Prakarana 5
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति-उद्गम’ का चरण। बालकाण्ड में रामकथा को ‘मानस’ (अन्तःकरण) में प्रवाहित कर के साधक को श्रवण→स्मरण→आत्म-शुद्धि की प्रथम सीढ़ी पर रखा जाता है। यहाँ कथा स्वयं ‘सुरसरि’ (गंगा) होकर ‘सरजू’ (अयोध्या-प्रवाह) में मिलती है—अर्थात शास्त्रीय पवित्रता लोक-जीवन की मधुरता से संयुक्त होकर मुक्ति-मार्ग बनती है।
ഈ ഖണ്ഡാംശം ബാലകാണ്ഡത്തിലെ ‘മാനസ-സരിത’ ഉപമാ-പ്രകരണത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്—കഥയെ ഒരു നദീ-തന്ത്രമായി കണ്ട് അതിന്റെ സംഗമം, ഘാട്ടുകൾ, ജലചരങ്ങൾ, തരംഗങ്ങൾ, ഋതു-പരിവർത്തനം, മജ്ജന-പാനത്തിന്റെ ഫലം എന്നിവ നിരൂപിക്കുന്നു. രസധ്വനിയിൽ ശാന്തരസം പ്രധാനം; എന്നാൽ ആനന്ദം (ജന്മ-ബധായി), കരുണം (സീതാ-വിരഹത്തിന്റെ സൂചന), രൗദ്രം (ഭൃഗുനാഥന്റെ ക്രോധം), അത്ഭുതം (ലീലാ-വൈചിത്ര്യം) എന്നിവ സഹ-രസങ്ങളായി വരുന്നു—നദിയുടെ വിവിധ പ്രവാഹങ്ങൾ പോലെ. ‘സോപാന’ക്രമത്തിൽ ഇത് നിർണായകമാണ്; കാരണം ഇവിടെ സാധകനു വ്യക്തമായ നിർദ്ദേശം ലഭിക്കുന്നു: രാമ-സുപ്രേമം എന്നത് കലികലുഷം ഹരിക്കുന്ന, കാമ-ക്രോധ-മദ-മോഹങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന, വിവേക-വൈരാഗ്യങ്ങളെ വർധിപ്പിക്കുന്ന ജലമാണ്. പ്രയാഗ-പ്രസംഗം വഴി ‘അധികാരി-നിർണ്ണയം’ (യോഗ്യത) സ്ഥാപിക്കുന്നു: ഭരദ്വാജന്റെ ചോദ്യം, ജാഗബലികന്റെ ഉത്തരം—ഇതാണ് മാനസ-ശ്രവണത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശ-ദീക്ഷ.
Verses
ചൗപായി 40.1-4
रामभगति सुरसरितहि जाई।मिली सुकीरति सरजु सुहाई।।
सानुज राम समर जसु पावन।मिलेउ महानदु सोन सुहावन।।
जुग बिच भगति देवधुनि धारा।सोहति सहित सुबिरति बिचारा।।
त्रिबिध ताप त्रासक तिमुहानी।राम सरुप सिंधु समुहानी।।
मानस मूल मिली सुरसरिही।सुनत सुजन मन पावन करिही।।
बिच बिच कथा बिचित्र बिभागा।जनु सरि तीर तीर बन बागा।।
उमा महेस बिबाह बराती।ते जलचर अगनित बहुभाँती।।
रघुबर जनम अनंद बधाई।भवँर तरंग मनोहरताई।।
rāma-bhagati sura-saritahi jāī |milī su-kīrati sarajū suhāī ||
s-anuja rāma samara jasu pāvana |mileu mahā-nadu sona suhāvana ||
juga bica bhagati deva-dhunī dhārā |sohati sahita su-birati bicārā ||
tri-bidha tāpa trāsaka timu-hānī |rāma-sarūpa sindhu sumuhānī ||
mānasa mūla milī sura-sarihī |sunata su-jana mana pāvana karihī ||
bica bica kathā bicitra bibhāgā |janu sari tīra tīra bana bāgā ||
umā mahesa bibāha barātī |te jalacara aganita bahu-bhā̃tī ||
raghubara janama anaṃda badhāī |bhavãra taraṅga manoharatāī ||
രാമന്റെ ഭക്തിയാം സ്വർഗ്ഗനദിയിൽ ചേരാൻ, രാമന്റെ കീർത്തിയുള്ള സുന്ദരമായ സരയൂ നദി പോയി ചേരുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ രാമനും സഹോദരന്മാർക്കുമുള്ള പവിത്ര കീർത്തി, അവരോടു ചേർന്ന സുന്ദരമായ മഹാനദി സോൻ ആകുന്നു. ആ രണ്ടു നദികൾക്കിടയിൽ, ദൈവിക നദിയാം ഭക്തിയുടെ പ്രവാഹം, വൈരാഗ്യവും വിവേകവും കൂടി തിളങ്ങുന്നു. മൂന്നു വിധ താപങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഈ മൂന്നു പ്രവാഹങ്ങളുടെ സംഗമം, രാമന്റെ രൂപമാം സമുദ്രത്തിൽ ഒഴുകിച്ചേരുന്നു. മാനസ സരോവരത്തിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്ന സരയൂ നദി, സ്വർഗ്ഗനദിയിൽ ചേർന്നു, കേൾക്കുന്ന സജ്ജനമാരുടെ മനസ്സിനെ പവിത്രമാക്കുന്നു. ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിചിത്ര കഥകളും ഭാഗങ്ങളും, നദിയുടെ തീരങ്ങളിലെ കാടുകളും തോട്ടങ്ങളും പോലെയാണ്. ഉമാ-മഹേശ്വരന്മാരുടെ വിവാഹവും ആ ബരാത്തും, അസംഖ്യമായ പലതരം ജലജീവികളാണ്. രഘുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ ജനനത്തിന്റെ ആനന്ദ ആഘോഷങ്ങൾ, മനോഹരമായ സുഴികളും തിരമാലകളുമാണ്.
