Prakarana 5
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति-उद्गम’ का चरण। बालकाण्ड में रामकथा को ‘मानस’ (अन्तःकरण) में प्रवाहित कर के साधक को श्रवण→स्मरण→आत्म-शुद्धि की प्रथम सीढ़ी पर रखा जाता है। यहाँ कथा स्वयं ‘सुरसरि’ (गंगा) होकर ‘सरजू’ (अयोध्या-प्रवाह) में मिलती है—अर्थात शास्त्रीय पवित्रता लोक-जीवन की मधुरता से संयुक्त होकर मुक्ति-मार्ग बनती है।
この断章は、バールカाण्डの「マーナサの流れ（マーナサ・サリト）」という譬喩章の中心であり、物語を河川体系に見立てて、その合流、渡し場、河の生き物、波、季節の移ろい、そして沐浴と飲用の果報を説き明かす。響き（ドゥヴァニ）としては静（シャーンタ）が主であるが、歓喜（誕生の祝賀）、哀（シーター離別の暗示）、憤（ブリグナートの怒り）、奇瑞（リーラーの多彩さ）が副次のラサとして現れ、まるで川の多様な流れのようである。 この部分が「階梯」において決定的なのは、修行者への明確な指示がここにあるからだ。すなわち、ラーマへの至愛（スプレーマ）は水であり、カリの穢れを洗い去り、欲・怒・慢・迷いを滅し、分別（ヴィヴェーカ）と離欲（ヴァイラーギャ）を増長させる。プラヤーガの説話によって「資格の決定（アディカーラ）」が立てられる――バラドヴァージャの問いとジャーガバリクの答え、これこそがマーナサ聴聞への入門灌頂（イニシエーション）である。
Verses
チャウパーイー 40.1-4
रामभगति सुरसरितहि जाई।मिली सुकीरति सरजु सुहाई।।
सानुज राम समर जसु पावन।मिलेउ महानदु सोन सुहावन।।
जुग बिच भगति देवधुनि धारा।सोहति सहित सुबिरति बिचारा।।
त्रिबिध ताप त्रासक तिमुहानी।राम सरुप सिंधु समुहानी।।
मानस मूल मिली सुरसरिही।सुनत सुजन मन पावन करिही।।
बिच बिच कथा बिचित्र बिभागा।जनु सरि तीर तीर बन बागा।।
उमा महेस बिबाह बराती।ते जलचर अगनित बहुभाँती।।
रघुबर जनम अनंद बधाई।भवँर तरंग मनोहरताई।।
rāma-bhagati sura-saritahi jāī |milī su-kīrati sarajū suhāī ||
s-anuja rāma samara jasu pāvana |mileu mahā-nadu sona suhāvana ||
juga bica bhagati deva-dhunī dhārā |sohati sahita su-birati bicārā ||
tri-bidha tāpa trāsaka timu-hānī |rāma-sarūpa sindhu sumuhānī ||
mānasa mūla milī sura-sarihī |sunata su-jana mana pāvana karihī ||
bica bica kathā bicitra bibhāgā |janu sari tīra tīra bana bāgā ||
umā mahesa bibāha barātī |te jalacara aganita bahu-bhā̃tī ||
raghubara janama anaṃda badhāī |bhavãra taraṅga manoharatāī ||
ラーマへの信心は天の川へと赴き合流する。良き名声は美しいサーラユ川と出会う。ラーマと兄弟たちの戦いにおける純粋な栄光は、彼らに合流した美しい大河ソーン川である。二つの川の間に、信心という神聖な川の流れが、離欲と弁別と共に輝く。三つの流れのこの合流は、三つの苦悩を恐れさせ、ラーマの姿である大海へと流れ入る。マナサ湖に源を持つサーラユ川は天の川に合流し、それを聞いて善人の心は清められる。その間に散在する奇妙な物語と挿話は、川の岸辺の森や庭園のようである。ウーマとマヘーシャの婚礼とその行列は、数えきれない多様な水の生き物たちである。ラグ一族の主ラーマの誕生を祝う喜びの祝祭は、魅力的な渦と波である。
ドーハー 40
बालचरित चहु बंधु के बनज बिपुल बहुरंग।नृप रानी परिजन सुकृत मधुकर बारिबिहंग।।40।।
