Prakarana 5

Verse 82 (दोहा/सोरठा)

समन अमित उतपात सब भरतचरित जपजाग। कलि अघ खल अवगुन कथन ते जलमल बग काग।।41।।

samana amita utapāta saba bharata-carita japa jāga | kali agha khala avaguna kathana te jala-mala baga kāga ||41||

ഭരതന്റെ പുണ്യചരിതം ജാഗ്രതയോടെ പാരായണം ചെയ്‌തും ഉണർന്ന മനസ്സോടെ സ്മരിച്ചും ഇരിക്കുന്നവന്റെ അനവധി വിധത്തിലുള്ള അനന്താപത്തുകൾ ശമിക്കുന്നു. എന്നാൽ കലിയുഗത്തിൽ ദോഷം മാത്രം തേടുന്ന ദുഷ്ടർ തങ്ങളുടെ വാക്കുകളാൽ തന്നേ പാപചളിയിൽ മലിനരായി കൊക്കുകളും കാക്കകളും പോലെയാകുന്നു.

Verse 83 (चौपाई)

कीरति सरित छहूँ रितु रूरी। समय सुहावनि पावनि भूरी।। हिम हिमसैलसुता सिव ब्याहू। सिसिर सुखद प्रभु जनम उछाहू।। बरनब राम बिबाह समाजू। सो मुद मंगलमय रितुराजू।। ग्रीषम दुसह राम बनगवनू। पंथकथा खर आतप पवनू।। बरषा घोर निसाचर रारी। सुरकुल सालि सुमंगलकारी।। राम राज सुख बिनय बड़ाई। बिसद सुखद सोइ सरद सुहाई।। सती सिरोमनि सिय गुनगाथा। सोइ गुन अमल अनूपम पाथा।। भरत सुभाउ सुसीतलताई। सदा एकरस बरनि न जाई।।

kīrati sarita chahũ ritu rūrī | samaya suhāvani pāvani bhūrī || hima himasaila-sutā siva byāhū | sisira sukhada prabhu janama uchāhū || baranaba rāma bibāha samājū | so muda maṅgalamaya ritu-rājū || grīṣama dusaha rāma bana-gavanū | pantha-kathā khara ātapa pavanū || baraṣā ghora nisācara rārī | sura-kula sāli su-maṅgala-kārī || rāma-rāja sukha binaya baṛāī | bisada sukhada soi sarada suhāī || satī siromaṇi siya guna-gāthā | soi guna amala anūpama pāthā || bharata subhāu su-sītala-tāī | sadā eka-rasa barani na jāī ||

ഭഗവാന്റെ കീർത്തിയുടെ നദി ആറു ഋതുക്കളിലും മനോഹരമാണ്, ഓരോ നിമിഷവും കാണാൻ സുന്ദരം, സമൃദ്ധമായി പവിത്രം. ഹേമന്തം ഹിമാലയപുത്രിയുടെ ശിവനുമായുള്ള വിവാഹമാണ്; ശിശിരത്തിൽ ഭഗവാന്റെ ജനനത്തിന്റെ സന്തോഷകരമായ ഉത്സവം വരുന്നു. രാമന്റെ വിവാഹ ആഘോഷത്തെ ഞാൻ വിവരിക്കാൻ പോകുന്നു, ഋതുക്കളുടെ രാജാവായ വസന്തത്തെപ്പോലെ സന്തോഷകരവും മംഗളപൂർണ്ണവും. പിന്നെ കഠിനമായ വേനൽ വരുന്നു: രാമന്റെ വനത്തിലേക്കുള്ള പോക്ക്, പാതയുടെ കഥ ചുട്ടുപൊള്ളുന്ന സൂര്യനും മുറിക്കുന്ന കാറ്റും പോലെ. അടുത്തത് ഭീകരമായ മഴക്കാലം: രാത്രിസഞ്ചാരികളുമായുള്ള യുദ്ധം, എന്നാൽ ദേവന്മാരുടെ കുലത്തിന് അത് നെൽവിളയെപ്പോലെ, നല്ല ഭാഗ്യം നൽകുന്നു. രാമന്റെ ഭരണത്തിന്റെ സന്തോഷം, വിനയം, മഹത്വം എന്നിവ സ്പഷ്ടവും സന്തോഷദായകവുമായ ശരത്കാലമാണ്. സീതയുടെ സ്തുതി, സതികളിൽ ശ്രേഷ്ഠ, ആ നിഷ്കളങ്കമായ, അതുല്യമായ ഗുണത്തിന്റെ പ്രവാഹമാണ്. ഭരതന്റെ സ്വഭാവം, തണുത്തതും സമാധാനം നൽകുന്നതും, എപ്പോഴും ഒരേപോലെ, പൂർണ്ണമായി വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

Verse 84 (दोहा/सोरठा)

अवलोकनि बोलनि मिलनि प्रीति परसपर हास। भायप भलि चहु बंधु की जल माधुरी सुबास।।42।।

avalokani bolani milani prīti paraspara hāsa | bhāyapa bhali cahu bandhu kī jala mādhurī subāsa ||42||

അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിലും വാക്കിലും കൂടിക്കാഴ്ചയിലും സ്നേഹമേ നിറഞ്ഞിരുന്നു; പരസ്പരം മൃദുലമായ ഹാസ്യവും. നാലു സഹോദരന്മാരുടെയും ഭ്രാതൃസ്നേഹം അത്യുത്തമം—ജലത്തിൽ ലയിച്ച മാധുര്യവും സുഗന്ധവും പോലെ എല്ലാടവും പരന്നത്.

