse 19

तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वर समं सुतम् ।। एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन ।।

അപ്പോൾ എനിക്കു എന്നോടു തുല്യമായ ഐശ്വര്യമുള്ള ഒരു പുത്രനെ ദയചെയ്യുക, ഹേ ജഗന്നാഥാ. ഇതുതന്നെ എന്റെ വരം—നൽകണമേ, ഹേ മധുസൂദനാ।

Verse 20

एवं वरं याचितोऽस्मि मुनिना भीमकर्मणा ।। पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घकालं तपस्यता ।।

ഇങ്ങനെ ഭീകരമായ തപസ്സു ചെയ്ത ആ മുനി—പുത്രകാമനായ, ദീർഘകാലം തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച വിപ്രൻ—എന്നോടു അത്തരമൊരു വരം അപേക്ഷിച്ചു।

Verse 21

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ मधुरां गिरमादाय प्रत्यवोचमृषिं प्रति ॥

ആ തപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ഞാൻ മധുരമായ വാക്കുകൾ സ്വീകരിച്ച് ആ ഋഷിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 22

चिरकालं व्रतस्थेन यत्त्वया चिन्तितं मुने ॥ स कामस्तव सञ्जातः सिद्धोऽसि तपसा भवान् ॥

ഹേ മുനേ! വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായി നീ ദീർഘകാലം ധ്യാനിച്ചതത് ആ ആഗ്രഹം ഇപ്പോൾ നിനക്കു സഫലമായി; തപസ്സാൽ നീ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു।

Verse 23

ईश्वरस्य परा मूर्तिर्नाम्ना वै नन्दिकेश्वरः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गादुद्भूतः पुत्रस्तव मुनीश्वर ॥

ഹേ മുനീശ്വരാ! ഈശ്വരന്റെ പരമ മൂർത്തിയായ ‘നന്ദികേശ്വരൻ’ എന്ന നാമധേയൻ, നിന്റെ വലത് അങ്കത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് നിന്റെ പുത്രനായി ജനിച്ചു।

Verse 24

संहरस्व तपो ब्रह्मञ्शान्तिं गच्छ महामुने ॥ अथ चैतस्य जातस्य कल्पा वै सप्त सप्त च ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിന്റെ തപസ്സിനെ ഉപസംഹരിക്ക; ഹേ മഹാമുനേ! ശാന്തിയിലേക്കു പോകുക. ഈ ജനിച്ചവനു കല്പങ്ങൾ ഏഴും ഏഴും, അഥവാ പതിനാലു.

Verse 25

त्वं न जानासि विप्रर्षे स जातो नन्दिकेश्वरः ॥ मायायोगबलोपेतो गोव्रजं स मया स्थितः ॥

ഹേ വിപ്രർഷേ! നീ അറിയുന്നില്ല—നന്ദികേശ്വരൻ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു. മായാ-യോഗബലസമ്പന്നനായ അവനെ ഞാൻ ഗോവ്രജത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 26

मथुरायाः समानीय आमुष्यायणसंज्ञितम् ॥ तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः ॥

മഥുരയിൽ നിന്ന് ‘ആമുഷ്യായണ’ എന്ന പേരിലുള്ളവനെ കൊണ്ടുവന്ന്, നിന്റെ ശിഷ്യനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ശൂലപാണി അവിടെ നിലകൊണ്ടു।

Verse 27

तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे ॥ पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव ॥

ഹേ മഹാഭാഗനേ! ആ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ച്, ഹേ തപോനിധേ! പുത്രനാൽ പരമാനന്ദിതനായി, എന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ഞങ്ങളോടു സമമായ പദം പ്രാപിക്ക.

Verse 28

शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् ॥ योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः ॥

ഇത് ‘ശാലിഗ്രാമം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം—ഹേ മുനേ, ആ ശുഭതത്ത്വം ഗ്രഹിക്ക. നീ കണ്ട ഈ വൃക്ഷം തന്നെയാണ് ഞാൻ; സംശയമില്ല.

Verse 29

एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् ॥ माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः ॥

ഈ രഹസ്യം ദേവ മഹേശ്വരനെ ഒഴികെ ആരും അറിയുന്നില്ല. മായയാൽ ഞാൻ മറഞ്ഞിരുന്നു; നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ പ്രകാശിതനായി.

Verse 30

एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालङ्कायनकाय वै ॥

ഇങ്ങനെ ആ സാലങ്കായനകനു വരം നല്കി (കഥ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു).