bālacarita cahu bandhu ke banaja bipula bahuraṅga |nṛpa rānī parijana sukṛta madhukara bāribihiṅga ||40||
四兄弟の幼き戯れは、さまざまの色を宿す大いなる蓮華である。王も王妃たちも、家中の者も、前世の善業の功徳により、蜂や水鳥のように、歓喜の甘露の湖にて啜り、遊び戯れる。
チャウパーイー 41.1-4
सीय स्वयंबर कथा सुहाई।सरित सुहावनि सो छबि छाई।।
नदी नाव पटु प्रस्न अनेका।केवट कुसल उतर सबिबेका।।
सुनि अनुकथन परस्पर होई।पथिक समाज सोह सरि सोई।।
घोर धार भृगुनाथ रिसानी।घाट सुबद्ध राम बर बानी।।
सानुज राम बिबाह उछाहू।सो सुभ उमग सुखद सब काहू।।
कहत सुनत हरषहिं पुलकाहीं।ते सुकृती मन मुदित नहाहीं।।
राम तिलक हित मंगल साजा।परब जोग जनु जुरे समाजा।।
काई कुमति केकई केरी।परी जासु फल बिपति घनेरी।।
sīya svayaṃbara kathā suhāī |sarita suhāvani so chabi chāī ||
nadī nāva paṭu prasna anekā |kevaṭa kusala utara saba bibekā ||
suni anukathana paraspara hoī |pathika samāja soha sari soī ||
ghora dhāra bhṛgunātha risānī |ghāṭa subaddha rāma bara bānī ||
sānuj rāma bibāha uchāhū |so subha umaga sukhada saba kāhū ||
kahata sunata haraṣahiṃ pulakāhīṃ |te sukṛtī mana mudita nahāhīṃ ||
rāma tilaka hita maṅgala sājā |paraba joga janu jure samājā ||
kāī kumati kekaī kerī |parī jāsu phala bipati ghanerī ||
シーターのスヴァヤンヴァラの魅力的な物語は美しい川であり、その美しさは至る所に広がっている。多くの鋭い質問は川の舟であり、熟練で思慮深い答えは巧みな船頭である。耳にした後の語り合いが聞き手の間を伝わるのは、その川を飾る旅人の一行のようである。ブリグの主の怒りは恐ろしい急流であり、ラーマの美しい言葉はよく築かれた河岸の階段である。ラーマが兄弟たちと共に祝う婚礼の喜びは川の増水であり、すべての人に吉祥と喜びをもたらす。語り聞いて喜び興奮する者たちは徳ある人々であり、喜ぶ心で川に沐浴する。ラーマの即位のための吉祥な準備は、巡礼の聖日に集まる群衆のようである。カイケーイーの悪しき計略は水面の緑の藻であり、その実として数多の災いが生じた。
ドーハー 41
समन अमित उतपात सब भरतचरित जपजाग।कलि अघ खल अवगुन कथन ते जलमल बग काग।।41।।
samana amita utapāta saba bharata-carita japa jāga |kali agha khala avaguna kathana te jala-mala baga kāga ||41||
バラタの行いの物語は、数え切れない災難を鎮める祈りと供犠のようなものである。カリの時代の罪と悪人の欠点についての語りは、水の中の汚れ、鷺や烏のようなものである。
チャウパーイー 42.1-4
कीरति सरित छहूँ रितु रूरी।समय सुहावनि पावनि भूरी।।
हिम हिमसैलसुता सिव ब्याहू।सिसिर सुखद प्रभु जनम उछाहू।।
बरनब राम बिबाह समाजू।सो मुद मंगलमय रितुराजू।।
ग्रीषम दुसह राम बनगवनू।पंथकथा खर आतप पवनू।।
बरषा घोर निसाचर रारी।सुरकुल सालि सुमंगलकारी।।
राम राज सुख बिनय बड़ाई।बिसद सुखद सोइ सरद सुहाई।।
सती सिरोमनि सिय गुनगाथा।सोइ गुन अमल अनूपम पाथा।।
भरत सुभाउ सुसीतलताई।सदा एकरस बरनि न जाई।।
kīrati sarita chahũ ritu rūrī |samaya suhāvani pāvani bhūrī ||
hima himasaila-sutā siva byāhū |sisira sukhada prabhu janama uchāhū ||