ദോഹ 40
बालचरित चहु बंधु के बनज बिपुल बहुरंग।नृप रानी परिजन सुकृत मधुकर बारिबिहंग।।40।।
bālacarita cahu bandhu ke banaja bipula bahuraṅga |nṛpa rānī parijana sukṛta madhukara bāribihiṅga ||40||
നാല് സഹോദരന്മാരുടെ ബാല്യ ചരിത്രം പലവർണ്ണങ്ങളുള്ള അനേകം താമരകളാണ്. രാജാവ്, രാണിമാർ, കുടുംബാംഗങ്ങൾ എന്നിവരുടെ പുണ്യങ്ങൾ തേനീചകളും ജലപക്ഷികളുമാണ്.
ചൗപായി 41.1-4
सीय स्वयंबर कथा सुहाई।सरित सुहावनि सो छबि छाई।।
नदी नाव पटु प्रस्न अनेका।केवट कुसल उतर सबिबेका।।
सुनि अनुकथन परस्पर होई।पथिक समाज सोह सरि सोई।।
घोर धार भृगुनाथ रिसानी।घाट सुबद्ध राम बर बानी।।
सानुज राम बिबाह उछाहू।सो सुभ उमग सुखद सब काहू।।
कहत सुनत हरषहिं पुलकाहीं।ते सुकृती मन मुदित नहाहीं।।
राम तिलक हित मंगल साजा।परब जोग जनु जुरे समाजा।।
काई कुमति केकई केरी।परी जासु फल बिपति घनेरी।।
sīya svayaṃbara kathā suhāī |sarita suhāvani so chabi chāī ||
nadī nāva paṭu prasna anekā |kevaṭa kusala utara saba bibekā ||
suni anukathana paraspara hoī |pathika samāja soha sari soī ||
ghora dhāra bhṛgunātha risānī |ghāṭa subaddha rāma bara bānī ||
sānuj rāma bibāha uchāhū |so subha umaga sukhada saba kāhū ||
kahata sunata haraṣahiṃ pulakāhīṃ |te sukṛtī mana mudita nahāhīṃ ||
rāma tilaka hita maṅgala sājā |paraba joga janu jure samājā ||
kāī kumati kekaī kerī |parī jāsu phala bipati ghanerī ||
സീതയുടെ സ്വയംവരത്തിന്റെ മനോഹരമായ കഥ മനോഹരമായ നദിയാണ്, അതിന്റെ സൗന്ദര്യം എല്ലായിടത്തും പരന്നിരിക്കുന്നു. പലവിധമായ സമർത്ഥമായ ചോദ്യങ്ങൾ നദിയിലെ ബോട്ടുകൾ, നിപുണമായ വിവേകമുള്ള മറുപടികൾ ചതുരന്മാരായ ബോട്ടുനടിമാർ. കേട്ടതിനു ശേഷം വരുന്ന ചർച്ചകൾ, കേൾവിക്കാരുടെ ഇടയിൽ പരക്കുമ്പോൾ, ആ നദിയെ അലങ്കരിക്കുന്ന യാത്രികരുടെ കൂട്ടമാണ്. ഭൃഗുവിന്റെ തലവന്റെ കോപം ഭയാനകമായ പ്രവാഹം, രാമന്റെ നല്ല വാക്കുകൾ നന്നായി നിർമ്മിച്ച ഘാട്ടുകൾ. രാമന്റെ വിവാഹത്തിന്റെ സന്തോഷകരമായ ആഘോഷം സഹോദരന്മാരുമായി വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന്റെ വർദ്ധനവാണ്, ശുഭമായ, എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നത്. അത് പറഞ്ഞും കേട്ടും സന്തോഷത്തോടെ ആഹ്ലാദിക്കുന്നവർ പുണ്യവാന്മാർ, അവർ ആനന്ദ ഹൃദയത്തോടെ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവരാണ്. രാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകത്തിനായുള്ള മംഗളകരമായ ഒരുക്കങ്ങൾ ഉത്സവ ദിവസത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടുന്ന ജനക്കൂട്ടമാണ്. കൈകേയിയുടെ ദുഷ്ട ഉപദേശം വെള്ളത്തിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ച പച്ചപ്പാച്ചയാണ്, അതിന്റെ ഫലമായി ധാരാളം ആപത്തുകൾ വീഴ്ന്നു.
ദോഹ 41
समन अमित उतपात सब भरतचरित जपजाग।कलि अघ खल अवगुन कथन ते जलमल बग काग।।41।।
samana amita utapāta saba bharata-carita japa jāga |kali agha khala avaguna kathana te jala-mala baga kāga ||41||
ഭരതന്റെ ചര്യകളുടെ കഥ അസംഖ്യമായ ദുരിതങ്ങളെയെല്ലാം ശമിപ്പിക്കുന്ന ജപങ്ങളും യാഗങ്ങളും പോലെയാണ്. കലിയുഗത്തിന്റെ പാപങ്ങളും ദുഷ്ടരുടെ ദോഷങ്ങളും പറയുന്നത്, വെള്ളത്തിലെ അഴുക്കും, കൊക്കുകളും, കാക്കകളും പോലെയാണ്.