Verse 31

पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः ॥

ഹേ വസുധേ! അവൻ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഞാൻ അവിടെയേ അപ്രത്യക്ഷനായി. പിന്നെ മുനി ആ വൃക്ഷത്തെ വലത്തുവശത്ത് വെച്ച് തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 32

मम तद्रोचते स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥ शालग्राम इति ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणम् ॥

എനിക്ക് ആ സ്ഥലം തന്നെയാണ് പ്രിയം—പർവ്വതശിഖരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും ഉയർന്ന ഉയർച്ചയിൽ സ്ഥിതമായത്. അത് ‘ശാലഗ്രാമം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; ഭക്തരെ സംസാരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 33

तत्र गुह्यानि मे भूमे वक्ष्यमाणानि मे शृणु ॥ तरन्ति मनुजा येभ्यो घोरं संसारसागरम् ॥

ഹേ ഭൂമിയേ, അവിടെ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കാനിരിക്കുന്ന എന്റെ ഗൂഢോപദേശങ്ങൾ കേൾക്കുക; അവയാൽ മനുഷ്യർ ഭയാനകമായ സംസാരസമുദ്രം കടന്നുപോകുന്നു.

Verse 34

गुह्यानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पञ्च च ॥ नाद्यापि किञ्चिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः ॥

ഹേ വസുധേ, അവിടെ പതിനഞ്ച് തീർത്ഥങ്ങൾ ഗൂഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇന്നും അവയെ കുറിച്ച് വളരെ കുറച്ചുപേർ മാത്രമേ അറിയൂ; അവയാൽ അവിടെ പാർക്കുന്നവർ മോചിതരാകുന്നു.

Verse 35

तत्र बिल्वप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम् ॥ कुञ्जानि तत्र चत्वारि क्रोशमात्रे यशस्विनि ॥

അവിടെ ‘ബില്വപ്രഭ’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു ഗൂഢക്ഷേത്രം ഉണ്ട്; അത് എനിക്ക് പ്രിയം. ഓ യശസ്വിനീ, അവിടെ ഒരു ക്രോശപരിധിക്കുള്ളിൽ നാല് കുഞ്ജങ്ങൾ (ഉപവനങ്ങൾ) ഉണ്ട്.

Verse 36

हृद्यं तत्परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥

ആ സ്ഥലം ഹൃദയഹാരിയും പരമഗൂഢവുമാണ്; ഭക്തിപൂർവ്വമായ ധർമ്മകർമ്മത്തിന്റെ സുഖം നൽകുന്നതുമാണ്. അവിടെ മനുഷ്യൻ ഒരു പകലും ഒരു രാത്രിയും പാർത്തു ശേഷം സ്നാനം ചെയ്യണം.

Verse 37

अश्वमेधफलं भुक्त्वा मम लोके स मोदते ॥ चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

അശ്വമേധഫലം പ്രാപിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ എന്റെ പരമസ്വരൂപം ‘ചക്രസ്വാമി’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 38

चक्राङ्कितशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः ॥ चक्राङ्कितशिला यत्र वरवर्णिनि तिष्ठति ॥

അവിടെ ചക്രചിഹ്നിത ശിലകൾ ഇവിടെ അവിടെ കാണപ്പെടുന്നു. ഹേ സുന്ദരവർണിനി, ആ ചക്രചിഹ്നിത ശില നിലകൊള്ളുന്നിടത്താണ്.

Verse 39

तदेतद्विद्धि वसुधे समन्ताद्योजनत्रयम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

ഹേ വസുധേ, ഇതറിഞ്ഞുകൊൾക—ഇത് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും മൂന്നു യോജന വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച് മനുഷ്യൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണം.

Verse 40

त्रयाणामपि यज्ञानां फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्म परायणः ॥

അവൻ തീർച്ചയായും മൂന്നു യജ്ഞങ്ങളുടെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ഇവിടെ, എന്റെ കർമവിധികളിൽ പരായണനായി, പ്രാണൻ വിട്ടൊഴിയുന്നു.

Verse 41

वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं च गच्छति॥ तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥

വാജപേയയാഗഫലം പ്രാപിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ ‘വിഷ്ണുപദം’ എന്ന പേരിലുള്ള ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്—എന്റെ പരമവും ഗുഹ്യവും ആയ ക్షേത്രം.

Verse 42

तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटं समाश्रिताः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥

ഇവിടെ ഹിമകൂടത്തെ ആശ്രയിച്ച മൂന്ന് ധാരകൾ പതിക്കുന്നു. മൂന്ന് രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച മനുഷ്യൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണം.

Verse 43

त्रयाणामपि रात्रीणां फलं प्राप्नोति निष्कलम्॥ तथैव मुञ्चते प्राणान्मुक्तसङ्गो गत क्लमः॥

അവൻ ആ മൂന്ന് രാത്രികളുടെ ഫലം നിർശേഷമായി പ്രാപിക്കുന്നു; അതുപോലെ ബന്ധനമുക്തനായി, ക്ഷീണം അകന്ന്, പ്രാണനെ വിട്ടൊഴിയുന്നു.

Verse 44

अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते॥ तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥

അതിരാത്ര യാഗഫലം അനുഭവിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിൽ മഹത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ ‘കാളീഹ്രദം’ എന്ന എന്റെ പരമവും ഗുഹ്യവുമായ ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്.

Verse 45

अत्र चैव ह्रदस्रोतो बदरीवृक्षनिःसृतः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्टिकालोषितो नरः॥

ഇവിടെയും ഹ്രദത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് ബദരിവൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നു. ഷഷ്ടികാല വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച മനുഷ്യൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണം.