Verse 85 (चौपाई)

आरति बिनय दीनता मोरी। लघुता ललित सुबारि न थोरी।। अदभुत सलिल सुनत गुनकारी। आस पिआस मनोमल हारी।। राम सुप्रेमहि पोषत पानी। हरत सकल कलि कलुष गलानी।। भव श्रम सोषक तोषक तोषा। समन दुरित दुख दारिद दोषा।। काम कोह मद मोह नसावन। बिमल बिबेक बिराग बढ़ावन।। सादर मज्जन पान किए तें। मिटहिं पाप परिताप हिए तें।। जिन्ह एहि बारि न मानस धोए। ते कायर कलिकाल बिगोए।। तृषित निरखि रबि कर भव बारी। फिरिहहि मृग जिमि जीव दुखारी।।

ārati binaya dīnatā morī | laghutā lalita subāri na thorī || adabhuta salila sunata guṇa-kārī | āsa piās mano-mala hārī || rāma su-premahi poṣata pānī | harata sakala kali kaluṣa galānī || bhava śrama ṣoṣaka toṣaka toṣā | samana durita dukha dārida doṣā || kāma koha mada moha nasāvana | bimala bibeka birāga baṛhāvana || sādara majjana pāna kiye teṁ | miṭahiṁ pāpa paritāpa hie teṁ || jinha ehi bāri na mānasa dhoe | te kāyara kali-kāla bigoe || tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bārī | phirihahi mṛga jimi jīva dukhārī ||

എന്റെ വേദന, എന്റെ പ്രാർത്ഥന, എന്റെ താഴ്മ എന്നിവ ഈ മനോഹരമായ, ഉത്തമമായ ജലം കുറവുള്ളതല്ല. അത്ഭുതകരമാണ് ഈ പ്രവാഹം: അതിനെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുന്നത് തന്നെ ഹിതകരമാണ്; പ്രതീക്ഷയും ദാഹവും ശമിപ്പിക്കുകയും മനസ്സിന്റെ മാലിന്യം കഴുകിക്കളയുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമനിൽ ശുദ്ധമായ സ്നേഹത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന ജലമാണിത്, കലിയുടെ എല്ലാ മാലിന്യവും ഭാരവും നീക്കം ചെയ്യുന്നു. ഇത് ലൗകികമായ അധ്വാനത്തെ ഉണക്കുന്നു, എന്നാൽ തൃപ്തി നൽകുന്നു; പാപം, ദുഃഖം, ദാരിദ്ര്യം, ദോഷം എന്നിവ ശമിപ്പിക്കുന്നു. കാമം, കോപം, അഹങ്കാരം, മോഹം എന്നിവ നശിപ്പിക്കുന്നു, നിഷ്കളങ്കമായ വിവേകവും വൈരാഗ്യവും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ആദരവോടെ ഇതിൽ സ്നാനം ചെയ്തു കുടിച്ചാൽ, പാപങ്ങളും ഹൃദയത്തിന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന വേദനയും മായുന്നു. ഈ ജലത്തിൽ മാനസം കഴുകാത്തവർ ഭീരുക്കളാണ്, കലിയുഗത്താൽ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടവർ. ദാഹിച്ചുകൊണ്ട്, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ലോകത്തിന്റെ ജലത്തെ നോക്കുന്നു, മാനുകളെപ്പോലെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു, ദുഃഖിതരായ ജീവികൾ.

Verse 86 (दोहा/सोरठा)

मति अनुहारि सुबारि गुन गनि मन अन्हवाइ। सुमिरि भवानी संकरहि कह कबि कथा सुहाइ।।43(क)।। अब रघुपति पद पंकरुह हियँ धरि पाइ प्रसाद। कहउँ जुगल मुनिबर्ज कर मिलन सुभग संबाद।।43(ख)।।

mati anuhāri subāri guna gani mana anhavāi | sumiri bhavānī saṅkarahi kaha kabi kathā suhāi ||43(ka)|| aba raghupati pada paṅkaruha hiyã dhari pāi prasāda | kahaũ jugala munibarja kara milana subhaga saṁbāda ||43(kha)||

ഈ കര്‍ത്തവ്യത്തോടു എന്റെ ബുദ്ധിയെ താരതമ്യം ചെയ്‌തും (പ്രഭുവിന്റെ) ഗുണങ്ങളെ എണ്ണിനോക്കിയാലും, അതിനൊത്തതല്ലെന്നു മനസ്സ് ഇരുണ്ടുപോകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഭവാനിയെയും ശങ്കരനെയും സ്മരിച്ചു കവി ഈ മനോഹരവും മംഗളകരവുമായ കഥ ഉച്ചരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ കൃപ ലഭിച്ചു രഘുപതിയുടെ കമലപാദങ്ങളെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട്, ഇരുവരുടെയും—(രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെയും) മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രന്റെയും—പുണ്യസംഗമവും സംവാദവും ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു.

