Prakarana 5

Verse 82 (दोहा/सोरठा)

समन अमित उतपात सब भरतचरित जपजाग। कलि अघ खल अवगुन कथन ते जलमल बग काग।।41।।

samana amita utapāta saba bharata-carita japa jāga | kali agha khala avaguna kathana te jala-mala baga kāga ||41||

Bharat ki katha ko dhyan se sunne se bahut saare musibat door ho jaate hain. Par Kali yug mein bure log hamesha dosh dhundhte hain. Unki zubaan se woh gande ho jaate hain, jaise bagula aur kauwa gande paani mein fase hain.

Verse 83 (चौपाई)

कीरति सरित छहूँ रितु रूरी। समय सुहावनि पावनि भूरी।। हिम हिमसैलसुता सिव ब्याहू। सिसिर सुखद प्रभु जनम उछाहू।। बरनब राम बिबाह समाजू। सो मुद मंगलमय रितुराजू।। ग्रीषम दुसह राम बनगवनू। पंथकथा खर आतप पवनू।। बरषा घोर निसाचर रारी। सुरकुल सालि सुमंगलकारी।। राम राज सुख बिनय बड़ाई। बिसद सुखद सोइ सरद सुहाई।। सती सिरोमनि सिय गुनगाथा। सोइ गुन अमल अनूपम पाथा।। भरत सुभाउ सुसीतलताई। सदा एकरस बरनि न जाई।।

kīrati sarita chahũ ritu rūrī | samaya suhāvani pāvani bhūrī || hima himasaila-sutā siva byāhū | sisira sukhada prabhu janama uchāhū || baranaba rāma bibāha samājū | so muda maṅgalamaya ritu-rājū || grīṣama dusaha rāma bana-gavanū | pantha-kathā khara ātapa pavanū || baraṣā ghora nisācara rārī | sura-kula sāli su-maṅgala-kārī || rāma-rāja sukha binaya baṛāī | bisada sukhada soi sarada suhāī || satī siromaṇi siya guna-gāthā | soi guna amala anūpama pāthā || bharata subhāu su-sītala-tāī | sadā eka-rasa barani na jāī ||

Bhagwan ki kirti jaise nadi hai, har mausam mein pyari lagti hai. Har waqt acchi lagti hai aur bahut saaf karti hai. Hemant mausam mein Shiv ji ki shaadi Himalaya ki beti se hui. Sisir mausam mein Bhagwan ka janmadin aata hai, woh bada khushiyon ka din hai. Main Ram ki shaadi ka celebration batata hoon. Woh bada khushiyon bhara tha, jaise basant mausam hota hai. Phir garmi aati hai, tab Ram van mein jaate hain. Rasta katta tha, dhoop aur hawa chubhti thi. Phir baarish aati hai, usme rakshas se ladai hoti hai. Par devtaon ke liye yeh accha tha, jaise fasal acchi hoti hai. Ram ke rajya mein sukh, vinamrata aur badai thi. Woh jaise saaf mausam ho, khushiyon bhara. Sita ji satiyon mein sabse badi hain, unki katha guno se bhari hai. Woh gun saaf hain, koi jaisa nahi. Bharat ka swabhav bahut sheetal hai. Woh hamesha ek jaisa hai, usko batana mushkil hai.

Verse 84 (दोहा/सोरठा)

अवलोकनि बोलनि मिलनि प्रीति परसपर हास। भायप भलि चहु बंधु की जल माधुरी सुबास।।42।।

avalokani bolani milani prīti paraspara hāsa | bhāyapa bhali cahu bandhu kī jala mādhurī subāsa ||42||

Jab woh ek dusre ko dekhte the, baat karte the aur milte the, tab pyar tha. Halki halki hasi bhi chalti thi. Chaaron bhaiyon ka pyar bahut accha tha. Jaise paani mein meethapan aur khushbu hoti hai, waise hi unka pyar tha.