Verse 46

नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥

നരമേധ യാഗഫലം അനുഭവിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. പിന്നെയും, ഹേ വസുന്ധരേ, ഞാൻ നിന്നോട് ഒരു മഹാ അത്ഭുതം പറയാം.

Verse 47

तत्र शङ्खप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥ श्रूयते शङ्खशब्दश्च द्वादश्यामर्द्धरात्रके॥

അവിടെ ‘ശങ്കപ്രഭ’ എന്ന പേരിലുള്ള എന്റെ പരമവും ഗുഹ്യവും ആയ ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്; ദ്വാദശിയുടെ അർദ്ധരാത്രിയിൽ ശംഖധ്വനിയും കേൾക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 48

गदाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ यत्र वै कम्पते स्रोतः दक्षिणां दिशमाश्रितम्॥

ആ എന്റെ പരമ ക്ഷേത്രത്തിൽ ‘ഗദാകുണ്ഡം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ തീർത്ഥമുണ്ട്; അവിടെ ഒഴുക്ക് തെക്കുദിശയെ ആശ്രയിച്ച് വിറയുന്നപോലെ ഒഴുകുന്നു।

Verse 49

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ वेदान्तगानां विप्राणां फलं प्राप्नोति मानवः॥

മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ, വേദാന്തം പാരായണം ചെയ്യുന്ന വിപ്രന്മാരുടെ ഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 50

अथ वै मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो गुणान्वितः॥ गदापाणिर्महाकायो मम लोकं प्रपद्यते॥

അപ്പോൾ അവൻ കൃതകൃത്യനായി ഗുണസമ്പന്നനായി പ്രാണൻ വിട്ടൊഴിയുന്നു; ഗദാധാരിയായ മഹാകായന്റെ, എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 51

पुनश्चाग्निप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धारा पतति तत्रैका पूर्वोत्तरसमा श्रिता ॥

വീണ്ടും ‘അഗ്നിപ്രഭ’ എന്ന പേരിലുള്ള എന്റെ പരമവും ഗുഹ്യവും ആയ ക്ഷേത്രമുണ്ട്; അവിടെ ഒരേയൊരു ധാര വീഴുന്നു, അത് ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയോട് ചേർന്നിരിക്കുന്നു।

Verse 52

यस्तत्र कुरुते स्नानं चतुरात्रोषितो नरः ॥ अग्निष्टोमात्पञ्चगुणं फलं प्राप्नोति मानवः ॥

അവിടെ നാലു രാത്രികൾ താമസിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ, അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലത്തേക്കാൾ അഞ്ചിരട്ടി ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 53

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥

അവിടെ എന്റെ വിധിച്ച കര്‍മങ്ങളില്‍ നിഷ്ഠനായി പ്രാണന്‍ വിട്ടാല്‍, അഗ്നിഷ്ടോമഫലം അനുഭവിച്ച് എന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 54

तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ हेमन्ते चोष्णकं तीर्थं ग्रीष्मे भवति शीतलम् ॥

ഹേ മഹാഭാഗ്യവതീ, അവിടെയുള്ള ഒരു അത്ഭുതം കേൾക്കുക: ഹേമന്തത്തിൽ ആ തീർത്ഥം ഉഷ്ണമാകുന്നു, ഗ്രീഷ്മത്തിൽ ശീതളമാകുന്നു.

Verse 55

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत सप्त रात्रोषितो नरः ॥ राजा भवति सुश्रोणि सवार्युधकलान्वितः ॥

ഹേ സുഷ്രോണി, അവിടെ ഏഴ് രാത്രികൾ താമസിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ, അശ്വസേനയും ആയുധങ്ങളും യുദ്ധകലകളും ഉള്ള രാജാവാകുന്നു.

Verse 56

अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्माविनिश्चितः ॥ स भुक्त्वा राज्यभोज्यानि मम लोकं च गच्छति ॥

അതെ, അവിടെ എന്റെ വിധിച്ച കര്‍മങ്ങളില്‍ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ പ്രാണന്‍ വിട്ടാല്‍, രാജഭോഗങ്ങള്‍ അനുഭവിച്ച് എന്റെ ലോകത്തേക്കും പോകുന്നു.

Verse 57

तत्र देवप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धाराः पञ्चमुखास्तत्र पतन्ति गिरिसंश्रिताः ॥

അവിടെ ‘ദേവപ്രഭ’ എന്ന പേരിലുള്ള എന്റെ പരമഗുഹ്യ തീർത്ഥക്ഷേത്രം ഉണ്ട്. അവിടെ പർവ്വതാശ്രിതമായ പഞ്ചമുഖ ധാരകൾ താഴേക്ക് പതിക്കുന്നു.

Verse 58

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्वष्टकालोषितो नरः ॥ चतुर्णामपि वेदानां याति पारं न संशयः ॥

ത്വഷ്ടകാലം അവിടെ താമസിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ, നാലു വേദങ്ങളുടെയും അപ്പുറത്തേക്കുള്ള തീരം പ്രാപിക്കുന്നു—സംശയമില്ല.