Verse 87 (चौपाई)

भरद्वाज मुनि बसहिं प्रयागा। तिन्हहि राम पद अति अनुरागा।। तापस सम दम दया निधाना। परमारथ पथ परम सुजाना।। माघ मकरगत रबि जब होई। तीरथपतिहिं आव सब कोई।। देव दनुज किंनर नर श्रेनी। सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।। पूजहि माधव पद जलजाता। परसि अखय बटु हरषहिं गाता।। भरद्वाज आश्रम अति पावन। परम रम्य मुनिबर मन भावन।। तहाँ होइ मुनि रिषय समाजा। जाहिं जे मज्जन तीरथराजा।। मज्जहिं प्रात समेत उछाहा। कहहिं परसपर हरि गुन गाहा।।

bharadvāja muni basahiṃ prayāgā. tinhahi rāma pada ati anurāgā. tāpasa sama dama dayā nidhānā. paramāratha patha parama sujānā. māgha makaragata rabi jaba hoī. tīrathapati-hiṃ āva saba koī. deva danuja kiṃnara nara śreṇī. sādara majjahiṃ sakala tribenīṃ. pūjahi mādhava pada jalajātā. parasi akhaya baṭu haraṣahiṃ gātā. bharadvāja āśrama ati pāvana. parama ramya munibara mana bhāvana. tahāṃ hoi muni riṣaya samājā. jāhiṃ je majjana tīratharājā. majjahiṃ prāta sameta uchāhā. kahahiṃ parasapara hari guna gāhā.

പ്രയാഗിൽ ഭൃഗുവംശജനായ ഭരദ്വാജ മുനി വസിച്ചിരുന്നു; രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം അത്യധികമായ പ്രേമത്തോടെ ആകൃഷ്ടമായിരുന്നു. സത്യസന്ധനായ തപസ്വി, ശാന്തി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, കരുണ എന്നിവയുടെ നിധിയായ അദ്ദേഹം പരമമായ ക്ഷേമത്തിന്റെ മാർഗ്ഗത്തിൽ പരമമായ നിപുണത പുലർത്തി. മാഘമാസത്തിൽ സൂര്യൻ മകരരാശിയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാത്തരം ജീവികളും തീർത്ഥാധിപന്റെ അടുത്തേക്ക് വരുന്നു. ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, മനുഷ്യവർഗ്ഗങ്ങൾ എല്ലാം ഭക്തിപൂർവ്വം ത്രിവേണിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു. അവർ മാധവന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നു; അക്ഷയവടത്തെ സ്പർശിച്ച് ആനന്ദത്തോടെ ഗാനം ചെയ്യുന്നു. ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമം അത്യന്തം പവിത്രമായിരുന്നു, അത്യധികം മനോഹരവും മഹാമുനിയുടെ മനസ്സിന് പ്രിയപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. അവിടെ മുനിമാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ഒരു സമ്മേളനം നടക്കുന്നു, തീർത്ഥരാജാവിൽ സ്നാനത്തിന് പോകുന്നവർ. പ്രഭാതത്തിൽ അവർ ആഹ്ലാദത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്യുകയും പരസ്പരം ഹരിയുടെ ഗുണഗാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 88 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म निरूपम धरम बिधि बरनहिं तत्त्व बिभाग। कहहिं भगति भगवंत कै संजुत ग्यान बिराग।।44।।

brahma nirūpama dharama bidhi baranahiṁ tattva bibhāga | kahahiṁ bhagati bhagavaṁta kai saṁjuta gyāna birāga ||44||

അവർ ഉപമയറ്റ ബ്രഹ്മത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ധർമ്മവിധിപ്രകാരം തത്ത്വഭേദങ്ങളെ പ്രതിപാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എങ്കിലും സത്യജ്ഞാനവും പവിത്രവൈരാഗ്യവും ചേർന്നപ്പോൾ ഭഗവദ്ഭക്തിയേയാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് അവർ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. (44)

Verse 89 (चौपाई)

एहि प्रकार भरि माघ नहाहीं। पुनि सब निज निज आश्रम जाहीं।। प्रति संबत अति होइ अनंदा। मकर मज्जि गवनहिं मुनिबृंदा।। एक बार भरि मकर नहाए। सब मुनीस आश्रमन्ह सिधाए।। जगबालिक मुनि परम बिबेकी। भरव्दाज राखे पद टेकी।। सादर चरन सरोज पखारे। अति पुनीत आसन बैठारे।। करि पूजा मुनि सुजस बखानी। बोले अति पुनीत मृदु बानी।। नाथ एक संसउ बड़ मोरें। करगत बेदतत्व सबु तोरें।। कहत सो मोहि लागत भय लाजा। जौ न कहउँ बड़ होइ अकाजा।।

ehi prakāra bhari māgha nahāhīṁ | puni saba nija-nija āśrama jāhīṁ || prati saṁbata ati hoi anaṁdā | makara majji gavanahiṁ muni-bṛṁdā || eka bāra bhari makara nahāe | saba munīsa āśramanha sidhāe || jagabālika muni parama bibekī | bharavdāja rākhē pada ṭekī || sādara carana saroja pakhārē | ati punīta āsana baiṭhārē || kari pūjā muni sujasa bakhānī | bolē ati punīta mṛdu bānī || nātha eka saṁsau baṛa morēṁ | karagata bedatatva sabu tōrēṁ || kahata sō mōhi lāgata bhaya lājā | jau na kahauṁ baṛa hoi akāzā ||