baranaba rāma bibāha samājū |so muda maṅgalamaya ritu-rājū ||
grīṣama dusaha rāma bana-gavanū |pantha-kathā khara ātapa pavanū ||
baraṣā ghora nisācara rārī |sura-kula sāli su-maṅgala-kārī ||
rāma-rāja sukha binaya baṛāī |bisada sukhada soi sarada suhāī ||
satī siromaṇi siya guna-gāthā |soi guna amala anūpama pāthā ||
bharata subhāu su-sītala-tāī |sadā eka-rasa barani na jāī ||
主の名声の河は六つの季節を通じて美し、各瞬間は見るに美しく、豊かに清浄なり。ヘマントはヒマラヤの娘とシヴァの婚礼、シシラには主の誕生の喜ばしき祭りあり。我はラーマの婚礼の祝祭を語らん、季節の王、春のように喜ばしく吉祥なり。次に過酷な夏が来る、ラーマの森林への旅、道の物語は焼く太陽と切る風の如し。次に恐ろしい雨季、夜歩く者らとの戦い、されど神々の家系には稲の収穫の如く、吉祥をもたらす。ラーマの治世の幸福、謙虚さ、栄光は清く喜ばしき秋なり。シーターの賛美、貞淑な者らの頂の宝、それが汚れなき比類なき徳の流れなり。バラタの性質、涼しく安らかな、常に変わることなく、十分に記述すること能わず。
ドーハー 42
अवलोकनि बोलनि मिलनि प्रीति परसपर हास।भायप भलि चहु बंधु की जल माधुरी सुबास।।42।।
avalokani bolani milani prīti paraspara hāsa |bhāyapa bhali cahu bandhu kī jala mādhurī subāsa ||42||
その眼差しにも、言葉にも、相まみえる折にも、愛が満ち、互いにやさしく微笑み交わした。四兄弟の兄弟愛はまことに勝れており、水に溶けひろがる甘露の甘さと香りのようであった。
チャウパーイー 43.1-4
आरति बिनय दीनता मोरी।लघुता ललित सुबारि न थोरी।।
अदभुत सलिल सुनत गुनकारी।आस पिआस मनोमल हारी।।
राम सुप्रेमहि पोषत पानी।हरत सकल कलि कलुष गलानी।।
भव श्रम सोषक तोषक तोषा।समन दुरित दुख दारिद दोषा।।
काम कोह मद मोह नसावन।बिमल बिबेक बिराग बढ़ावन।।
सादर मज्जन पान किए तें।मिटहिं पाप परिताप हिए तें।।
जिन्ह एहि बारि न मानस धोए।ते कायर कलिकाल बिगोए।।
तृषित निरखि रबि कर भव बारी।फिरिहहि मृग जिमि जीव दुखारी।।
ārati binaya dīnatā morī |laghutā lalita subāri na thorī ||
adabhuta salila sunata guṇa-kārī |āsa piās mano-mala hārī ||
rāma su-premahi poṣata pānī |harata sakala kali kaluṣa galānī ||
bhava śrama ṣoṣaka toṣaka toṣā |samana durita dukha dārida doṣā ||
kāma koha mada moha nasāvana |bimala bibeka birāga baṛhāvana ||
sādara majjana pāna kiye teṁ |miṭahiṁ pāpa paritāpa hie teṁ ||
jinha ehi bāri na mānasa dhoe |te kāyara kali-kāla bigoe ||
tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bārī |phirihahi mṛga jimi jīva dukhārī ||
我が苦悩、我が嘆願、我が卑しさ、この優美で優れた水は少なからず。この流れは驚くべきもの、これを聞くこと自体が利益あり、希望と渇きを癒し、心の汚れを洗い去る。これはラーマへの純粋な愛を育む水、カリのすべての汚れと重荷を除く。世の生成の労苦を乾かし、されど満足を与う、罪、悲しみ、貧困、過失を静む。欲望、怒り、慢心、迷いを滅ぼし、汚れなき識別と離欲を増す。もし敬ってこれに浴し飲まば、罪と心の焼ける苦悩は拭い去らる。この水でマーナサを洗わざる者らは臆病者、カリの時代に滅ぼされたり。渇きながら太陽の光線から生じる世の水を見つめ、鹿のように彷徨う、惨めな生き物として。