Verse 59

अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥ वेदकर्म समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥

അവിടെ ലോഭവും മോഹവും വിട്ട് പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, വേദബന്ധിത കർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ ലോകത്തിൽ മഹത്വപ്പെടുന്നു.

Verse 60

गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र क्षेत्रं परं मम ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥

അവിടെ ‘വിദ്യാധര’ എന്ന പേരിലുള്ള എന്റെ പരമഗുഹ്യ തീർത്ഥക്ഷേത്രം ഉണ്ട്. ഇവിടെ ഹിമകൂടത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച അഞ്ചു ധാരകൾ താഴേക്ക് പതിക്കുന്നു.

Verse 61

यस्तत्र कुरुते स्नानं मेकरात्रोषितो नरः ॥ याति वैद्याधरं लोकं कृतकृत्यो न संशयः ॥

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഒരു രാത്രി താമസിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, കൃതകൃത്യനായി വിദ്യാധരരുടെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു—സംശയമില്ല.

Verse 62

अथात्र मुंचते प्राणान्वीतरागो गतक्लमः ॥ भुक्त्वा वैद्याधरान्भोगान्मम लोकं स गच्छति ॥

അപ്പോൾ അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടൊഴിയുന്നവൻ—ആസക്തിരഹിതനും ക്ലേശരഹിതനും ആയി—വിദ്യാധരന്മാരുടെ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 63

तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥ शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता ॥

അവിടെ എന്റെ പരമ ഗുഹ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ‘പുണ്യനദി’ എന്നൊരു നദിയുണ്ട്; ശിലാകുഞ്ജങ്ങളും ലതകളും നിറഞ്ഞതും ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും സേവിക്കുന്നതുമാണ്.

Verse 64

अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मानुसारकः ॥ सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥

അപ്പോൾ അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടൊഴിയുന്നവൻ—എന്റെ വിധികളെ അനുസരിച്ചവൻ—സപ്തദ്വീപങ്ങളെ വിട്ട് എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 65

गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम ॥ एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥

ആ സ്ഥലത്ത് എന്റെ പരമ ക്ഷേത്രം ‘ഗന്ധർവ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവിടെ ഒരേയൊരു ധാര പടിഞ്ഞാറ് ദിശയെ ആശ്രയിച്ച് പതിക്കുന്നു.

Verse 66

तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुरात्रोषितो नरः ॥ मोदते लोकपालेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് നാല് രാത്രികൾ പാർക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ലോകപാലന്മാരുടെ ഇടയിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു; സ്വേച്ഛയായി ഗമിക്കാവുന്ന വാസസ്ഥാനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.

Verse 67

अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ लोकपालान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥

അപ്പോൾ അവിടെ എന്റെ വിധിതകർമ്മങ്ങളിൽ പരായണനായി പ്രാണൻ വിട്ടാൽ, ലോകപാലന്മാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 68

तत्र देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ यत्र कान्तासि मे भूमे बलिर्यज्ञविनाशनात् ॥

ഓ വസുന്ധരേ! അവിടെ ‘ദേവഹ്രദം’ എന്ന പേരിലുള്ള എന്റെ ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്; ഓ ഭൂമേ, ബലിയുടെ യജ്ഞനാശം മൂലം നീ എനിക്ക് പ്രിയയായിത്തീർന്നു.

Verse 69

स ह्रदो वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः ॥ अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्लभः ॥

ആ ഹ്രദം വരദായകം, ശ്രേഷ്ഠം, മനോഹരം, സുഖകരമായ ശീതളം; അഗാധം, സൗഖ്യദായകവും—ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം.

Verse 70

तस्मिन् ह्रदे महाभागे मम वै नियमोदके ॥ मत्स्याश्चक्रांकिताश्चैव पर्यटन्ते इतस्ततः ॥

ആ മഹാഭാഗ്യഹ്രദത്തിൽ—അതെ, എന്റെ നിയമോദകത്തിൽ—ചക്രചിഹ്നമുള്ള മത്സ്യങ്ങൾ ഇങ്ങും അങ്ങും സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 71

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत्परिवर्तते ॥

കൂടുതലും ഞാൻ നിന്നോട് പറയും—കേൾക്കുക, ഓ വസുന്ധരേ. ഓ വിശാലാക്ഷി, അവിടെ ഒരു മഹാശ്ചര്യം ഉണ്ട്; അവിടെ അത് (അദ്ഭുതം) സംഭവിച്ച്/പരിവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 72

पश्येति श्रद्धधानस्तु न पश्यत्पापपूरुषः ॥ तस्मिन्देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश ॥

‘കാണുക!’—ശ്രദ്ധയുള്ളവൻ കാണുന്നു; പാപപുരുഷൻ കാണുന്നില്ല. ആ ദേവഹ്രദത്തിൽ പുണ്യത്തിന്റെ അളവ് ‘ഇരുപത്തിനാല്‍യും പന്ത്രണ്ടും’ (സംക്ഷിപ്തമായി) എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 73