ചൗപായി 42.1-4
कीरति सरित छहूँ रितु रूरी।समय सुहावनि पावनि भूरी।।
हिम हिमसैलसुता सिव ब्याहू।सिसिर सुखद प्रभु जनम उछाहू।।
बरनब राम बिबाह समाजू।सो मुद मंगलमय रितुराजू।।
ग्रीषम दुसह राम बनगवनू।पंथकथा खर आतप पवनू।।
बरषा घोर निसाचर रारी।सुरकुल सालि सुमंगलकारी।।
राम राज सुख बिनय बड़ाई।बिसद सुखद सोइ सरद सुहाई।।
सती सिरोमनि सिय गुनगाथा।सोइ गुन अमल अनूपम पाथा।।
भरत सुभाउ सुसीतलताई।सदा एकरस बरनि न जाई।।
kīrati sarita chahũ ritu rūrī |samaya suhāvani pāvani bhūrī ||
hima himasaila-sutā siva byāhū |sisira sukhada prabhu janama uchāhū ||
baranaba rāma bibāha samājū |so muda maṅgalamaya ritu-rājū ||
grīṣama dusaha rāma bana-gavanū |pantha-kathā khara ātapa pavanū ||
baraṣā ghora nisācara rārī |sura-kula sāli su-maṅgala-kārī ||
rāma-rāja sukha binaya baṛāī |bisada sukhada soi sarada suhāī ||
satī siromaṇi siya guna-gāthā |soi guna amala anūpama pāthā ||
bharata subhāu su-sītala-tāī |sadā eka-rasa barani na jāī ||
രാമന്റെ കീർത്തി എന്ന നദി ആറ് ഋതുക്കളിലും സുന്ദരമായിരിക്കുന്നു; ഓരോ ഋതുവിലും അത് മനോഹരവും അത്യന്തം പവിത്രവുമാണ്. ഹിമാലയ പുത്രിയെ ശിവൻ വിവാഹം ചെയ്യുന്നത് ഹേമന്ത ഋതുവാണ്; പ്രഭുവിന്റെ ജന്മ ഉത്സവം സുഖകരമായ ശിശിര ഋതുവാണ്. രാമന്റെ വിവാഹ സഭയുടെ വർണ്ണന എന്നത് വസന്ത ഋതുവാണ്, ഋതുക്കളുടെ രാജാവ്, ആനന്ദത്താലും മംഗളത്താലും നിറഞ്ഞത്. രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പോയത് സഹിക്കാനാവാത്ത ഗ്രീഷ്മമാണ്; അവന്റെ യാത്രാ കഥ എന്നത് കഠിനമായ വെയിലും ചുട്ടുപൊള്ളുന്ന കാറ്റും. രാക്ഷസരുമായി നടന്ന ഭയാനക യുദ്ധം എന്നത് വർഷ ഋതുവാണ്; ദേവന്മാർ എന്ന നെല്ല് വിളയ്ക്ക് മംഗളം നൽകുന്നത്. രാമന്റെ ഭരണത്തിന്റെ സുഖം, അവന്റെ വിനയവും മഹത്വവും ചേർന്നത്, എന്നത് സ്വച്ഛമായ സുഖം നൽകുന്ന സരദൃ ഋതുവാണ്. പതിവ്രതകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സീതയുടെ ഗുണഗാഥ എന്നത് ആ നദിയുടെ നിർമ്മലമായ അനൂപ്യമായ വെള്ളം. ഭരതന്റെ സ്വഭാവം എന്നത് അതിന്റെ പൂർണ്ണമായ തണുപ്പ്; എപ്പോഴും ഒരേ നിലയിൽ ഇരിക്കുന്നത്, വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്തത്.
ദോഹ 42
अवलोकनि बोलनि मिलनि प्रीति परसपर हास।भायप भलि चहु बंधु की जल माधुरी सुबास।।42।।
avalokani bolani milani prīti paraspara hāsa |bhāyapa bhali cahu bandhu kī jala mādhurī subāsa ||42||
അവരുടെ നോട്ടങ്ങൾ, അവരുടെ സംസാരം, അവരുടെ സന്ധികൾ, അവരുടെ സ്നേഹം, പരസ്പരം ചിരിക്കൽ, നാല് സഹോദരന്മാരുടെ നല്ല സഹോദര സ്നേഹം - ഇവയാണ് വെള്ളത്തിന്റെ മധുരവും സുഗന്ധവും.