Verse 85 (चौपाई)

आरति बिनय दीनता मोरी। लघुता ललित सुबारि न थोरी।। अदभुत सलिल सुनत गुनकारी। आस पिआस मनोमल हारी।। राम सुप्रेमहि पोषत पानी। हरत सकल कलि कलुष गलानी।। भव श्रम सोषक तोषक तोषा। समन दुरित दुख दारिद दोषा।। काम कोह मद मोह नसावन। बिमल बिबेक बिराग बढ़ावन।। सादर मज्जन पान किए तें। मिटहिं पाप परिताप हिए तें।। जिन्ह एहि बारि न मानस धोए। ते कायर कलिकाल बिगोए।। तृषित निरखि रबि कर भव बारी। फिरिहहि मृग जिमि जीव दुखारी।।

ārati binaya dīnatā morī | laghutā lalita subāri na thorī || adabhuta salila sunata guṇa-kārī | āsa piās mano-mala hārī || rāma su-premahi poṣata pānī | harata sakala kali kaluṣa galānī || bhava śrama ṣoṣaka toṣaka toṣā | samana durita dukha dārida doṣā || kāma koha mada moha nasāvana | bimala bibeka birāga baṛhāvana || sādara majjana pāna kiye teṁ | miṭahiṁ pāpa paritāpa hie teṁ || jinha ehi bāri na mānasa dhoe | te kāyara kali-kāla bigoe || tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bārī | phirihahi mṛga jimi jīva dukhārī ||

Mera dukh, meri arz aur meri kamzori, yeh paani sab samajhta hai. Yeh paani kam nahi hai, bahut accha hai. Yeh paani sunne mein hi accha lagta hai. Yeh umeed aur pyaas bujhaata hai, mann ko saaf karta hai. Yeh paani Ram ke pyar ko badhaata hai. Kali yug ke saare gandapan ko door karta hai. Sansar ki thakawat ko khatam karta hai, santosh deta hai. Paap, dukh, garibi aur dosh sab mita deta hai. Kam, gussa, ahankar aur moh sab nash karta hai. Samajh aur vairagya badhaata hai. Agar koi izzat se is paani mein nahaaye aur piye, to paap aur dil ka dukh dono mit jaate hain. Jo log is paani mein apna mann nahi dhote, woh kamine hain. Kali yug ne unhe bigad diya. Woh pyaase rehte hain, jaise hiran sooraj ki kirnon mein paani dekh ke bhatakta hai. Aise hi jeev dukhi rehte hain.

Verse 86 (दोहा/सोरठा)

मति अनुहारि सुबारि गुन गनि मन अन्हवाइ। सुमिरि भवानी संकरहि कह कबि कथा सुहाइ।।43(क)।। अब रघुपति पद पंकरुह हियँ धरि पाइ प्रसाद। कहउँ जुगल मुनिबर्ज कर मिलन सुभग संबाद।।43(ख)।।

mati anuhāri subāri guna gani mana anhavāi | sumiri bhavānī saṅkarahi kaha kabi kathā suhāi ||43(ka)|| aba raghupati pada paṅkaruha hiyã dhari pāi prasāda | kahaũ jugala munibarja kara milana subhaga saṁbāda ||43(kha)||

Jab main apni samajh dekhta hoon aur bhagwan ke gun ginne ki koshish karta hoon, toh mera dimaag ghoom jata hai. Itna bada kaam mere bas ka nahi. Isliye main Bhavani aur Shankar ko yaad karke yeh katha bol raha hoon. Ab Raghupati ke charno ko dil mein basa ke, unki kripa se main bataunga ki Rama aur Lakshman ne rishi Vishwamitra se kaise milna hua.

Verse 87 (चौपाई)

भरद्वाज मुनि बसहिं प्रयागा। तिन्हहि राम पद अति अनुरागा।। तापस सम दम दया निधाना। परमारथ पथ परम सुजाना।। माघ मकरगत रबि जब होई। तीरथपतिहिं आव सब कोई।। देव दनुज किंनर नर श्रेनी। सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।। पूजहि माधव पद जलजाता। परसि अखय बटु हरषहिं गाता।। भरद्वाज आश्रम अति पावन। परम रम्य मुनिबर मन भावन।। तहाँ होइ मुनि रिषय समाजा। जाहिं जे मज्जन तीरथराजा।। मज्जहिं प्रात समेत उछाहा। कहहिं परसपर हरि गुन गाहा।।

bharadvāja muni basahiṃ prayāgā. tinhahi rāma pada ati anurāgā. tāpasa sama dama dayā nidhānā. paramāratha patha parama sujānā. māgha makaragata rabi jaba hoī. tīrathapati-hiṃ āva saba koī. deva danuja kiṃnara nara śreṇī. sādara majjahiṃ sakala tribenīṃ. pūjahi mādhava pada jalajātā. parasi akhaya baṭu haraṣahiṃ gātā. bharadvāja āśrama ati pāvana. parama ramya munibara mana bhāvana. tahāṃ hoi muni riṣaya samājā. jāhiṃ je majjana tīratharājā. majjahiṃ prāta sameta uchāhā. kahahiṃ parasapara hari guna gāhā.