ドーハー 43(क)-(ख)
मति अनुहारि सुबारि गुन गनि मन अन्हवाइ।सुमिरि भवानी संकरहि कह कबि कथा सुहाइ।।43(क)।।
अब रघुपति पद पंकरुह हियँ धरि पाइ प्रसाद।कहउँ जुगल मुनिबर्ज कर मिलन सुभग संबाद।।43(ख)।।
mati anuhāri subāri guna gani mana anhavāi |sumiri bhavānī saṅkarahi kaha kabi kathā suhāi ||43(ka)||
aba raghupati pada paṅkaruha hiyã dhari pāi prasāda |kahaũ jugala munibarja kara milana subhaga saṁbāda ||43(kha)||
私の理解に従い、この優れた水の徳を数え、心をそれで沐浴させた後、私はバヴァニーとシャンカラを思い起こし、詩人は楽しい物語を語る。今、ラグの主の蓮の御足を心に抱き、その恩寵を受け、私は二人の偉大な聖者の会合とその美しい対話を語ろう。
チャウパーイー 44.1-4
भरद्वाज मुनि बसहिं प्रयागा।तिन्हहि राम पद अति अनुरागा।।
तापस सम दम दया निधाना।परमारथ पथ परम सुजाना।।
माघ मकरगत रबि जब होई।तीरथपतिहिं आव सब कोई।।
देव दनुज किंनर नर श्रेनी।सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।।
पूजहि माधव पद जलजाता।परसि अखय बटु हरषहिं गाता।।
भरद्वाज आश्रम अति पावन।परम रम्य मुनिबर मन भावन।।
तहाँ होइ मुनि रिषय समाजा।जाहिं जे मज्जन तीरथराजा।।
मज्जहिं प्रात समेत उछाहा।कहहिं परसपर हरि गुन गाहा।।
bharadvāja muni basahiṃ prayāgā |tinhahi rāma pada ati anurāgā ||
tāpasa sama dama dayā nidhānā |paramāratha patha parama sujānā ||
māgha makaragata rabi jaba hoī |tīrathapati-hiṃ āva saba koī ||
deva danuja kiṃnara nara śreṇī |sādara majjahiṃ sakala tribenīṃ ||
pūjahi mādhava pada jalajātā |parasi akhaya baṭu haraṣahiṃ gātā ||
bharadvāja āśrama ati pāvana |parama ramya munibara mana bhāvana ||
tahāṃ hoi muni riṣaya samājā |jāhiṃ je majjana tīratharājā ||
majjahiṃ prāta sameta uchāhā |kahahiṃ parasapara hari guna gāhā ||
プラヤーガにバラドヴァージャ仙は住み、その心はラーマの御足に限りなき愛着を抱いていた。真の苦行者として、静寂と自制と慈悲を宝とし、最高善に至る道に極めて熟達していた。マーガ月に太陽が山羊宮に入ると、あらゆる衆生が巡礼の主のもとに訪れる。神々、阿修羅、キンナラ、そして人間の諸階級も、敬虔にトリヴェニーで沐浴する。彼らはマーダヴァの蓮華の御足を礼拝し、アクシャヤヴァットに触れて歓喜し歌う。バラドヴァージャの精舎は最も清浄であり、極めて美しく、大仙の心に愛でられていた。そこには仙聖たちの集いができ、巡礼の王で沐浴する者たちが集まる。夜明けに彼らは喜びに満ちて沐浴し、互いにハリの功徳を語り合い、讃美する。
ドーハー 44
ब्रह्म निरूपम धरम बिधि बरनहिं तत्त्व बिभाग।कहहिं भगति भगवंत कै संजुत ग्यान बिराग।।44।।
brahma nirūpama dharama bidhi baranahiṁ tattva bibhāga |kahahiṁ bhagati bhagavaṁta kai saṁjuta gyāna birāga ||44||
彼らはブラフマンの本性、正しい行いの法則、そして実在の要素の分類を説き明かし、主への信愛が知識と離執と結びついたものであることを語る。
チャウパーイー 45.1-4