ഈ രീതിയിൽ അവർ മാഘമാസം മുഴുവൻ സ്നാനം ചെയ്തു; അതിനുശേഷം ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. എല്ലാ വർഷവും അത്യധികം ആനന്ദമുണ്ടായിരുന്നു; മകരസ്നാനത്തിൽ മുനിസംഘങ്ങൾ അവിടേക്ക് തിരിച്ചു. മകരത്തിൽ ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്തതിനുശേഷം, എല്ലാ മഹാതപസ്വികളും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ജാബാലി മുനി, പരമമായ വിവേകമുള്ളവൻ, ഭരദ്വാജന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, ഭക്തിപൂർവ്വം ആ താമരപ്പാദങ്ങൾ കഴുകി അദ്ദേഹത്തെ അത്യന്തം പവിത്രമായ ആസനത്തിൽ ഇരുത്തി. അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ച് മുനിയുടെ നല്ല കീർത്തി പ്രഖ്യാപിച്ചതിനുശേഷം, അദ്ദേഹം മൃദുവായതും വളരെ പവിത്രവുമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു: പ്രഭോ, എനിക്ക് ഒരു വലിയ സംശയമുണ്ട്; വേദസത്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ സാരം നിങ്ങളുടെ പിടിയിലാണ്. എന്നാൽ അത് നിങ്ങളോട് പറയുന്നത് എന്നെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലജ്ജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഞാൻ സംസാരിച്ചില്ലെങ്കിൽ അത് ഒരു ഗുരുതരമായ അപചാരമായിരിക്കും.

Verse 90 (दोहा/सोरठा)

संत कहहि असि नीति प्रभु श्रुति पुरान मुनि गाव। होइ न बिमल बिबेक उर गुर सन किएँ दुराव।।45।।

santa kahahi asi nīti prabhu śruti purāna muni gāva | hoi na bimala bibeka ura gura sana kiẽ durāva ||45||

പ്രഭോ, സന്മാർഗ്ഗികൾ ഈ നിയമം പ്രസ്താവിക്കുന്നു—വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും മഹർഷികളും ഇങ്ങനെ പാടുന്നു: ഗുരുവിനോടു മറച്ചുവെപ്പും അകലം പാലിക്കലും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ഹൃദയത്തിൽ നിർമലമായ വിവേകം ഉദിക്കുകയില്ല.

Verse 91 (चौपाई)

अस बिचारि प्रगटउँ निज मोहू। हरहु नाथ करि जन पर छोहू।। राम नाम कर अमित प्रभावा। संत पुरान उपनिषद गावा।। संतत जपत संभु अबिनासी। सिव भगवान ग्यान गुन रासी।। आकर चारि जीव जग अहहीं। कासीं मरत परम पद लहहीं।। सोपि राम महिमा मुनिराया। सिव उपदेसु करत करि दाया।। रामु कवन प्रभु पूछउँ तोही। कहिअ बुझाइ कृपानिधि मोही।। एक राम अवधेस कुमारा। तिन्ह कर चरित बिदित संसारा।। नारि बिरहँ दुखु लहेउ अपारा। भयहु रोषु रन रावनु मारा।।

asa bicāri pragaṭauṁ nija mohū | harahu nātha kari jana para chohū || rāma nāma kara amita prabhāvā | santa purāna upaniṣada gāvā || santata japata saṁbhu abināsī | siva bhagavāna gyāna guna rāsī || ākara cāri jīva jaga ahahīṁ | kāsīṁ marata parama pada lahahīṁ || so’pi rāma mahimā munirāyā | siva upadesu karata kari dāyā || rāmu kavan prabhu pūchauṁ tohī | kahi-a bujhāi kṛpānidhi mohī || eka rāma avadhesa kumārā | tinh kara carita bidita saṁsārā || nāri birahaṁ dukhu laheu apārā | bhayahu roṣu rana rāvaṇu mārā ||

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചതിനുശേഷം, ഞാൻ എന്റെ സ്വന്തം സംശയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: പ്രഭോ, നിങ്ങളുടെ ദാസനോട് കരുണ കാണിച്ച് അത് നീക്കുക. രാമനാമത്തിന് അളവറ്റ ശക്തിയുണ്ട്, സന്തുക്കൾ, പുരാണങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുക്കൾ എന്നിവ അതിനെ ഗാനം ചെയ്യുന്നു. അഴിയാത്ത ശംഭു എപ്പോഴും അത് ജപിക്കുന്നു, ശിവൻ, ഭാഗ്യവാൻ, ജ്ഞാനത്തിന്റെയും ഗുണത്തിന്റെയും നിധി. നാലക്ഷര മന്ത്രം ജീവികളിലും ലോകത്തിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; കാശിയിൽ മരിക്കുന്നവർ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആ മഹിമ തന്നെയാണ്, മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ശിവൻ കാരുണ്യത്തോടെ ഉപദേശിക്കുന്നത്. പിന്നെ രാമൻ ആരാണ്, ഭഗവാൻ? ഞാൻ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കുന്നു, കൃപയുടെ നിധിയേ, എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക. ഒരു രാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ യുവരാജാവാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചെയ്തികൾ ലോകത്തിന് അറിയാം. ഭാര്യയിൽ നിന്നുള്ള വേർപിരിയലിൽ അദ്ദേഹം അളവറ്റ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു; പിന്നീട്, കോപത്തോടെ, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിച്ചു.