Prayag mein Bharadwaj rishi rehte the. Unka dil Rama ke charno mein bada lagao tha. Woh sache sannyasi the, bahut dayalu the, aur sahi raaste pe chalte the. Jab Magh mahina mein sooraj Makar mein aata hai, toh sab log tirthon ke raja Prayag aate hain. Devta, rakshas, kinnar aur log sab Triveni mein nahaate hain. Woh Madhav ke charno ki puja karte hain, Akshay Vat ko chu ke khush hote hain. Bharadwaj ka ashram bahut pavitra hai, rishi ko bahut pasand aata hai. Wahan rishi log ikatthe hote hain jo Prayag nahaane aate hain. Subah subah woh naha ke khush hote hain aur Hari ke gun gate hain.

Verse 88 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म निरूपम धरम बिधि बरनहिं तत्त्व बिभाग। कहहिं भगति भगवंत कै संजुत ग्यान बिराग।।44।।

brahma nirūpama dharama bidhi baranahiṁ tattva bibhāga | kahahiṁ bhagati bhagavaṁta kai saṁjuta gyāna birāga ||44||

Woh log Brahman ki baat samjhate hain aur dharam ke hisaab se sachchai batate hain. Lekin sabse upar woh kehte hain ki bhagwan ki bhakti sabse badi hai, jab usme gyan aur vairagya dono ho.

Verse 89 (चौपाई)

एहि प्रकार भरि माघ नहाहीं। पुनि सब निज निज आश्रम जाहीं।। प्रति संबत अति होइ अनंदा। मकर मज्जि गवनहिं मुनिबृंदा।। एक बार भरि मकर नहाए। सब मुनीस आश्रमन्ह सिधाए।। जगबालिक मुनि परम बिबेकी। भरव्दाज राखे पद टेकी।। सादर चरन सरोज पखारे। अति पुनीत आसन बैठारे।। करि पूजा मुनि सुजस बखानी। बोले अति पुनीत मृदु बानी।। नाथ एक संसउ बड़ मोरें। करगत बेदतत्व सबु तोरें।। कहत सो मोहि लागत भय लाजा। जौ न कहउँ बड़ होइ अकाजा।।

ehi prakāra bhari māgha nahāhīṁ | puni saba nija-nija āśrama jāhīṁ || prati saṁbata ati hoi anaṁdā | makara majji gavanahiṁ muni-bṛṁdā || eka bāra bhari makara nahāe | saba munīsa āśramanha sidhāe || jagabālika muni parama bibekī | bharavdāja rākhē pada ṭekī || sādara carana saroja pakhārē | ati punīta āsana baiṭhārē || kari pūjā muni sujasa bakhānī | bolē ati punīta mṛdu bānī || nātha eka saṁsau baṛa morēṁ | karagata bedatatva sabu tōrēṁ || kahata sō mōhi lāgata bhaya lājā | jau na kahauṁ baṛa hoi akāzā ||

Aise hi poora Magh mahina naha ke sab log apne ashram chale gaye. Har saal Makar mein naha ke rishi log bahut khush hote the. Ek baar Makar mein naha ke sab bade rishi apne ashram chale gaye. Jabali rishi, jo bahut samajhdar the, Bharadwaj ke paas gaye. Unke charan dho kar unhe pavitra aasan pe bithaya. Puja kar ke unki badai kari, aur dheere se bola. Nath, mere mann mein ek bada shak hai. Aapke paas Ved ka poora gyan hai. Aapse poochna mujhe darr aur sharam lagta hai, lekin na poochho toh bhi galat hoga.