एहि प्रकार भरि माघ नहाहीं।पुनि सब निज निज आश्रम जाहीं।।
प्रति संबत अति होइ अनंदा।मकर मज्जि गवनहिं मुनिबृंदा।।
एक बार भरि मकर नहाए।सब मुनीस आश्रमन्ह सिधाए।।
जगबालिक मुनि परम बिबेकी।भरव्दाज राखे पद टेकी।।
सादर चरन सरोज पखारे।अति पुनीत आसन बैठारे।।
करि पूजा मुनि सुजस बखानी।बोले अति पुनीत मृदु बानी।।
नाथ एक संसउ बड़ मोरें।करगत बेदतत्व सबु तोरें।।
कहत सो मोहि लागत भय लाजा।जौ न कहउँ बड़ होइ अकाजा।।
ehi prakāra bhari māgha nahāhīṁ |puni saba nija-nija āśrama jāhīṁ ||
prati saṁbata ati hoi anaṁdā |makara majji gavanahiṁ muni-bṛṁdā ||
eka bāra bhari makara nahāe |saba munīsa āśramanha sidhāe ||
jagabālika muni parama bibekī |bharavdāja rākhē pada ṭekī ||
sādara carana saroja pakhārē |ati punīta āsana baiṭhārē ||
kari pūjā muni sujasa bakhānī |bolē ati punīta mṛdu bānī ||
nātha eka saṁsau baṛa morēṁ |karagata bedatatva sabu tōrēṁ ||
kahata sō mōhi lāgata bhaya lājā |jau na kahauṁ baṛa hoi akāzā ||
このようにマーガ月の間沐浴し、それから各自の庵に帰っていく。毎年大きな喜びがあり、太陽が山羊座にある間に沐浴して、仙人の群れは出発する。ある時、山羊座の月に沐浴を終えると、すべての大仙人たちは各自の庵へ向かった。しかしバラドヴァージャは、極めて智慧深いヤージュナヴァルカ仙人の足を抱き留め、彼を引き止めた。恭しく蓮の御足を洗い、極めて清浄な座席に座らせた。礼拝を済ませ、仙人の善き名声を讃えて、極めて清浄で柔らかな声で語った。主よ、私には一つの大きな疑問があります。ヴェーダの全ての精髄はあなたの掌握にあります。これを口にすると恐れと恥を感じますが、もし言わなければ大きな損失となります。
ドーハー 45
संत कहहि असि नीति प्रभु श्रुति पुरान मुनि गाव।होइ न बिमल बिबेक उर गुर सन किएँ दुराव।।45।।
santa kahahi asi nīti prabhu śruti purāna muni gāva |hoi na bimala bibeka ura gura sana kiẽ durāva ||45||
聖者たちはこの法則を説かれる、主よ――ヴェーダもプラーナも、そして賢仙たちもかく歌う。師（グル）に対して隠し立てをし、距離を置くかぎり、心のうちに無垢なる識別智は決して生じない。
チャウパーイー 46.1-4
अस बिचारि प्रगटउँ निज मोहू।हरहु नाथ करि जन पर छोहू।।
राम नाम कर अमित प्रभावा।संत पुरान उपनिषद गावा।।
संतत जपत संभु अबिनासी।सिव भगवान ग्यान गुन रासी।।
आकर चारि जीव जग अहहीं।कासीं मरत परम पद लहहीं।।
सोपि राम महिमा मुनिराया।सिव उपदेसु करत करि दाया।।
रामु कवन प्रभु पूछउँ तोही।कहिअ बुझाइ कृपानिधि मोही।।
एक राम अवधेस कुमारा।तिन्ह कर चरित बिदित संसारा।।
नारि बिरहँ दुखु लहेउ अपारा।भयहु रोषु रन रावनु मारा।।
asa bicāri pragaṭauṁ nija mohū |harahu nātha kari jana para chohū ||
rāma nāma kara amita prabhāvā |santa purāna upaniṣada gāvā ||
santata japata saṁbhu abināsī |siva bhagavāna gyāna guna rāsī ||
ākara cāri jīva jaga ahahīṁ |kāsīṁ marata parama pada lahahīṁ ||