ചൗപായി 43.1-4
आरति बिनय दीनता मोरी।लघुता ललित सुबारि न थोरी।।
अदभुत सलिल सुनत गुनकारी।आस पिआस मनोमल हारी।।
राम सुप्रेमहि पोषत पानी।हरत सकल कलि कलुष गलानी।।
भव श्रम सोषक तोषक तोषा।समन दुरित दुख दारिद दोषा।।
काम कोह मद मोह नसावन।बिमल बिबेक बिराग बढ़ावन।।
सादर मज्जन पान किए तें।मिटहिं पाप परिताप हिए तें।।
जिन्ह एहि बारि न मानस धोए।ते कायर कलिकाल बिगोए।।
तृषित निरखि रबि कर भव बारी।फिरिहहि मृग जिमि जीव दुखारी।।
ārati binaya dīnatā morī |laghutā lalita subāri na thorī ||
adabhuta salila sunata guṇa-kārī |āsa piās mano-mala hārī ||
rāma su-premahi poṣata pānī |harata sakala kali kaluṣa galānī ||
bhava śrama ṣoṣaka toṣaka toṣā |samana durita dukha dārida doṣā ||
kāma koha mada moha nasāvana |bimala bibeka birāga baṛhāvana ||
sādara majjana pāna kiye teṁ |miṭahiṁ pāpa paritāpa hie teṁ ||
jinha ehi bāri na mānasa dhoe |te kāyara kali-kāla bigoe ||
tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bārī |phirihahi mṛga jimi jīva dukhārī ||
എന്റെ വിഷമം, എന്റെ വിനയഭരിതമായ പ്രാർത്ഥന, എന്റെ താഴ്മ എന്നിവ ഈ വെള്ളത്തിന്റെ ലഘുത്വമാണ്, അത് സുന്ദരമാണ്, ചെറുതല്ല. അത്ഭുതകരമാണ് ഈ വെള്ളം, കേൾക്കുന്നതിനും ഹിതകരമാണ്; ആഗ്രഹത്തിന്റെ വിശപ്പ്, ദാഹം, മനസ്സിന്റെ മാലിന്യം എന്നിവ മാറ്റുന്നു. ഈ വെള്ളം രാമനോട് സത്യമായ സ്നേഹം വളർത്തുന്നു, കലിയുഗത്തിന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും കളങ്കവും മാറ്റുന്നു. സംസാരത്തിന്റെ ക്ഷീണം ഉണക്കുന്നു, തൃപ്തി നേടിയവർക്ക് തൃപ്തി നൽകുന്നു; പാപം, ദുഃഖം, ദാരിദ്ര്യം, ദോഷം എന്നിവ നശിപ്പിക്കുന്നു. കാമം, കോപം, അഹങ്കാരം, മോഹം എന്നിവ നശിപ്പിക്കുന്നു, നിർമലമായ വിവേകം, വൈരാഗ്യം എന്നിവ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ ഇതിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് കുടിച്ചാൽ, ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പാപവും വേദനയും മായുന്നു. ഈ വെള്ളത്തിൽ തങ്ങളുടെ മനസ്സ് കഴുകാത്തവർ ഭീരുക്കൾ, കലിയുഗത്താൽ നശിച്ചവർ. ദാഹിക്കുന്ന മാനുകൾ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളെ കണ്ട് വെള്ളം എന്ന് കരുതുന്നതുപോലെ, സംസാര മായയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട ആ ദുഃഖിതരായ ജീവികൾ ദുഃഖത്തോടെ അലഞ്ഞുതിരിയും.
ദോഹ 43(क)-(ख)
मति अनुहारि सुबारि गुन गनि मन अन्हवाइ।सुमिरि भवानी संकरहि कह कबि कथा सुहाइ।।43(क)।।
अब रघुपति पद पंकरुह हियँ धरि पाइ प्रसाद।कहउँ जुगल मुनिबर्ज कर मिलन सुभग संबाद।।43(ख)।।
mati anuhāri subāri guna gani mana anhavāi |sumiri bhavānī saṅkarahi kaha kabi kathā suhāi ||43(ka)||
aba raghupati pada paṅkaruha hiyã dhari pāi prasāda |kahaũ jugala munibarja kara milana subhaga saṁbāda ||43(kha)||
എന്റെ ബുദ്ധിക്ക് അനുസരിച്ച് ഈ ഉത്തമ ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണി, മനസ്സിനെ അതിൽ സ്നാനം ചെയ്യിച്ച്, ഭവാനിയെയും ശങ്കരനെയും സ്മരിച്ച്, കവി മനോഹരമായ കഥ പറയുന്നു. ഇപ്പോൾ, രഘുപതിയുടെ പദ്മചരണങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ച്, അവന്റെ പ്രസാദം സ്വീകരിച്ച്, രണ്ടു മഹാമുനിമാരുടെ സമാഗമവും അവരുടെ സുന്ദരമായ സംഭാഷണവും പറയുന്നു.
ചൗപായി 44.1-4
भरद्वाज मुनि बसहिं प्रयागा।तिन्हहि राम पद अति अनुरागा।।
तापस सम दम दया निधाना।परमारथ पथ परम सुजाना।।
माघ मकरगत रबि जब होई।तीरथपतिहिं आव सब कोई।।
देव दनुज किंनर नर श्रेनी।सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।।
पूजहि माधव पद जलजाता।परसि अखय बटु हरषहिं गाता।।
भरद्वाज आश्रम अति पावन।परम रम्य मुनिबर मन भावन।।
तहाँ होइ मुनि रिषय समाजा।जाहिं जे मज्जन तीरथराजा।।
मज्जहिं प्रात समेत उछाहा।कहहिं परसपर हरि गुन गाहा।।
bharadvāja muni basahiṃ prayāgā |tinhahi rāma pada ati anurāgā ||
tāpasa sama dama dayā nidhānā |paramāratha patha parama sujānā ||
māgha makaragata rabi jaba hoī |tīrathapati-hiṃ āva saba koī ||
deva danuja kiṃnara nara śreṇī |sādara majjahiṃ sakala tribenīṃ ||
pūjahi mādhava pada jalajātā |parasi akhaya baṭu haraṣahiṃ gātā ||
bharadvāja āśrama ati pāvana |parama ramya munibara mana bhāvana ||
tahāṃ hoi muni riṣaya samājā |jāhiṃ je majjana tīratharājā ||
majjahiṃ prāta sameta uchāhā |kahahiṃ parasapara hari guna gāhā ||
ഭരദ്വാജ മുനി പ്രയാഗയിൽ വസിച്ചിരുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ അത്യധികം പ്രേമം ഉണ്ടായിരുന്നു. തപസ്വിയായി, ശാന്തി, ഇന്ദ്രിയ നിഗ്രഹ, കരുണ എന്നിവയുടെ ഖനിയായി, പരമാർത്ഥത്തിന്റെ മാർഗത്തിൽ പരമ ജ്ഞാനിയായിരുന്നു. മാഘ മാസത്തിൽ സൂര്യൻ മകര രാശിയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, തീർത്ഥങ്ങളുടെ തലവനായ പ്രയാഗയിലേക്ക് എല്ലാവരും വരുന്നു. ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, മനുഷ്യർ എന്നിവരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ എല്ലാം മൂന്ന് നദികളുടെ സംഗമമായ ത്രിവേണിയിൽ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു. മാധവന്റെ താമര പാദങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നു, അക്ഷയ വടവൃക്ഷത്തെ സ്പർശിച്ച് ശരീരം ആനന്ദത്താൽ നിറയുന്നു. ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമം അത്യന്തം പവിത്രവും അത്യന്തം സുന്ദരവുമായിരുന്നു, ഉത്തമ മുനിമാരുടെ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു. അവിടെ മുനിമാരുടെയും ഋഷികളുടെയും സമൂഹം ഒരുമിച്ചുകൂടുന്നു, ആ തീർത്ഥരാജനിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ പോകുന്നവരെല്ലാം. പ്രഭാതത്തിൽ ഉത്സാഹത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു, പിന്നീട് പരസ്പരം ഹരിയുടെ ഗുണങ്ങളെ പാടിപ്പറയുന്നു.