Verse 90 (दोहा/सोरठा)

संत कहहि असि नीति प्रभु श्रुति पुरान मुनि गाव। होइ न बिमल बिबेक उर गुर सन किएँ दुराव।।45।।

santa kahahi asi nīti prabhu śruti purāna muni gāva | hoi na bimala bibeka ura gura sana kiẽ durāva ||45||

Sant log yeh kehte hain, Ved aur Puran bhi yahi gate hain. Jab tak aap guru se kuch chupa ke rakhte ho, tab tak aapka dimaag saaf nahi hota.

Verse 91 (चौपाई)

अस बिचारि प्रगटउँ निज मोहू। हरहु नाथ करि जन पर छोहू।। राम नाम कर अमित प्रभावा। संत पुरान उपनिषद गावा।। संतत जपत संभु अबिनासी। सिव भगवान ग्यान गुन रासी।। आकर चारि जीव जग अहहीं। कासीं मरत परम पद लहहीं।। सोपि राम महिमा मुनिराया। सिव उपदेसु करत करि दाया।। रामु कवन प्रभु पूछउँ तोही। कहिअ बुझाइ कृपानिधि मोही।। एक राम अवधेस कुमारा। तिन्ह कर चरित बिदित संसारा।। नारि बिरहँ दुखु लहेउ अपारा। भयहु रोषु रन रावनु मारा।।

asa bicāri pragaṭauṁ nija mohū | harahu nātha kari jana para chohū || rāma nāma kara amita prabhāvā | santa purāna upaniṣada gāvā || santata japata saṁbhu abināsī | siva bhagavāna gyāna guna rāsī || ākara cāri jīva jaga ahahīṁ | kāsīṁ marata parama pada lahahīṁ || so’pi rāma mahimā munirāyā | siva upadesu karata kari dāyā || rāmu kavan prabhu pūchauṁ tohī | kahi-a bujhāi kṛpānidhi mohī || eka rāma avadhesa kumārā | tinh kara carita bidita saṁsārā || nāri birahaṁ dukhu laheu apārā | bhayahu roṣu rana rāvaṇu mārā ||

Maine socha ki apna confusion nikal doon. Nath, mujh jaise sevak par daya karke yeh saaf kar do. Ram naam mein bada power hai. Sant log, Puran aur Upanishad sab iski tarif karte hain. Shiv bhagwan is naam ko jab tak yeh duniya hai, wohi jaap karte rehte hain. Woh gyani aur gunwan hain. Ram naam charo taraf faila hai, jeev aur jagah mein. Jo Kashi mein marte hain woh moksh pate hain. Yeh Ram ki mahatva rishiyon ke beech Shiv bhagwan daya karke batate hain. Main poochhta hoon ki Ram kaun hain? Aap hi batao, aap to daya ke sagar ho. Ek Ram Ayodhya ke rajkumar hain. Unki kahani poori duniya jaanti hai. Unhone apni patni ke bichhad ke bahut dukh uthaya. Phir gusse mein aake Ravan ko yudh mein maar diya.

Verse 92 (दोहा/सोरठा)

प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ जाहि जपत त्रिपुरारि। सत्यधाम सर्बग्य तुम्ह कहहु बिबेकु बिचारि।।46।।

prabhu soi rāma ki apara kou jāhi japata tripurāri | ā satyadhāma sarbagya tumha kahahu bibeku bicāri ||46||

Woh prabhu Ram hi hain ya koi aur? Jiska naam Shiv bhagwan bhi japte hain. Aap satya ke ghar ho aur sab jaante hain. Sahi samajh ke batao.

Verse 93 (चौपाई)

जैसे मिटै मोर भ्रम भारी। कहहु सो कथा नाथ बिस्तारी।। जागबलिक बोले मुसुकाई। तुम्हहि बिदित रघुपति प्रभुताई।। राममगत तुम्ह मन क्रम बानी। चतुराई तुम्हारी मैं जानी।। चाहहु सुनै राम गुन गूढ़ा। कीन्हिहु प्रस्न मनहुँ अति मूढ़ा।। तात सुनहु सादर मनु लाई। कहउँ राम कै कथा सुहाई।। महामोहु महिषेसु बिसाला। रामकथा कालिका कराला।। रामकथा ससि किरन समाना। संत चकोर करहिं जेहि पाना।। ऐसेइ संसय कीन्ह भवानी। महादेव तब कहा बखानी।।