यत्र स्नाता दिवं यान्ति शुद्धा वाक्कायजैर्मलैः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥

എവിടെ സ്നാനം ചെയ്തവർ വാക്കും ശരീരവും ജനിപ്പിച്ച മലിനതകളിൽ നിന്ന് ശുദ്ധരായി സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നുവോ, അവിടെ പത്ത് രാത്രികൾ നിയമത്തോടെ പാർത്ത മനുഷ്യൻ സ്നാനം ചെയ്യണം।

Verse 74

दशानामश्वमेधानां प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥

അവൻ പത്ത് അശ്വമേധയാഗങ്ങളുടെ അക്ഷയഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ഇവിടെ തന്നെ, എന്നെ ധ്യാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, പ്രാണങ്ങളെ വിട്ടൊഴിയുന്നു।

Verse 75

अश्वमेधफलं भुक्त्वा भूमे मत्समतां व्रजेत् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥

ഹേ ഭൂമീ! അശ്വമേധഫലം അനുഭവിച്ച് അവൻ എനിക്കു സമത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. പിന്നെയും ഞാൻ നിന്നോട് എന്റെ ഗുഹ്യവും പരമവുമായ ക്ഷേത്രം പ്രസ്താവിക്കും।

Verse 76

सम्भेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः ॥ दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः ॥

അവിടെ ദേവനദികളുടെ സംഗമമുണ്ട്; അത് സർവ്വസുഖങ്ങൾക്കും പ്രിയമായ ആശ്രയമാണ്. അവിടെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി ദേവന്മാർ പ്രിയസഹചാരികളോടുകൂടെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 77

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः ॥ देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः ॥

അവിടെ ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും, നാഗകന്യകളും സർപ്പങ്ങളോടുകൂടെ; ദേവർഷികളും മുനികളും സർവ്വ ദേവനായകരും സന്നിഹിതരാണ്.

Verse 78

सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरण्ति हि ॥ नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम् ॥

സിദ്ധന്മാരും കിന്നരന്മാരും സത്യമായും സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് അവതരിക്കുന്നു—നേപ്പാളിലെ ആ ശിവസ്ഥാനത്തിലേക്ക്; അത് സർവ്വസുഖങ്ങളുടെ പ്രിയാശ്രയമാണ്.

Verse 79

तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः ॥ महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः ॥

ആ ആ സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് ആ തീർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്നും—മഹാദേവന്റെ ജടാജൂടത്തിൽ നിന്നുമും നീലകണ്ഠനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുമുള്ള ശിവാലയം (പ്രകട/സ്ഥിത) ആകുന്നു.

Verse 80

श्वेतगङ्गेति या प्रोक्ता तया सम्भूय सादरम् ॥ नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः ॥

‘ശ്വേത-ഗംഗ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ആ നദിയോടു ആദരപൂർവ്വം സംഗമിച്ച്, പല നദികളും ഒരുമിച്ചു വന്നു—ദൃശ്യമെന്നും അദൃശ്യമെന്നും ആയ രൂപങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 81

गण्डक्याः कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा ॥ तया सम्भेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा

ഗണ്ഡകിയോടൊപ്പം ‘കൃഷ്ണാ’ എന്നും—കൃഷ്ണന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതെന്നു പറയപ്പെടുന്നതും—ശിവതനുവിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതെന്നു പറയുന്ന ആ പ്രവാഹവും; ഇവയൊക്കെയും അവളോടു/അതിൽ സംഗമം പ്രാപിച്ചു.

Verse 82

मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम् ॥ वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्लभम्

എന്റെ മേഖലയിലൊരു പുണ്യതീർത്ഥം പ്രസിദ്ധമാണ്; അതി പരമപാവനമാണ്. ഹേ വസുധേ, അറിഞ്ഞുകൊൾക—ദേവന്മാർക്കും അതി ദുർലഭം.

Verse 83

यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः ॥ शम्भोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति

അവിടെ ‘സിദ്ധാശ്രമം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായൊരു സ്ഥലം ഉണ്ട്; അത് പുണ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെയേ ശംഭുവിന്റെ തപോവനവും ഉണ്ട്; അത് എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠമായി മാന്യമാണ്.

Verse 84

नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम् ॥ निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्

ആ സ്ഥലം നാനാവിധ പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാണ്; വാഴക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; നിചുല, പുന്നാഗ, കേസര വൃക്ഷങ്ങളാലും ദീപ്തമാണ്.

Verse 85

खर्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः ॥ नारिकेलैश्च पूगैश्च चम्पकैर्जम्बुभिर्धवैः

ഖർജൂര, അശോക, ബകുല, ചൂത (മാവ്) പ്രിയാലക വൃക്ഷങ്ങളാൽ; കൂടാതെ നാരികേലം, പൂഗം (അടക്ക), ചമ്പകം, ജംബൂ, ധവ വൃക്ഷങ്ങളാലും ആ വനം സമ്പൂർണ്ണമാണ്.