ദോഹ 44
ब्रह्म निरूपम धरम बिधि बरनहिं तत्त्व बिभाग।कहहिं भगति भगवंत कै संजुत ग्यान बिराग।।44।।
brahma nirūpama dharama bidhi baranahiṁ tattva bibhāga |kahahiṁ bhagati bhagavaṁta kai saṁjuta gyāna birāga ||44||
ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സ്വരൂപം, ധർമ്മ നിയമങ്ങൾ, തത്ത്വങ്ങളുടെ വിഭജനം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു; ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ചേർന്ന ഭഗവാന്റെ ഭക്തിയെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു.
ചൗപായി 45.1-4
एहि प्रकार भरि माघ नहाहीं।पुनि सब निज निज आश्रम जाहीं।।
प्रति संबत अति होइ अनंदा।मकर मज्जि गवनहिं मुनिबृंदा।।
एक बार भरि मकर नहाए।सब मुनीस आश्रमन्ह सिधाए।।
जगबालिक मुनि परम बिबेकी।भरव्दाज राखे पद टेकी।।
सादर चरन सरोज पखारे।अति पुनीत आसन बैठारे।।
करि पूजा मुनि सुजस बखानी।बोले अति पुनीत मृदु बानी।।
नाथ एक संसउ बड़ मोरें।करगत बेदतत्व सबु तोरें।।
कहत सो मोहि लागत भय लाजा।जौ न कहउँ बड़ होइ अकाजा।।
ehi prakāra bhari māgha nahāhīṁ |puni saba nija-nija āśrama jāhīṁ ||
prati saṁbata ati hoi anaṁdā |makara majji gavanahiṁ muni-bṛṁdā ||
eka bāra bhari makara nahāe |saba munīsa āśramanha sidhāe ||
jagabālika muni parama bibekī |bharavdāja rākhē pada ṭekī ||
sādara carana saroja pakhārē |ati punīta āsana baiṭhārē ||
kari pūjā muni sujasa bakhānī |bolē ati punīta mṛdu bānī ||
nātha eka saṁsau baṛa morēṁ |karagata bedatatva sabu tōrēṁ ||
kahata sō mōhi lāgata bhaya lājā |jau na kahauṁ baṛa hoi akāzā ||
ഈ വിധത്തിൽ മാഘമാസം മുഴുവൻ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിന്നീട് എല്ലാവരും തങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് പോയി. ഓരോ വർഷവും വളരെ ആനന്ദമുണ്ടാകുന്നു; മകരമാസത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത ശേഷം മുനിസംഘങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നു. ഒരിക്കൽ, മകരമാസത്തിൽ സ്നാനം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, എല്ലാ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ഭരദ്വാജൻ, അത്യന്തം വിവേകിയായ യാഗ്നവൽക്യ മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ നിർത്തി. ഭക്തിയോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദ്മപാദങ്ങൾ കഴുകി, വളരെ പവിത്രമായ ആസനത്തിൽ ഇരുത്തി. പൂജ ചെയ്ത്, ആ മുനിയുടെ കീർത്തി പുകഴ്ന്ന്, വളരെ പവിത്രമായ മൃദുവായ വാണിയിൽ സംസാരിച്ചു. "സ്വാമീ, എനിക്കൊരു വലിയ സംശയമുണ്ട്; വേദങ്ങളുടെ സമസ്ത തത്വവും നിങ്ങളുടെ പിടിയിലാണ്." "അത് പറയാൻ എനിക്ക് ഭയവും ലജ്ജയും തോന്നുന്നു, എങ്കിലും പറയാഞ്ഞാൽ വലിയ നഷ്ടം സംഭവിക്കും."