Verse 92 (दोहा/सोरठा)

प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ जाहि जपत त्रिपुरारि। सत्यधाम सर्बग्य तुम्ह कहहु बिबेकु बिचारि।।46।।

prabhu soi rāma ki apara kou jāhi japata tripurāri | ā satyadhāma sarbagya tumha kahahu bibeku bicāri ||46||

അവൻ രാമനല്ലാതെ മറ്റാരോ ആണോ? അതോ മറ്റൊരു ദൈവമോ—ത്രിപുരാരിയും (ശിവൻ) ജപത്തിൽ നിരന്തരം ആവർത്തിക്കുന്ന ആ നാഥൻ? സത്യത്തിന്റെ ആധാരവും സർവ്വജ്ഞനുമായവനേ, യുക്തിയും വിചാരവും ചെയ്തു, വിവേകപൂർവ്വം പറഞ്ഞു തരണമേ.

Verse 93 (चौपाई)

जैसे मिटै मोर भ्रम भारी। कहहु सो कथा नाथ बिस्तारी।। जागबलिक बोले मुसुकाई। तुम्हहि बिदित रघुपति प्रभुताई।। राममगत तुम्ह मन क्रम बानी। चतुराई तुम्हारी मैं जानी।। चाहहु सुनै राम गुन गूढ़ा। कीन्हिहु प्रस्न मनहुँ अति मूढ़ा।। तात सुनहु सादर मनु लाई। कहउँ राम कै कथा सुहाई।। महामोहु महिषेसु बिसाला। रामकथा कालिका कराला।। रामकथा ससि किरन समाना। संत चकोर करहिं जेहि पाना।। ऐसेइ संसय कीन्ह भवानी। महादेव तब कहा बखानी।।

jaise miṭai mora bhrama bhārī | kahahu so kathā nātha bistārī || yājñavalkya बोले musukāī | tumhahi bidita raghupati prabhutāī || rāma-magaṭa tumha mana krama bānī | caturāī tumhārī maiṁ jānī || cāhahu sunai rāma guna gūṛhā | kīnhihu prasna manahuṁ ati mūṛhā || tāta sunahu sādara manu lāī | kahauṁ rāma kai kathā suhāī || mahā-mohu mahiśesu bisālā | rāma-kathā kālikā karālā || rāma-kathā sasi kiraṇa samānā | santa cakor karahiṁ jehi pānā || aisei saṁsaya kīnha bhavānī | mahādeva taba kahā bakhānī ||

പ്രഭോ, എന്റെ കനത്ത സംശയം നീക്കുന്ന ആ കഥ പൂർണ്ണമായി എന്നോട് പറയുക. യാജ്ഞവൽക്യൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: നിങ്ങൾക്ക് ഇപ്പോഴേ രഘുപതിയുടെ മഹത്വം അറിയാം. നിങ്ങളുടെ മനസ്സ്, നിങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റം, നിങ്ങളുടെ വാക്ക് എല്ലാം രാമനിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വിവേകത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിങ്ങൾ രാമന്റെ ആഴത്തിലുള്ളതും മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുമായ ഗുണങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഒന്നും അറിയാത്തവനെപ്പോലെ ഒരു ചോദ്യം ചോദിച്ചു. പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, ഭക്തിപൂർവ്വം ശ്രദ്ധിച്ചുകേൾക്കുക; ഞാൻ രാമന്റെ സുന്ദരവും അനുഗൃഹീതവുമായ കഥ പറയാം. മഹാമോഹം വലുതാണ്, മഹേശനും ശക്തനാണ്; എന്നാൽ രാമകഥ ആ ഭീകരശക്തിക്ക് ഭയങ്കരമായ കാളികയെപ്പോലെയാണ്. രാമകഥ ചന്ദ്രപ്രകാശത്തെപ്പോലെയാണ്; സന്തുക്കൾ, ചകോരപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ, അതിന്റെ കിരണങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നു. അതേപോലെതന്നെയാണ് ഭവാനി തന്റെ സംശയം ഉന്നയിച്ചത്; മഹാദേവൻ പിന്നീട് സംസാരിച്ച് കാര്യം വിശദീകരിച്ചു.