Verse 86

नारङ्गैर्बदरिभिश्च जम्बीरैर्मातुलुङ्गकैः ॥ केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्

നാരങ്ങ, ബദരി, ജംബീര, മാതുലുങ്ഗ വൃക്ഷങ്ങളാൽ; കൂടാതെ കേതകി, മല്ലിക, ജാതി, യൂഥിക പുഷ്പങ്ങളുടെ നിരകളാൽ ആ സ്ഥലം ശോഭിക്കുന്നു.

Verse 87

कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि ॥ आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च

കുന്ദ, കുരവക, നാഗ, കുടജ, ദാടിമ (മാതളം) വൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിതമായ ആ സ്ഥലത്ത് എത്തി ദേവദമ്പതികൾ ക്രീഡിക്കുന്നു।

Verse 88

तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्यॊस्तु संगमे ॥ स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

ആ മഹാപുണ്യ ഹ്രദത്തിൽ, പുണ്യനദികളുടെ സംഗമസ്ഥാനത്ത് സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന്‍ നൂറ് അശ്വമേധയാഗങ്ങളുടെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 89

स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् ॥ माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम्

അവിടെ വൈശാഖമാസത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും; മാഘമാസത്തിൽ വീണ്ടും സ്നാനം ചെയ്താൽ പ്രയാഗസ്നാനഫലം ലഭിക്കും।

Verse 90

कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे ॥ विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः

കാർത്തികമാസത്തിൽ സൂര്യൻ തുലാരാശിയിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, വിധിപ്രകാരം നിയന്ത്രിതനായി സ്നാനം ചെയ്യുന്നവനും മോക്ഷഭാഗിയായിത്തീരും; സംശയമില്ല।

Verse 91

यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् ॥ यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत् ॥

യജ്ഞം, തപസ്, ദാനം, ശ്രാദ്ധം അല്ലെങ്കിൽ ഇഷ്ടദേവപൂജ—ഇവിടെ ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഏതു കര്‍മ്മവും അനന്തഫലപ്രദമാകുന്നു।

Verse 92

भूमे तस्यापराधांश्च सर्वानेव क्षमाम्यहम् ॥ गङ्गायमुनयोऱ्यद्वत्सङ्गमो मर्त्यदुर्लभः ॥

ഹേ ഭൂമീ, ആ വ്യക്തിയുടെ എല്ലാ അപരാധങ്ങളും ഞാൻ ക്ഷമിക്കുന്നു. ഗംഗാ–യമുനാ സംഗമം മർത്ത്യർക്കു ദുർലഭമായതുപോലെ, ഈ സംഗമവും ദുർലഭമാണ്.

Verse 93

तथैवायं देवनद्यो सङ्गमः समुदाहृतः ॥ एतद्गुह्यं परं देवि मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

അതുപോലെ തന്നെ ഇത് ദേവനദികളുടെ സംഗമമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ ദേവി വസുന്ധരേ, എന്റെ ക്ഷേത്രപരിധിയിൽ ഇതാണ് പരമഗുഹ്യ രഹസ്യം.

Verse 94

अहमस्मिन्महाक्षेत्रे धरे पूर्वमुखः स्थितः ॥ शालग्रामे महाक्षेत्रे भूमे भागवतप्रियः ॥

ഹേ ധരേ, ഈ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ ഞാൻ കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു. ഹേ ഭൂമീ, ശാലഗ്രാമ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ ഞാൻ ഭാഗവതഭക്തർക്കു പ്രിയൻ.

Verse 95

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं यन्न जानन्ति मोहिताः ॥

മറ്റൊന്നും ഞാൻ നിന്നോട് പറയും—കേൾക്കുക, ഹേ വസുന്ധരേ: അന്തർഗുഹ്യമായ പരമോന്നത രഹസ്യം; മോഹിതർ അതറിയുന്നില്ല.

Verse 96

शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठन्वै विगतज्वरः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः सर्वलोकवरो हरः ॥

എന്റെ ദക്ഷിണസ്ഥാനത്ത് ശിവൻ നിലകൊള്ളുന്നു, നിശ്ചയമായും ക്ലേശരഹിതൻ. അവൻ ലോകങ്ങളിൽ അഗ്രഗണ്യനും ശ്രേഷ്ഠനും—സകലലോകങ്ങൾക്കും വരം നല്കുന്ന ഹരൻ.

Verse 97

तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दति ॥ ये मां विदन्ति देवेशि ते विदन्ति शिवं परम् ॥

ഹേ ദേവി! അവനെ കണ്ടെത്തുന്നവർ നിശ്ചയമായി എന്നെയും കണ്ടെത്തുന്നു. ഹേ ദേവേശി! എന്നെ അറിയുന്നവർ പരമശിവനെയും അറിയുന്നു.