ദോഹ 45
संत कहहि असि नीति प्रभु श्रुति पुरान मुनि गाव।होइ न बिमल बिबेक उर गुर सन किएँ दुराव।।45।।
santa kahahi asi nīti prabhu śruti purāna muni gāva |hoi na bimala bibeka ura gura sana kiẽ durāva ||45||
സന്തുകൾ ഈ നിയമം പറയുന്നു, പ്രഭോ, വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും മുനിമാരും ഇത് പാടുന്നു: ഒരാൾ തന്റെ ഗുരുവിനോട് എന്തെങ്കിലും മറച്ചുവെച്ചാൽ, അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിർമ്മലമായ വിവേകം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ചൗപായി 46.1-4
अस बिचारि प्रगटउँ निज मोहू।हरहु नाथ करि जन पर छोहू।।
राम नाम कर अमित प्रभावा।संत पुरान उपनिषद गावा।।
संतत जपत संभु अबिनासी।सिव भगवान ग्यान गुन रासी।।
आकर चारि जीव जग अहहीं।कासीं मरत परम पद लहहीं।।
सोपि राम महिमा मुनिराया।सिव उपदेसु करत करि दाया।।
रामु कवन प्रभु पूछउँ तोही।कहिअ बुझाइ कृपानिधि मोही।।
एक राम अवधेस कुमारा।तिन्ह कर चरित बिदित संसारा।।
नारि बिरहँ दुखु लहेउ अपारा।भयहु रोषु रन रावनु मारा।।
asa bicāri pragaṭauṁ nija mohū |harahu nātha kari jana para chohū ||
rāma nāma kara amita prabhāvā |santa purāna upaniṣada gāvā ||
santata japata saṁbhu abināsī |siva bhagavāna gyāna guna rāsī ||
ākara cāri jīva jaga ahahīṁ |kāsīṁ marata parama pada lahahīṁ ||
so’pi rāma mahimā munirāyā |siva upadesu karata kari dāyā ||
rāmu kavan prabhu pūchauṁ tohī |kahi-a bujhāi kṛpānidhi mohī ||
eka rāma avadhesa kumārā |tinh kara carita bidita saṁsārā ||
nāri birahaṁ dukhu laheu apārā |bhayahu roṣu rana rāvaṇu mārā ||
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, എന്റെ മോഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; നാഥാ, നിന്റെ ദാസനോട് കരുണ കാണിച്ച് അത് നീക്കേണമെന്നു. രാമ നാമത്തിന്റെ പ്രഭാവം അപരിമിതമാണ്; സന്തുകളും പുരാണങ്ങളും ഉപനിഷത്തുകളും അതിനെ പാടുന്നു. അവിനാശിയായ ശംഭു, ശിവ ഭഗവാൻ, ജ്ഞാന ഗുണങ്ങളുടെ രാശി, എന്നും അതിനെ ജപിക്കുന്നു. ലോകത്ത് നാല് വർഗ്ഗത്തിലെ ജീവികൾ എല്ലാം കാശിയിൽ മരിച്ചാൽ പരമ പദം പ്രാപിക്കുന്നു. മുനിരായാ, അതും രാമന്റെ മഹിമകൊണ്ടാണ്; ശിവൻ കരുണ കൂടി ആ നാമം ഉപദേശിക്കുന്നു. പ്രഭോ, ഈ രാമൻ ആരെന്ന് നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു; കൃപാനിധിയേ, എനിക്ക് വിവരിക്കുക. ഒരു രാമൻ ഉണ്ട്, അയോധ്യാധിപതിയുടെ കുമാരൻ, അവന്റെ ചരിത്രം ലോകത്താകെ അറിയപ്പെടുന്നു. ഭാര്യയെ വേർപെട്ട് അപാരമായ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു, കോപത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്നു.
ദോഹ 46
प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ जाहि जपत त्रिपुरारि।सत्यधाम सर्बग्य तुम्ह कहहु बिबेकु बिचारि।।46।।
prabhu soi rāma ki apara kou jāhi japata tripurāri |ā satyadhāma sarbagya tumha kahahu bibeku bicāri ||46||
എന്റെ പ്രഭോ, ത്രിപുരത്തെ നശിപ്പിച്ച ശിവൻ എപ്പോഴും ജപിക്കുന്ന നാമം അവനാണോ രാമൻ, അതോ മറ്റാരോ? നീ സത്യധാമവും സർവ്വജ്ഞനുമാണ്; വിവേകത്തോടെ ചിന്തിച്ച് എന്നോട് പറ.
ചൗപായി 47.1-4
जैसे मिटै मोर भ्रम भारी।कहहु सो कथा नाथ बिस्तारी।।
जागबलिक बोले मुसुकाई।तुम्हहि बिदित रघुपति प्रभुताई।।
राममगत तुम्ह मन क्रम बानी।चतुराई तुम्हारी मैं जानी।।
चाहहु सुनै राम गुन गूढ़ा।कीन्हिहु प्रस्न मनहुँ अति मूढ़ा।।
तात सुनहु सादर मनु लाई।कहउँ राम कै कथा सुहाई।।
महामोहु महिषेसु बिसाला।रामकथा कालिका कराला।।
रामकथा ससि किरन समाना।संत चकोर करहिं जेहि पाना।।
ऐसेइ संसय कीन्ह भवानी।महादेव तब कहा बखानी।।
jaise miṭai mora bhrama bhārī |kahahu so kathā nātha bistārī ||
jāgabalika bole musukāī |tumhahi bidita raghupati prabhutāī ||
rāma-magaṭa tumha mana krama bānī |caturāī tumhārī maiṁ jānī ||
cāhahu sunai rāma guna gūṛhā |kīnhihu prasna manahuṁ ati mūṛhā ||
tāta sunahu sādara manu lāī |kahauṁ rāma kai kathā suhāī ||
mahā-mohu mahiśesu bisālā |rāma-kathā kālikā karālā ||
rāma-kathā sasi kiraṇa samānā |santa cakor karahiṁ jehi pānā ||
aisei saṁsaya kīnha bhavānī |mahādeva taba kahā bakhānī ||
എന്റെ മഹാമോഹം മാറുന്നതിനായി, നാഥാ, ആ കഥ വിശദമായി പറയണം. യാഗ്നവൽക്യർ പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു: "രഘുപതിയുടെ മഹത്വം നിങ്ങൾക്ക് നന്നായി അറിയാം. മനസ്സിലും കർമ്മത്തിലും വാക്കിലും നിങ്ങൾ രാമഭക്തനാണ്; നിങ്ങളുടെ വിവേകം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി. രാമന്റെ ആഴമായ ഗുണങ്ങൾ കേൾക്കാൻ നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ, മൂഢനെപ്പോലെ ചോദ്യം ചോദിച്ചു. മകനേ, ഭക്തിയോടെ മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി കേൾക്കൂ; രാമന്റെ സുന്ദരമായ കഥ ഞാൻ പറയുന്നു. മഹാമോഹമാണ് ആ വലിയ മഹിഷാസുരൻ; രാമകഥ അതിനെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ കാളി. രാമകഥ ചന്ദ്രകിരണങ്ങൾക്ക് തുല്യം; സന്തുകൾ ചകോര പക്ഷികളെപ്പോലെ അതിനെ പാനം ചെയ്യുന്നു. ഭവാനി ഒരിക്കൽ ഇങ്ങനെത്തന്നെ ഒരു സംശയം ഉന്നയിച്ചു; അപ്പോൾ മഹാദേവൻ അത് വിശദീകരിച്ചു.