Verse 94 (दोहा/सोरठा)

कहउँ सो मति अनुहारि अब उमा संभु संबाद। भयउ समय जेहि हेतु जेहि सुनु मुनि मिटिहि बिषाद।।47।।

kahaũ so mati anuhāri aba umā sambhu saṃbāda | bhayu samaya jehi hetu jehi sunu muni miṭihi biṣāda ||47||

ശ്രോതാവിന്റെ ബോധത്തിന് യോജിച്ച ആ ഉപദേശം ഞാൻ ഇനി പറയുന്നു—ഉമയും ശംഭുവും തമ്മിലുള്ള സംവാദം. ഈ വേള വരാൻ കാരണമായ അതേ സംഭവവുമത്രേ; കേൾക്കുക, മഹർഷേ—ഇത് കേട്ടാൽ നിന്റെ ദുഃഖം അകലും.

Verse 95 (चौपाई)

एक बार त्रेता जुग माहीं। संभु गए कुंभज रिषि पाहीं।। संग सती जगजननि भवानी। पूजे रिषि अखिलेस्वर जानी।। रामकथा मुनीबर्ज बखानी। सुनी महेस परम सुखु मानी।। रिषि पूछी हरिभगति सुहाई। कही संभु अधिकारी पाई।। कहत सुनत रघुपति गुन गाथा। कछु दिन तहाँ रहे गिरिनाथा।। मुनि सन बिदा मागि त्रिपुरारी। चले भवन सँग दच्छकुमारी।। तेहि अवसर भंजन महिभारा। हरि रघुबंस लीन्ह अवतारा।। पिता बचन तजि राजु उदासी। दंडक बन बिचरत अबिनासी।।

eka bāra tretā juga māhīṁ | śaṁbhu gae kuṁbhaja riṣi pāhīṁ || saṅga satī jagajanani bhavānī | pūje riṣi akhileśvara jānī || rāmakathā munībaraja bakhānī | sunī maheśa parama sukhu mānī || riṣi pūchī haribhagati suhāī | kahī śaṁbhu adhikārī pāī || kahata sunata raghupati guna gāthā | kachu dina tahāṁ rahe girināthā || muni sana bidā māgi tripurārī | cale bhavana saṅga dacchakumārī || tehi avasara bhañjana mahibhārā | hari raghubaṁsa līnha avatārā || pitā bacana taji rāju udāsī | daṇḍaka bana bicarata abināsī ||

ഒരിക്കൽ, ത്രേതായുഗത്തിൽ, ശംഭു അഗസ്ത്യ മുനിയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം സതിയും ഉണ്ടായിരുന്നു, ഭവാനി, ലോകമാതാവ്; അവൾ മുനിയെ പൂജിച്ചു, അദ്ദേഹത്തെ വിശുദ്ധരിൽ പ്രധാനിയായി അറിഞ്ഞു. ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ രാമന്റെ പവിത്രകഥ വിവരിച്ചു; മഹേശൻ അത് കേട്ട് പരമമായ ആനന്ദമായി കണക്കാക്കി. ഋഷി പിന്നീട് ഹരിയുടെ സുന്ദരഭക്തിയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; ശിവൻ സംസാരിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിൽ യോഗ്യനായ ഒരാളെ കണ്ടെത്തി. അങ്ങനെ, രഘുപതിയുടെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞും കേട്ടും, ഗിരിനാഥൻ അവിടെ കുറച്ചുനാൾ താമസിച്ചു. പിന്നീട് ത്രിപുരാരി മുനിയോട് വിടപറഞ്ഞ് ദക്ഷപുത്രിയോടൊപ്പം വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. ആ നിമിഷം തന്നെ, ഭൂമിയുടെ ഭാരം ലഘൂകരിക്കാൻ, ഹരി രഘുവംശത്തിൽ അവതാരമെടുത്തു; പിതാവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ച് രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, അഴിയാത്തവൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പവിത്രമായ വൈരാഗ്യത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 96 (दोहा/सोरठा)

ह्दयँ बिचारत जात हर केहि बिधि दरसनु होइ॥ गुप्त रुप अवतरेउ प्रभु गएँ जान सबु कोइ॥48(क)॥ संकर उर अति छोभु सती न जानहिं मरमु सोइ॥ तुलसी दरसन लोभु मन डरु लोचन लालची॥48(ख)॥

hdayaṁ bicārat jāta hari kehi bidhi darasanu hoi | gupta rupa avatareu prabhu gaeṁ jāna sabu koi ||48(ka)|| śaṅkara ura ati chobhu satī na jānahĩ maramu soi | tulasī darasana lobhu mana ḍaru locana lālacī ||48(kha)||

ഭഗവാൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ ശിവൻ ഹൃദയത്തിൽ വിചാരിച്ചു: ‘ഏതു ഉപായത്തിൽ അവന്റെ ദർശനം എനിക്കു ലഭിക്കും?’ നാഥൻ ഗൂഢവേഷത്തിൽ അവതരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, അവൻ പിരിഞ്ഞുപോയതുമാത്രം എല്ലാവർക്കും കാര്യം വെളിവായി. ശങ്കരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മഹാ അശാന്തി ഉയർന്നു—പാർവതി ആ രഹസ്യം ഗ്രഹിച്ചില്ല. തുളസീദാസ് പറയുന്നു: മനസ്സ് ദർശനത്തിനായി ലാലസിക്കുന്നു, എങ്കിലും ഭക്തിഭയത്തിൽ വിറയ്ക്കുന്നു; കണ്ണുകൾ തന്നെയാണ് വിശപ്പോടെ കാത്തിരിക്കുന്നത്.