so’pi rāma mahimā munirāyā |siva upadesu karata kari dāyā ||
rāmu kavan prabhu pūchauṁ tohī |kahi-a bujhāi kṛpānidhi mohī ||
eka rāma avadhesa kumārā |tinh kara carita bidita saṁsārā ||
nāri birahaṁ dukhu laheu apārā |bhayahu roṣu rana rāvaṇu mārā ||
かく思案して、我が迷いを明らかにいたします。主よ、御身の僕に慈悲をかけ、それを取り除きたまえ。ラーマの御名の力は無限であり、聖者たち、プラーナ、ウパニシャッドがこれを讃えます。不滅のシャンブ、シヴァ神、智慧と徳の宝庫が、常にこれを唱えます。世の四種の生きとし生けるものは、カーシーで死すれば至高の位を得ます。それも、聖者たちの王よ、ラーマの栄光によるものです：シヴァが慈悲をもってその御名の教えを授けます。私はあなたに尋ねます、主よ：このラーマとは誰ですか。慈悲の宝よ、私にお分かせください。一人のラーマがいます、アヨーディヤの主の王子で、その事績は世界中に知られています。妻との別離によって限りない悲しみを受け、怒りによって戦場でラーヴァナを殺しました。
ドーハー 46
प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ जाहि जपत त्रिपुरारि।सत्यधाम सर्बग्य तुम्ह कहहु बिबेकु बिचारि।।46।।
prabhu soi rāma ki apara kou jāhi japata tripurāri |ā satyadhāma sarbagya tumha kahahu bibeku bicāri ||46||
あれはまさしく主ラーマなのか、それとも他の御方なのか――三界を滅する者（トリプラーリ＝シヴァ）ご自身が、常にジャパしてお唱えになるその御名の主よ。真実の住処にして一切智なる御方よ、よく見極め、深く思惟したうえでお語りください。
チャウパーイー 47.1-4
जैसे मिटै मोर भ्रम भारी।कहहु सो कथा नाथ बिस्तारी।।
जागबलिक बोले मुसुकाई।तुम्हहि बिदित रघुपति प्रभुताई।।
राममगत तुम्ह मन क्रम बानी।चतुराई तुम्हारी मैं जानी।।
चाहहु सुनै राम गुन गूढ़ा।कीन्हिहु प्रस्न मनहुँ अति मूढ़ा।।
तात सुनहु सादर मनु लाई।कहउँ राम कै कथा सुहाई।।
महामोहु महिषेसु बिसाला।रामकथा कालिका कराला।।
रामकथा ससि किरन समाना।संत चकोर करहिं जेहि पाना।।
ऐसेइ संसय कीन्ह भवानी।महादेव तब कहा बखानी।।
jaise miṭai mora bhrama bhārī |kahahu so kathā nātha bistārī ||
jāgabalika bole musukāī |tumhahi bidita raghupati prabhutāī ||
rāma-magaṭa tumha mana krama bānī |caturāī tumhārī maiṁ jānī ||
cāhahu sunai rāma guna gūṛhā |kīnhihu prasna manahuṁ ati mūṛhā ||
tāta sunahu sādara manu lāī |kahauṁ rāma kai kathā suhāī ||
mahā-mohu mahiśesu bisālā |rāma-kathā kālikā karālā ||
rāma-kathā sasi kiraṇa samānā |santa cakor karahiṁ jehi pānā ||
aisei saṁsaya kīnha bhavānī |mahādeva taba kahā bakhānī ||
主よ、あの物語を詳しくお語りください、私の大きな迷いが消えるように。ヤージュナヴァルキヤは微笑んで言った：「ラグ族の主の偉大さはあなたによく知られています。あなたは心と行いと言葉においてラーマの信者であり、私はあなたの巧みさを理解しました。あなたはラーマの深く隠された徳を聞きたいと望み、全く無知であるかのように質問しました。息子よ、敬意を持ち心を集中して聞きなさい、私はラーマの美しい物語を語ります。大いなる迷いは巨大な水牛の悪魔マヒシャであり、ラーマの物語はそれを殺す恐ろしいカーリーです。ラーマの物語は月の光のようであり、聖者たちはチャコラ鳥のようにそれを飲みます。バヴァーニーもかつてそのような疑問を抱き、その時マハーデーヴァは彼女に説明しました。」