ദോഹ 47
कहउँ सो मति अनुहारि अब उमा संभु संबाद।भयउ समय जेहि हेतु जेहि सुनु मुनि मिटिहि बिषाद।।47।।
kahaũ so mati anuhāri aba umā sambhu saṃbāda |bhayu samaya jehi hetu jehi sunu muni miṭihi biṣāda ||47||
ഇപ്പോൾ, എന്റെ ഗ്രാഹ്യപ്രകാരം, ഉമയ്ക്കും ശംഭുവിനും ഇടയിൽ നടന്ന ആ സംഭാഷണം ഞാൻ പറയാം, അത് എപ്പോൾ, എന്ത് കാരണത്തിനായി നടന്നു എന്നും പറയാം. കേൾക്കുക, മുനിയേ, നിന്റെ ദുഃഖം മാറും.
ചൗപായി 48.1-4
एक बार त्रेता जुग माहीं।संभु गए कुंभज रिषि पाहीं।।
संग सती जगजननि भवानी।पूजे रिषि अखिलेस्वर जानी।।
रामकथा मुनीबर्ज बखानी।सुनी महेस परम सुखु मानी।।
रिषि पूछी हरिभगति सुहाई।कही संभु अधिकारी पाई।।
कहत सुनत रघुपति गुन गाथा।कछु दिन तहाँ रहे गिरिनाथा।।
मुनि सन बिदा मागि त्रिपुरारी।चले भवन सँग दच्छकुमारी।।
तेहि अवसर भंजन महिभारा।हरि रघुबंस लीन्ह अवतारा।।
पिता बचन तजि राजु उदासी।दंडक बन बिचरत अबिनासी।।
eka bāra tretā juga māhīṁ |śaṁbhu gae kuṁbhaja riṣi pāhīṁ ||
saṅga satī jagajanani bhavānī |pūje riṣi akhileśvara jānī ||
rāmakathā munībaraja bakhānī |sunī maheśa parama sukhu mānī ||
riṣi pūchī haribhagati suhāī |kahī śaṁbhu adhikārī pāī ||
kahata sunata raghupati guna gāthā |kachu dina tahāṁ rahe girināthā ||
muni sana bidā māgi tripurārī |cale bhavana saṅga dacchakumārī ||
tehi avasara bhañjana mahibhārā |hari raghubaṁsa līnha avatārā ||
pitā bacana taji rāju udāsī |daṇḍaka bana bicarata abināsī ||
ഒരിക്കൽ, ത്രേതാ യുഗത്തിൽ, ശംഭു കുംഭജ മഹർഷിയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. ലോകമാതാവായ ഭവാനിയായ സതിയും അവരോടൊപ്പം പോയി. മഹർഷി അവരെ അഖിലേശ്വരന്മാരായി അറിഞ്ഞ് പൂജിച്ചു. മുനിശ്രേഷ്ഠൻ രാമകഥ വിവരിച്ചു; മഹേശൻ അത് കേട്ട് പരമസുഖം അനുഭവിച്ചു. മഹർഷി ഹരിഭക്തിയുടെ സൗന്ദര്യത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; ശംഭു അവർക്ക് അർഹതയുണ്ടെന്ന് അറിഞ്ഞ് വിശദീകരിച്ചു. രഘുപതിയുടെ ഗുണഗാഥ പറഞ്ഞുകേട്ട്, ഗിരിനാഥൻ അവിടെ ചില ദിവസങ്ങൾ താമസിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട വാങ്ങി, ത്രിപുരാരി ദക്ഷകുമാരിയോടൊപ്പം തങ്ങളുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ആ സമയത്ത്, ഭൂമിയുടെ ഭാരം നീക്കാൻ, ഹരി രഘുവംശത്തിൽ അവതാരമെടുത്തിരുന്നു. പിതാവിന്റെ വാക്കിന് വഴങ്ങി രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഉദാസീനനായി, അവിനാശി ദണ്ഡക വനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
ദോഹ 48(क), സോരഠാ 48(ख)
ह्दयँ बिचारत जात हर केहि बिधि दरसनु होइ॥
गुप्त रुप अवतरेउ प्रभु गएँ जान सबु कोइ॥48(क)॥
संकर उर अति छोभु सती न जानहिं मरमु सोइ॥
तुलसी दरसन लोभु मन डरु लोचन लालची॥48(ख)॥
hdayaṁ bicārat jāta hari kehi bidhi darasanu hoi |gupta rupa avatareu prabhu gaeṁ jāna sabu koi ||48(ka)||
śaṅkara ura ati chobhu satī na jānahĩ maramu soi |tulasī darasana lobhu mana ḍaru locana lālacī ||48(kha)||
പോകുമ്പോൾ ശിവൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു, എങ്ങനെ പ്രഭുവിന്റെ ദർശനം ലഭിക്കും എന്ന്. പ്രഭു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന രൂപത്തിൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ പോയാൽ എല്ലാവരും അറിയും. ശങ്കരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ ക്ഷോഭം ഉണ്ടായിരുന്നു, സതിക്ക് ആ രഹസ്യം അറിയില്ലായിരുന്നു. തുളസീദാസൻ പറയുന്നു: മനസ്സ് ദർശനത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ചു പക്ഷേ ഭയപ്പെട്ടു, കണ്ണുകൾ അതിനായി ദുരാഗ്രഹത്തോടെ ഇരുന്നു.