Verse 98

अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे ॥ तत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥ शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते ॥ लभते पुष्कलां सिद्धिमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ॥

ഹേ വസുന്ധരാ! ഞാൻ ഉള്ളിടത്ത് ശിവൻ ഉണ്ട്; ശിവൻ ഉള്ളിടത്ത് ഞാനും വസിക്കുന്നു—ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ എവിടെയും വേർപാട് ഇല്ല. ഹേ ഭൂമേ! ശിവനെ വന്ദിക്കുന്നവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്നെയേ വന്ദിക്കുന്നു. ഇതിനെ തത്ത്വമായി അറിയുന്നവൻ സമൃദ്ധമായ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 99

मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतॊ रुरुखण्डं ततः परम् ॥ सम्भेदो देवनद्यॊश्च त्रिवेणी च ततः परम् ॥

ആദ്യം ‘മുക്തിക്ഷേത്രം’; തുടർന്ന് ‘രുരുഖണ്ഡം’; പിന്നെ ദിവ്യനദികളുടെ സംഗമം; അതിനുശേഷം ത്രിവേണി.

Verse 100

क्षेत्रं प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकी सङ्गतं परम् ॥ एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी ॥

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രമാണവും നിർണ്ണയവും ഗണ്ഡകിയുടെ പരമ സംഗമത്തെ കേന്ദ്രമാക്കി അറിയണം. ഇങ്ങനെ, ഹേ ദേവി, ആ ഗണ്ഡകി നദികളിൽ ഉത്തമ നദിയാണ്.

Verse 101

गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला ॥ अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम् ॥

ഗംഗ ഭാഗീരഥിയുമായി ചേരുന്നിടത്ത് മഹാഫലം നൽകുന്നു; ആ മറ്റൊരു മഹത്തായ ക്ഷേത്രം ‘ഹരിക്ഷേത്രം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 102

आदौ सा गण्डकी पुण्या भागीरथ्या च सङ्गता ॥ तस्य तीर्थस्य महिमा ज्ञायते न सुरैरपि ॥

ആദിയിൽ ആ പുണ്യ ഗണ്ഡകി ഭാഗീരഥിയോടു സംഗമിക്കുന്നു; ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ദേവന്മാർക്കും പൂർണ്ണമായി അറിയപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 103

एतत्ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरी ॥ गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम् ॥

ഹേ ഭദ്രേ, ഹേ സുന്ദരീ, ശാലഗ്രാമത്തിന്റെ ആഖ്യാനവും സർവ്വ കല്മഷങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്ന ഗണ്ഡകിയുടെ മഹാത്മ്യവും ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു.

Verse 104

पूर्वपृष्टं तया यच्च पुण्यं भागवतप्रियम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः ॥

അവൾ മുമ്പ് ചോദിച്ചതായ, ഭാഗവതഭക്തർക്കു പ്രിയമായ ആ പുണ്യാഖ്യാനം—ആഖ്യാനങ്ങളിൽ മഹാഖ്യാനം, ദ്യുതികളിൽ പരമ ദ്യുതി.

Verse 105

पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः ॥

ഇത് പുണ്യങ്ങളിൽ പരമ പുണ്യം, തപസ്സുകളിൽ മഹത്തപസ്സ്; ഗുഹ്യങ്ങളിൽ പരമ ഗുഹ്യം, ഗതികളിൽ പരമ ഗതി.

Verse 106

महालाभस्तु लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत् ॥ पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे ॥

ഇത് ലാഭങ്ങളിൽ മഹാലാഭം; ഇതിലധികം മഹത്തായത് ഇല്ല. നിന്ദകനും വഞ്ചകനും ഗുരുദ്രോഹിയും ഇതു ലഭിക്കരുത്.

Verse 107

लोभमोहमदाद्यैर्ये वर्जिताः पुण्यबुद्धयः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥

ലോഭം, മോഹം, മദം മുതലായവയിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്ന പുണ്യബുദ്ധിയുള്ളവർ—ഏത് മനുഷ്യൻ പ്രതിദിനം പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ഇതു പാരായണം ചെയ്യുമോ, അവൻ പ്രസ്തുത ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 108

कुलानि तारितान्येवं सप्त सप्त च सप्त च ॥ एवं मरणकाले तु न कदाचिद्विमुह्यते ॥

ഇങ്ങനെ കുലങ്ങൾ ‘താരിക്കപ്പെടുന്നു’—ഏഴ്, ഏഴ്, പിന്നെയും ഏഴ്; അതുപോലെ മരണസമയത്ത് അവൻ ഒരിക്കലും മോഹിതനാകുന്നില്ല.

Verse 109

यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ क्षेत्रस्य शालग्रामस्य माहात्म्यं परमं मया ॥

പരമസിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ശാലഗ്രാമക്ഷേത്രത്തിന്റെ പരമ മഹാത്മ്യം ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 110

कथितं ते महादेवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ഹേ മഹാദേവി, നിനക്കു പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; ഇനി എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?

Verse 111

वृक्षस्य दक्षिणे पार्श्वे गतस्तावदहं धरे ॥ पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः

“ഹേ ധരാ, അപ്പോൾ ഞാൻ വൃക്ഷത്തിന്റെ തെക്കേ വശത്തേക്ക് പോയി. തന്റെ മുൻസ്ഥാനം ഉപേക്ഷിച്ച് ആ ഋഷി—ദൃഢവ്രതൻ—(മുന്നോട്ട് നീങ്ങി).”