ドーハー 47
कहउँ सो मति अनुहारि अब उमा संभु संबाद।भयउ समय जेहि हेतु जेहि सुनु मुनि मिटिहि बिषाद।।47।।
kahaũ so mati anuhāri aba umā sambhu saṃbāda |bhayu samaya jehi hetu jehi sunu muni miṭihi biṣāda ||47||
今、私の理解に従って、ウマとシャンブの間の対話を語り、それがいつ、どのような理由で起こったかをお話ししましょう。聞きなさい、聖者よ、あなたの悲しみは消え去るでしょう。
チャウパーイー 48.1-4
एक बार त्रेता जुग माहीं।संभु गए कुंभज रिषि पाहीं।।
संग सती जगजननि भवानी।पूजे रिषि अखिलेस्वर जानी।।
रामकथा मुनीबर्ज बखानी।सुनी महेस परम सुखु मानी।।
रिषि पूछी हरिभगति सुहाई।कही संभु अधिकारी पाई।।
कहत सुनत रघुपति गुन गाथा।कछु दिन तहाँ रहे गिरिनाथा।।
मुनि सन बिदा मागि त्रिपुरारी।चले भवन सँग दच्छकुमारी।।
तेहि अवसर भंजन महिभारा।हरि रघुबंस लीन्ह अवतारा।।
पिता बचन तजि राजु उदासी।दंडक बन बिचरत अबिनासी।।
eka bāra tretā juga māhīṁ |śaṁbhu gae kuṁbhaja riṣi pāhīṁ ||
saṅga satī jagajanani bhavānī |pūje riṣi akhileśvara jānī ||
rāmakathā munībaraja bakhānī |sunī maheśa parama sukhu mānī ||
riṣi pūchī haribhagati suhāī |kahī śaṁbhu adhikārī pāī ||
kahata sunata raghupati guna gāthā |kachu dina tahāṁ rahe girināthā ||
muni sana bidā māgi tripurārī |cale bhavana saṅga dacchakumārī ||
tehi avasara bhañjana mahibhārā |hari raghubaṁsa līnha avatārā ||
pitā bacana taji rāju udāsī |daṇḍaka bana bicarata abināsī ||
ある時、トレータ時代に、シャンブは壺生まれのアガスティヤ仙の元へ赴いた。サティー、バヴァーニー、世界の母が共にあった。仙人は彼らを全宇宙の主と知り、礼拝した。仙中の長がラーマの物語を語り、マヘーシャはそれを聞いて至高の喜びを感じた。仙人はハリへの美しい帰依について問い、シャンブは彼にふさわしいと見て説いた。ラーグプティの徳の物語を語り聞きし、山の主はそこに数日留まった。仙人に別れを告げ、トリプラーリーはダクシャの娘を伴って家へ向かった。その時、ハリは大地の重荷を除くため、ラーグの家系に化身を取っていた。父の言葉により王位を捨て、悲しみの中、不滅の主はダンダカの森を彷徨っていた。
ドーハー 48(क), ソーラター 48(ख)
ह्दयँ बिचारत जात हर केहि बिधि दरसनु होइ॥
गुप्त रुप अवतरेउ प्रभु गएँ जान सबु कोइ॥48(क)॥
संकर उर अति छोभु सती न जानहिं मरमु सोइ॥
तुलसी दरसन लोभु मन डरु लोचन लालची॥48(ख)॥
hdayaṁ bicārat jāta hari kehi bidhi darasanu hoi |gupta rupa avatareu prabhu gaeṁ jāna sabu koi ||48(ka)||
śaṅkara ura ati chobhu satī na jānahĩ maramu soi |tulasī darasana lobhu mana ḍaru locana lālacī ||48(kha)||
シヴァは歩みながら心の中で、いかにして主の御姿を拝することができるかと思案していた。主は隠された姿で受肉された；もし私がお訪ねすれば、皆が彼が誰であるかを知るだろう。シャンカラの胸に激しい動揺が満ちたが、サティーはその秘密を知らなかった。トゥルシーダースは言う：心は御姿を求めて渇望したが恐れており、目は貪欲であった。
チャウパーイー 49.1-4