ചൗപായി 49.1-4
रावन मरन मनुज कर जाचा।प्रभु बिधि बचनु कीन्ह चह साचा।।
जौं नहिं जाउँ रहइ पछितावा।करत बिचारु न बनत बनावा।।
एहि बिधि भए सोचबस ईसा।तेहि समय जाइ दससीसा।।
लीन्ह नीच मारीचहि संगा।भयउ तुरत सोइ कपट कुरंगा।।
करि छलु मूढ़ हरी बैदेही।प्रभु प्रभाउ तस बिदित न तेही।।
मृग बधि बन्धु सहित हरि आए।आश्रमु देखि नयन जल छाए।।
बिरह बिकल नर इव रघुराई।खोजत बिपिन फिरत दोउ भाई।।
कबहूँ जोग बियोग न जाकें।देखा प्रगट बिरह दुख ताकें।।
rāvana marana manuja kara jācā |prabhu bidhi bacanu kīnha caha sācā ||
jaũ nahi jāũ rahai pachitāvā |karata bicāru na banata banāvā ||
ehi bidhi bhae soca-basa īsā |tehi samaya jāi dasa-sīsā ||
līnha nīca mārīcahi saṅgā |bhayu turata soi kapaṭ kuraṅgā ||
kari chalu mūṛha harī baidehī |prabhu prabhāu tasa bidita na tehī ||
mṛga badhi bandhu sahita hari āe |āśramu dekhi nayana jala chāe ||
biraha bikala nara iva raghurāī |khojata bipina phirata dou bhāī ||
kabahū̃ joga biyoga na jākeṁ |dekhā pragaṭa biraha dukha tākeṁ ||
രാവണൻ തന്റെ മരണം മനുഷ്യന്റെ കൈകൊണ്ട് നടക്കണമെന്ന് വരം ചോദിച്ചിരുന്നു; പ്രഭു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് സത്യമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. "ഞാൻ പോയില്ലെങ്കിൽ പശ്ചാത്താപമുണ്ടാകും" എന്ന് ചിന്തിച്ച്, ശിവൻ ഒരു മാർഗ്ഗവും കാണാതെ വ്യാകുലനായി. ഇങ്ങനെ ഈശൻ ചിന്തയിൽ മുഴുകി. ആ സമയത്തുതന്നെ ദശശീർഷൻ പോയി, നീചനായ മാരീചനെ തന്നോടൊപ്പം കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി; അവൻ ഉടനെ വഞ്ചനാ മാൻ ആയി മാറി. ആ മൂഢൻ തന്ത്രം കാണിച്ച് വൈദേഹിയെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി; പ്രഭുവിന്റെ പ്രഭാവം അവന് യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയില്ലായിരുന്നു. മാനിനെ കൊന്ന്, സഹോദരനോടൊപ്പം ഹരി തിരികെ വന്നു; ആശ്രമം കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകളിൽ നീർ നിറഞ്ഞു. വിരഹത്താൽ സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ വിഷണ്ണനായ രഘുരായ്, സഹോദരനോടൊപ്പം കാട്ടിൽ ചുറ്റി അവളെ തിരഞ്ഞു. ആരുമായും ചേരുന്നതുമില്ല, പിരിയുന്നതുമില്ലാത്ത ആത്, പ്രകടമായി വിരഹ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു.
ദോഹ 49
अति विचित्र रघुपति चरित जानहिं परम सुजान।जे मतिमंद बिमोह बस हृदयँ धरहिं कछु आन।।49।।
ati vicitra raghupati carita jānahĩ parama sujāna |je matimanda bimoha basa hṛdayaṁ dharahĩ kachu āna ||49||
രഘുപതിയുടെ ചരിതങ്ങൾ അത്യന്തം വിചിത്രമാണ്; പരമജ്ഞാനികൾ മാത്രമേ അവയെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂ. മതിമന്ദരായ മോഹാധീനരായവർ തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റെന്തോ ഒന്നിനെ ധരിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार ‘मानस-जल’ में मज्जन-पान (श्रवण-स्मरण) करने से कलि-कलुष, पाप-परिताप, दारिद-दोष और काम-क्रोधादि विकार शान्त होते हैं; विवेक-वैराग्य बढ़ता है और राम-प्रेम पुष्ट होता है—यही इस खण्ड का घोषित फल है (दोहा 43 के चतुर्थांश-भाव में)।
सामान्य मानस-पारायण परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप को संपुट रूप में जोड़ा जाता है; इस विशेष खण्ड (प्रयाग-घाट/उमा–महेश संदर्भ) में कई शिव-राम समन्वय-परम्पराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’ के साथ ‘राम’ नाम का संयुक्त जप भी करती हैं।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