Verse 112

यस्त्रिरात्रमुषित्वा तु नियते नियता शनः ॥ राजसूयफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि

നിയമിതമായ ആചാരത്തോടെ ശാസ്ത്രീയ ശിസ്തിൽ മൂന്നു രാത്രികൾ താമസിക്കുന്നവൻ ക്രമേണ രാജസൂയഫലം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗത്തിൽ ദേവനെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു।

Verse 113

एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम् ॥ मृताः येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः

ഹേ മഹാഭാഗേ, ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്—ഈ ക്ഷേത്രം ഹരി-ഹര സ്വരൂപമാണ്. ഇവിടെ മരിക്കുന്നവർ തങ്ങളുടെ കർമാനുസാരമായി തങ്ങളുടെ ഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 114

ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः ॥ कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके ॥१ १९॥ नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम् ॥ सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभबुद्धये

പാപികളും കൃതഘ്നരുമായും ദ്വിജന്മാരോടും ദേവന്മാരോടും അപരാധം ചെയ്തവർക്കും ദാനം നൽകരുത്. കുശിഷ്യനോടും ശാസ്ത്രത്തെ ദൂഷിക്കുന്നവനോടും ദാനം നൽകരുത്. നീചർക്കും യഥാവിധി സേവനം അറിയാത്തവർക്കും ദാനം നൽകരുത്. എന്നാൽ സുശിഷ്യനോട്—ധീരനും ശുഭബുദ്ധിയുള്ളവനോടും—ദാനം നൽകണം।

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः ॥ यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च

ഹേ ദേവാ, നീ എനിക്കു പ്രസന്നനായാൽ—നീ പരമനും സർവ്വശാന്തി വരുത്തുന്നവനും ആകുന്നു—എനിക്കു വരം നൽകേണ്ടതാണെങ്കിൽ, തപസ്സാൽ പ്രസാദിതനായി ആ വരം എനിക്കു നൽകണമേ।

Verse 116

अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु ॥ तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्

മറ്റൊരു ഗുഹ്യമായ കാര്യം ഞാൻ പറയും; ഹേ സാലങ്കായന, അത് കേൾക്കുക. നിന്റെ പ്രീതിക്കായി, ഈ ക്ഷേത്രം എങ്ങനെ ഉത്തമമാണെന്ന് ഞാൻ വിശദീകരിക്കും।

Verse 117

चतुर्णामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः

മനുഷ്യൻ നാലു അശ്വമേധ യാഗങ്ങളുടെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; പിന്നെ ഇവിടെ എന്റെ കർമങ്ങൾ/വിധികളിൽ നിഷ്ഠനായി പ്രാണൻ വിട്ടൊഴിയുന്നു।

Verse 118

नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मुक्तरागो गतक्लमः

മനുഷ്യൻ നരമേധ യാഗത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; പിന്നെ ഇവിടെ ആസക്തിമുക്തനായി, ക്ഷീണം-ക്ലേശം നീങ്ങി പ്രാണൻ വിട്ടൊഴിയുന്നു।

Verse 119

गुह्यं सर्वायुधं नाम तत्र क्षेत्रे परं मम ॥ पतन्ति सप्त स्रोतांसि हिमवन्निःसृतानि वै

അവിടെ എന്റെ പരമ ക്ഷേത്രത്തിൽ ‘സർവായുധ’ എന്ന പേരുള്ള ഒരു ഗുഹ്യസ്ഥലം ഉണ്ട്; ഹിമവാനിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഏഴ് സ്രോതസ്സുകൾ അവിടെ പതിക്കുന്നു।

Verse 120

तत्र स्नानं तु कुर्वीत अष्ट रात्रोषितो नरः ॥ सप्तद्वीपेषु भ्रमति स्वच्छन्दगमनालयः

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണം; എട്ട് രാത്രികൾ അവിടെ താമസിച്ച മനുഷ്യൻ, തടസ്സമില്ലാത്ത ഗമനസ്ഥിതിയോടെ, സപ്തദ്വീപങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 121

सौवर्णानि च पद्मानि दृश्यन्ते भास्करोदये ॥ तावत्पश्यन्ति भूतानि यावन्मध्यन्दिनं भवेत् ॥

സൂര്യോദയത്തിൽ സ്വർണ്ണപദ്മങ്ങൾ ദൃശ്യമാകുന്നു; മധ്യാഹ്നം ആകുന്നതുവരെ മാത്രമേ ജീവികൾ അവയെ കാണുകയുള്ളൂ।

Verse 122

त्रिशूलगङ्गेति आख्याता सापि तत्र महानदी ॥ एवं नदीसमुद्भेदः सर्वतीर्थकदम्बकम् ॥

അവിടെയും ‘ത്രിശൂല-ഗംഗ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു മഹാനദിയുണ്ട്. ഇങ്ങനെ നദിയുടെ ഉദ്ഭവവിവരണം സർവ്വതീർത്ഥങ്ങളുടെ സമാഹാരസാരമായി പറയുന്നു।