रावन मरन मनुज कर जाचा।प्रभु बिधि बचनु कीन्ह चह साचा।।
जौं नहिं जाउँ रहइ पछितावा।करत बिचारु न बनत बनावा।।
एहि बिधि भए सोचबस ईसा।तेहि समय जाइ दससीसा।।
लीन्ह नीच मारीचहि संगा।भयउ तुरत सोइ कपट कुरंगा।।
करि छलु मूढ़ हरी बैदेही।प्रभु प्रभाउ तस बिदित न तेही।।
मृग बधि बन्धु सहित हरि आए।आश्रमु देखि नयन जल छाए।।
बिरह बिकल नर इव रघुराई।खोजत बिपिन फिरत दोउ भाई।।
कबहूँ जोग बियोग न जाकें।देखा प्रगट बिरह दुख ताकें।।
rāvana marana manuja kara jācā |prabhu bidhi bacanu kīnha caha sācā ||
jaũ nahi jāũ rahai pachitāvā |karata bicāru na banata banāvā ||
ehi bidhi bhae soca-basa īsā |tehi samaya jāi dasa-sīsā ||
līnha nīca mārīcahi saṅgā |bhayu turata soi kapaṭ kuraṅgā ||
kari chalu mūṛha harī baidehī |prabhu prabhāu tasa bidita na tehī ||
mṛga badhi bandhu sahita hari āe |āśramu dekhi nayana jala chāe ||
biraha bikala nara iva raghurāī |khojata bipina phirata dou bhāī ||
kabahū̃ joga biyoga na jākeṁ |dekhā pragaṭa biraha dukha tākeṁ ||
ラーヴァナは人間の手による死を願い、主はブラフマーの言葉を真実とすることを望まれた。もし行かねば後悔があろう。考え抜いても、シヴァには脱出の道が見つからなかった。かくして主シヴァは憂慮のうちに沈み込まれた。そのまさにその時、ラーヴァナは赴き、卑劣なマーリーチャを伴い連れ去った。彼はただちに欺瞞の鹿となった。愚か者は計略を用いてヴィデーハの王女シーターを奪い去った。彼は主の力の真実を知らなかった。鹿を殺して主は弟と共に帰還された。修行所を見て、その目は涙に満ちた。ラーグ家の主は、普通人のように離別の悲しみに狂わされ、弟と共に森を巡り彼女を探された。誰とも決して結合せず分離もしない御方が、あからさまに離別の苦しみを受けているのが見られた。
ドーハー 49
अति विचित्र रघुपति चरित जानहिं परम सुजान।जे मतिमंद बिमोह बस हृदयँ धरहिं कछु आन।।49।।
ati vicitra raghupati carita jānahĩ parama sujāna |je matimanda bimoha basa hṛdayaṁ dharahĩ kachu āna ||49||
ラグ族の主の御物語は、まことに奇瑞にして妙なるもの。至高の識別を具えた者のみが、真にこれを悟る。されど鈍き知にして迷妄に囚われる者は、心に別の思いを宿し、事を取り違えて、誤って受け取ってしまう。
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार ‘मानस-जल’ में मज्जन-पान (श्रवण-स्मरण) करने से कलि-कलुष, पाप-परिताप, दारिद-दोष और काम-क्रोधादि विकार शान्त होते हैं; विवेक-वैराग्य बढ़ता है और राम-प्रेम पुष्ट होता है—यही इस खण्ड का घोषित फल है (दोहा 43 के चतुर्थांश-भाव में)।
सामान्य मानस-पारायण परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप को संपुट रूप में जोड़ा जाता है; इस विशेष खण्ड (प्रयाग-घाट/उमा–महेश संदर्भ) में कई शिव-राम समन्वय-परम्पराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’ के साथ ‘राम’ नाम का संयुक्त जप भी करती हैं।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