jaise miṭai mora bhrama bhārī | kahahu so kathā nātha bistārī || yājñavalkya बोले musukāī | tumhahi bidita raghupati prabhutāī || rāma-magaṭa tumha mana krama bānī | caturāī tumhārī maiṁ jānī || cāhahu sunai rāma guna gūṛhā | kīnhihu prasna manahuṁ ati mūṛhā || tāta sunahu sādara manu lāī | kahauṁ rāma kai kathā suhāī || mahā-mohu mahiśesu bisālā | rāma-kathā kālikā karālā || rāma-kathā sasi kiraṇa samānā | santa cakor karahiṁ jehi pānā || aisei saṁsaya kīnha bhavānī | mahādeva taba kahā bakhānī ||

Mere bade doubts khatam ho jayenge. Nath, woh kahani poora bata do. Yajnavalkya muskura ke bole. Tum to Raghupati ki mahatva jaante ho. Tumhara mann, baat aur karam sab Ram mein laga hai. Main tumhari samajh jaanta hoon. Phir bhi tum Ram ke gehre gun sunna chahte ho. Isliye tumne aisa sawaal kiya jaise kuch pata na ho. Beta, dhyaan se sunna. Main Ram ki suhani kahani batata hoon. Moh bada bada hota hai aur Shiv bhi bade hain. Ram ki kahani usske aage badi hai. Ram ki kahani chaand ki roshni jaisi hai. Sant log usske chamak mein rehte hain. Bhavani ne bhi aisa hi doubt kiya tha. Tab Mahadev ne unko samjhaya tha.

Verse 94 (दोहा/सोरठा)

कहउँ सो मति अनुहारि अब उमा संभु संबाद। भयउ समय जेहि हेतु जेहि सुनु मुनि मिटिहि बिषाद।।47।।

kahaũ so mati anuhāri aba umā sambhu saṃbāda | bhayu samaya jehi hetu jehi sunu muni miṭihi biṣāda ||47||

Ab main woh baat batata hoon jo tumhari samajh ke hisaab se sahi ho. Yeh Uma aur Shiv ki baat hai. Yeh waqt isliye aaya hai. Rishi, suno. Isse sunkar tumhara dukh khatam hoga.

Verse 95 (चौपाई)

एक बार त्रेता जुग माहीं। संभु गए कुंभज रिषि पाहीं।। संग सती जगजननि भवानी। पूजे रिषि अखिलेस्वर जानी।। रामकथा मुनीबर्ज बखानी। सुनी महेस परम सुखु मानी।। रिषि पूछी हरिभगति सुहाई। कही संभु अधिकारी पाई।। कहत सुनत रघुपति गुन गाथा। कछु दिन तहाँ रहे गिरिनाथा।। मुनि सन बिदा मागि त्रिपुरारी। चले भवन सँग दच्छकुमारी।। तेहि अवसर भंजन महिभारा। हरि रघुबंस लीन्ह अवतारा।। पिता बचन तजि राजु उदासी। दंडक बन बिचरत अबिनासी।।

eka bāra tretā juga māhīṁ | śaṁbhu gae kuṁbhaja riṣi pāhīṁ || saṅga satī jagajanani bhavānī | pūje riṣi akhileśvara jānī || rāmakathā munībaraja bakhānī | sunī maheśa parama sukhu mānī || riṣi pūchī haribhagati suhāī | kahī śaṁbhu adhikārī pāī || kahata sunata raghupati guna gāthā | kachu dina tahāṁ rahe girināthā || muni sana bidā māgi tripurārī | cale bhavana saṅga dacchakumārī || tehi avasara bhañjana mahibhārā | hari raghubaṁsa līnha avatārā || pitā bacana taji rāju udāsī | daṇḍaka bana bicarata abināsī ||

Treta yug mein ek baar Shiv bhagwan Agastya rishi ke paas gaye. Sati unke saath thi. Woh maa Bhavanti hain. Unhone rishi ki puja ki kyunki woh bade mahatvapurn the. Rishi ne Ram ki kahani sunai. Shiv bhagwan ne suni aur bahut khush hue. Rishi ne Hari ki bhakti ke baare mein poocha. Shiv ne bhi bataya kyunki woh iske haqdar the. Dono Ram ke gun sunte aur batate rahe. Kuch din wahan ruke. Phir Shiv ne rishi se vidai li aur apni patni Daksh ki beti ke saath ghar chale gaye. Us waqt Hari ne Raghu vansh mein avatar liya taaki dharti ka bojh halka ho. Apne pitaji ki baat maan ke raj chhod diya. Woh Dandak van mein ghoomte rahe.