Verse 97 (चौपाई)

रावन मरन मनुज कर जाचा। प्रभु बिधि बचनु कीन्ह चह साचा।। जौं नहिं जाउँ रहइ पछितावा। करत बिचारु न बनत बनावा।। एहि बिधि भए सोचबस ईसा। तेहि समय जाइ दससीसा।। लीन्ह नीच मारीचहि संगा। भयउ तुरत सोइ कपट कुरंगा।। करि छलु मूढ़ हरी बैदेही। प्रभु प्रभाउ तस बिदित न तेही।। मृग बधि बन्धु सहित हरि आए। आश्रमु देखि नयन जल छाए।। बिरह बिकल नर इव रघुराई। खोजत बिपिन फिरत दोउ भाई।। कबहूँ जोग बियोग न जाकें। देखा प्रगट बिरह दुख ताकें।।

rāvana marana manuja kara jācā | prabhu bidhi bacanu kīnha caha sācā || jaũ nahi jāũ rahai pachitāvā | karata bicāru na banata banāvā || ehi bidhi bhae soca-basa īsā | tehi samaya jāi dasa-sīsā || līnha nīca mārīcahi saṅgā | bhayu turata soi kapaṭ kuraṅgā || kari chalu mūṛha harī baidehī | prabhu prabhāu tasa bidita na tehī || mṛga badhi bandhu sahita hari āe | āśramu dekhi nayana jala chāe || biraha bikala nara iva raghurāī | khojata bipina phirata dou bhāī || kabahū̃ joga biyoga na jākeṁ | dekhā pragaṭa biraha dukha tākeṁ ||

രാവണൻ തന്റെ മരണം ഒരു മനുഷ്യന്റെ കൈകൊണ്ട് സംഭവിക്കണമെന്ന് യാചിച്ചു; പ്രഭു വിധിയുടെ നിർദ്ദേശം സത്യമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഞാൻ പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ പശ്ചാത്താപം അവശേഷിക്കും; എന്നാൽ, ഞാൻ ചിന്തിച്ചിട്ടും യോജിച്ച ഒരു ഉപായം കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. അങ്ങനെ പ്രഭു ചിന്തയുടെ പിടിയിൽ ആയിരുന്നു; ആ സമയം തന്നെ ദശശിരസ്സ് എത്തി. ആ നീചനായ രാവണൻ മാരീചനെ കൂടെ കൂട്ടി; ഉടൻ തന്നെ അവൻ ആ വഞ്ചനാപൂർണ്ണമായ മാനായി മാറി. വഞ്ചനയിലൂടെ ആ മൂഢൻ വൈദേഹിയെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി; കാരണം അവൻ പ്രഭുവിന്റെ മഹത്വം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല. മാനിനെ വധിച്ചതിനുശേഷം ഹരി സഹോദരനോടൊപ്പം മടങ്ങി; ആശ്രമം കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു. വിയോഗത്താൽ വിവശനായ മനുഷ്യനെപ്പോലെ രഘുരാജ് വനത്തിൽ അലഞ്ഞുനടന്നു, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ഒന്നിച്ച്. ഒരിക്കലും മിലനവും വിയോഗവും അറിയാതിരുന്ന അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ വിയോഗത്തിന്റെ ദുഃഖം പരസ്യമായി പ്രകടിപ്പിച്ചു.

Verse 98 (दोहा/सोरठा)

अति विचित्र रघुपति चरित जानहिं परम सुजान। जे मतिमंद बिमोह बस हृदयँ धरहिं कछु आन।।49।।

ati vicitra raghupati carita jānahĩ parama sujāna | je matimanda bimoha basa hṛdayaṁ dharahĩ kachu āna ||49||

രഘുനാഥന്റെ കഥ അത്യന്തം അത്ഭുതകരം; പരമവിവേകമുള്ളവർ മാത്രമേ അതിനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഗ്രഹിക്കൂ. എന്നാൽ മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവർ മോഹത്തിൽ ബന്ധിതരായി, കാര്യം തെറ്റിദ്ധരിച്ചു, ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരു ധാരണ കുടിയിരുത്തി തെറ്റായി പിടിക്കുന്നു.

Verse 99 (चौपाई)

संभु समय तेहि रामहि देखा। उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।। भरि लोचन छबिसिंधु निहारी। कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।। जय सच्चिदानंद जग पावन। अस कहि चलेउ मनोज नसावन।। चले जात सिव सती समेता। पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।। सतीं सो दसा संभु कै देखी। उर उपजा संदेहु बिसेषी।। संकरु जगतबंद्य जगदीसा। सुर नर मुनि सब नावत सीसा।। तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा। कहि सच्चिदानंद परधमा।। भए मगन छबि तासु बिलोकी। अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।

Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā. upajā hiyã ati harapu biseṣā. Bhari locana chabi-sindhu nihārī. kusamaya jānin kīnhi cinhārī. Jaya saccidānanda jaga-pāvana. asa kahi caleu manoja nasāvana. Cale jāta Siva Satī sametā. puni puni pulakata kṛpā-niketā. Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī. ura upajā sandehu biseṣī. Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā. sura nara muni saba nāvata sīsā. Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā. kahi saccidānanda para-dhāmā. Bhae magana chabi tāsu bilokī. ajahũ prīti ura rahati na rokī.