Verse 96 (दोहा/सोरठा)

ह्दयँ बिचारत जात हर केहि बिधि दरसनु होइ॥ गुप्त रुप अवतरेउ प्रभु गएँ जान सबु कोइ॥48(क)॥ संकर उर अति छोभु सती न जानहिं मरमु सोइ॥ तुलसी दरसन लोभु मन डरु लोचन लालची॥48(ख)॥

hdayaṁ bicārat jāta hari kehi bidhi darasanu hoi | gupta rupa avatareu prabhu gaeṁ jāna sabu koi ||48(ka)|| śaṅkara ura ati chobhu satī na jānahĩ maramu soi | tulasī darasana lobhu mana ḍaru locana lālacī ||48(kha)||

Shiv ji soch rahe the ki bhagwan ko kaise dekhein. Bhagwan chupa hua roop mein aaye the, lekin jab chale gaye to sabko pata chal gaya. Shiv ke dil mein bahut hulchul hui, Parvati ko yeh baat samajh nahi aayi. Tulsidas kehte hain mann darshan ke liye lalcha raha hai lekin dar bhi lag raha hai, aankhein bhi bhookhi hain dekhne ke liye.

Verse 97 (चौपाई)

रावन मरन मनुज कर जाचा। प्रभु बिधि बचनु कीन्ह चह साचा।। जौं नहिं जाउँ रहइ पछितावा। करत बिचारु न बनत बनावा।। एहि बिधि भए सोचबस ईसा। तेहि समय जाइ दससीसा।। लीन्ह नीच मारीचहि संगा। भयउ तुरत सोइ कपट कुरंगा।। करि छलु मूढ़ हरी बैदेही। प्रभु प्रभाउ तस बिदित न तेही।। मृग बधि बन्धु सहित हरि आए। आश्रमु देखि नयन जल छाए।। बिरह बिकल नर इव रघुराई। खोजत बिपिन फिरत दोउ भाई।। कबहूँ जोग बियोग न जाकें। देखा प्रगट बिरह दुख ताकें।।

rāvana marana manuja kara jācā | prabhu bidhi bacanu kīnha caha sācā || jaũ nahi jāũ rahai pachitāvā | karata bicāru na banata banāvā || ehi bidhi bhae soca-basa īsā | tehi samaya jāi dasa-sīsā || līnha nīca mārīcahi saṅgā | bhayu turata soi kapaṭ kuraṅgā || kari chalu mūṛha harī baidehī | prabhu prabhāu tasa bidita na tehī || mṛga badhi bandhu sahita hari āe | āśramu dekhi nayana jala chāe || biraha bikala nara iva raghurāī | khojata bipina phirata dou bhāī || kabahū̃ joga biyoga na jākeṁ | dekhā pragaṭa biraha dukha tākeṁ ||

Ravan ne maanga tha ki koi insaan use maare, aur bhagwan ne yeh baat sach kar di. Bhagwan soch rahe the ki agar main nahi jaunga to pachhtaawa rahega, lekin koi tarika nahi ban raha tha. Usi waqt Ravan aa gaya wahan. Usne Maricha ko saath liya aur woh hiran ban gaya dhoka de ke. Ravan ne dhoke se Sita ko utha liya, use bhagwan ki taakat ka pata nahi tha. Hiran ko maarka Ram wapas aaye, ashram dekh ke unki aankhon mein paani aa gaya. Ram jungle mein ghoom rahe the Sita ko dhoondhte hue, bade bhai dono saath the. Jinhone kabhi judai nahi dekhi thi, ab woh khul ke dikh rahe the.

Verse 98 (दोहा/सोरठा)

अति विचित्र रघुपति चरित जानहिं परम सुजान। जे मतिमंद बिमोह बस हृदयँ धरहिं कछु आन।।49।।

ati vicitra raghupati carita jānahĩ parama sujāna | je matimanda bimoha basa hṛdayaṁ dharahĩ kachu āna ||49||

Ram ke kaam bahut ajeeb hain, sirf samajhdar log hi samajhte hain. Jo log thode kamzor dimag ke hain, woh galat baat dil mein basa lete hain.

Verse 99 (चौपाई)

संभु समय तेहि रामहि देखा। उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।। भरि लोचन छबिसिंधु निहारी। कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।। जय सच्चिदानंद जग पावन। अस कहि चलेउ मनोज नसावन।। चले जात सिव सती समेता। पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।। सतीं सो दसा संभु कै देखी। उर उपजा संदेहु बिसेषी।। संकरु जगतबंद्य जगदीसा। सुर नर मुनि सब नावत सीसा।। तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा। कहि सच्चिदानंद परधमा।। भए मगन छबि तासु बिलोकी। अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।

Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā. upajā hiyã ati harapu biseṣā. Bhari locana chabi-sindhu nihārī. kusamaya jānin kīnhi cinhārī. Jaya saccidānanda jaga-pāvana. asa kahi caleu manoja nasāvana. Cale jāta Siva Satī sametā. puni puni pulakata kṛpā-niketā. Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī. ura upajā sandehu biseṣī. Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā. sura nara muni saba nāvata sīsā. Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā. kahi saccidānanda para-dhāmā. Bhae magana chabi tāsu bilokī. ajahũ prīti ura rahati na rokī.

Usi waqt Shiv ne Ram ko dekh liya, unke dil mein bahut khushi aayi. Aankhen bhar ke dekh rahe the, waqt theek nahi tha phir bhi dekhte rahe. Shiv ne kaha ki jai sachchidanand, duniya ko saaf karne wale, yeh keh ke chale gaye. Shiv aur Parvati chale ja rahe the, baar baar khushi se romanch ho raha tha. Parvati ne Shiv ki haalat dekhi, unke dil mein shak paida hua. Shiv sabse bade hain, devta aur rishi sab unko namaste karte hain. Lekin unne us rajkumar ko namaste nahi kiya, bas sachchidanand bola. Woh unki khubsurti dekh ke khoye hue the, abhi bii dil mein pyaar hai.

Verse 100 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद। सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।।50।।

brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda | so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda ||50||

Woh brahma jo sab jagah hai, jiska koi janam nahi, koi bhang nahi, koi ichcha nahi, woh kaise insaan ban gaya? Ved bhi use samajhte nahi.

Verse 101 (चौपाई)

बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी। सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।। खोजइ सो कि अग्य इव नारी। ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।। संभुगिरा पुनि मृषा न होई। सिव सर्बग्य जान सबु कोई।। अस संसय मन भयउ अपारा। होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।। जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी। हर अंतरजामी सब जानी।। सुनहि सती तव नारि सुभाऊ। संसय अस न धरिअ उर काऊ।। जासु कथा कुभंज रिषि गाई। भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।। सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा। सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।

biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī | sou sarbagya jathā tripurārī || khojai so ki agya iva nārī | gyānadhāma śrīpati asurārī || saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī | siva sarbagya jāna sabu koī || asa saṁsaya mana bhayu apārā | hoi na hṛdayã prabodha pracārā || jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī | hara aṁtarajāmī saba jānī || sunahi satī tava nāri subhāū | saṁsaya asa na dhari'a ura kāū || jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī | bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī || sou mama iṣṭadeva raghubīrā | sevata jāhi sadā muni dhīrā ||

Vishnu ne deviyon ke liye insaan ki body li thi. Lekin woh sab jaante the, bilkul Shiv jaisa. Woh kaise dhundhte jaise koi jaahil aurat? Woh to gyaan ke ghar the, Lakshmi ke pati, daanavon ke dushman. Shiv ki baat jhoothi nahi ho sakti. Sab jaante hain ki Shiv sab jaante hain. Mere mann mein bahut shak paida ho gaya. Mera dil samajh nahi pa raha tha. Bhavani ne saaf nahi kaha, lekin Hari sab jaanta tha. Sati, sunn, yeh tumhari auraton wali baat hai. Apne dil mein aisa shak mat rakhna. Jiski katha Agastya rishi ne gaayi thi, jiski bhakti maine rishiyon ko sunayi thi, woh mera bhagwan hai, Raghuvira. Jo sant log hamesha uski puja karte hain.