ആ നിമിഷം തന്നെ ശംഭു രാമനെ ദർശിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അസാധാരണമായ ഒരു പ്രത്യേക ആനന്ദം ഉയർന്നു. തന്റെ കണ്ണുകൾ നിറച്ച് അദ്ദേഹം ആ സൗന്ദര്യസാഗരത്തെ നോക്കി; സമയം അനുചിതമാണെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തെ ശ്രദ്ധിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ജയ, സച്ചിദാനന്ദ, ലോകശുദ്ധീകരണൻ! എന്ന് പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം മുന്നേറി, ആഗ്രഹത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ. ശിവൻ പോകുമ്പോൾ, സതി അരികിൽ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും, വീണ്ടും വീണ്ടും കാരുണ്യധാമം കണ്ട് ആനന്ദത്താൽ രോമാഞ്ചം കൊണ്ടു. സതി ശംഭുവിന്റെ ആ അവസ്ഥ നിരീക്ഷിച്ചു, അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക സംശയം ഉയർന്നു. ശങ്കരൻ ലോകത്തിന്റെ നാഥൻ, എല്ലാവരാലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, മുനിമാർ എല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് തല കുനിക്കുന്നു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം ആ രാജപുത്രന് നമസ്കാരം ചെയ്തില്ല; പകരം അദ്ദേഹത്തെ സച്ചിദാനന്ദൻ, പരമധാമം എന്ന് വിളിച്ചു. ആനന്ദത്തോടെ അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ഇപ്പോഴും ആ പ്രേമം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തടയപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 100 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद। सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।।50।।

brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda | so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda ||50||

സർവ്വവ്യാപിയും നിർമ്മലനും അജനും അഖണ്ഡനും നിരാഗ്രഹനും അദ്വിതീയനുമായ ആ ബ്രഹ്മം—വേദങ്ങൾക്കും പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയാത്ത അവൻ എങ്ങനെ ശരീരം ധരിച്ചു മനുഷ്യനായി വരും?

Verse 101 (चौपाई)

बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी। सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।। खोजइ सो कि अग्य इव नारी। ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।। संभुगिरा पुनि मृषा न होई। सिव सर्बग्य जान सबु कोई।। अस संसय मन भयउ अपारा। होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।। जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी। हर अंतरजामी सब जानी।। सुनहि सती तव नारि सुभाऊ। संसय अस न धरिअ उर काऊ।। जासु कथा कुभंज रिषि गाई। भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।। सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा। सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।

biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī | sou sarbagya jathā tripurārī || khojai so ki agya iva nārī | gyānadhāma śrīpati asurārī || saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī | siva sarbagya jāna sabu koī || asa saṁsaya mana bhayu apārā | hoi na hṛdayã prabodha pracārā || jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī | hara aṁtarajāmī saba jānī || sunahi satī tava nāri subhāū | saṁsaya asa na dhari'a ura kāū || jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī | bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī || sou mama iṣṭadeva raghubīrā | sevata jāhi sadā muni dhīrā ||

അവൻ വിഷ്ണുവാണ്, ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി മനുഷ്യശരീരം സ്വീകരിച്ചവൻ; എന്നാൽ അവൻ സർവ്വജ്ഞനാണ്, ത്രിപുരാരി പോലെ തന്നെ. അവൻ എങ്ങനെ ഒരു അജ്ഞയായ സ്ത്രീയെപ്പോലെ തിരയും? അവൻ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ധാമമാണ്, ശ്രീയുടെ നാഥൻ, അസുരശത്രു. ശംഭുവിന്റെ വാക്ക് തെറ്റായിരിക്കാൻ കഴിയില്ല; എല്ലാവരും ശിവൻ സർവ്വജ്ഞനാണെന്ന് അറിയുന്നു. അങ്ങനെ എന്റെ മനസ്സിൽ അളവറ്റ ഒരു സംശയം ഉണ്ടായി, ഒരു ബോധോദയവും എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാനം കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഭവാനി അത് പരസ്യമായി പറഞ്ഞില്ലെങ്കിലും, ഹരി, ഹൃദയങ്ങളുടെ അറിയുന്നവൻ, എല്ലാം അറിഞ്ഞു. കേൾക്കൂ, സതി, ഇതാണ് നിന്റെ സ്ത്രൈണസ്വഭാവം; ആരും ഇത്തരം സംശയം ഹൃദയത്തിൽ വച്ചുപുലർത്തരുത്. കുംഭജനായ ഋഷി ആലാപനം ചെയ്ത കഥയുള്ളവൻ, ഞാൻ മുനിമാർക്ക് ഉപദേശിച്ച ഭക്തിയുള്ളവൻ, അവനാണ് എന്റെ ഇഷ്ടദേവൻ, രഘുവീരൻ, സ്ഥിരമായ മുനിമാർ എപ്പോഴും ആരാധിക്കുന്നവൻ.