Prakarana 6
सोपान-तर्क में यह काण्ड ‘श्रद्धा-प्रवेश’ (प्रथम सीढ़ी) है: यहाँ साधक-चित्त रामकथा के ‘नाम–रूप–तत्त्व’ में प्रवेश करता है। दिए हुए अंश में विशेषतः ‘संदेह → परीक्षा → लज्जा/पश्चात्ताप → शरणागति’ की आन्तरिक यात्रा है, जहाँ सती का मन तर्क से शुरू होकर राम-तत्त्व के विराट अनुभव से भक्ति में टिकता है।
この段は、静—奇瑞の地平に、哀と畏れの微かな流れを通わせる。「シャンブがその時ラーマを見た」から始まり、シヴァの心に湧く歓喜はラーマ真理の自証性を示す一方、サティーの「疑い」は修行者の心に自然に生じる結び目である。トゥルシーはここで二つの層において法を織る。(1) 神の真理の全知性――ラーマはサच्चिदानन्द（存在・知・歓喜）であり、遍満するブラフマンである。(2) लीलाの人間味――森に「人王」の姿で遊行する。 サティーの試験の旅の劇は、「幻（マーヤー）と分別（ヴィヴェーカ）」の教えである。偽り（シーターの姿を装う）によって視界は曇るが、ラーマの大いなる顕現がその偽りを砕く。シヴァの沈黙の誓い（サティーと肉体関係を結ばぬ）は、信の規範を最上に置く――これが本巻の「信の誕生」という主題を確証する。
Verses
チャウパーイー 50.1-4
संभु समय तेहि रामहि देखा।उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।।
भरि लोचन छबिसिंधु निहारी।कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।।
जय सच्चिदानंद जग पावन।अस कहि चलेउ मनोज नसावन।।
चले जात सिव सती समेता।पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।।
सतीं सो दसा संभु कै देखी।उर उपजा संदेहु बिसेषी।।
संकरु जगतबंद्य जगदीसा।सुर नर मुनि सब नावत सीसा।।
तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा।कहि सच्चिदानंद परधमा।।
भए मगन छबि तासु बिलोकी।अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।
Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā |upajā hiyã ati harapu biseṣā ||
Bhari locana chabi-sindhu nihārī |kusamaya jānin kīnhi cinhārī ||
Jaya saccidānanda jaga-pāvana |asa kahi caleu manoja nasāvana ||
Cale jāta Siva Satī sametā |puni puni pulakata kṛpā-niketā ||
Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī |ura upajā sandehu biseṣī ||
Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā |sura nara muni saba nāvata sīsā ||
Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā |kahi saccidānanda para-dhāmā ||
Bhae magana chabi tāsu bilokī |ajahũ prīti ura rahati na rokī ||
その時、シャンブはラーマを見た。心の中に非常に大きな喜びが生じた。満たされた目で美の海を凝視したが、時節ではないと知り、自らを示さなかった。存在・知識・至福たる世界の浄化者よ、勝利あれ！こう言って、愛の神を滅ぼした者は去っていった。シヴァはサティーと共に去った。慈悲の住処を思い、何度も何度も喜びに震えながら。サティーはシャンブのその様子を見て、心に大きな疑いが生じた。シャンカラは世界の礼拝対象であり、世界の主である。神々、人間、聖者たちが皆頭を垂れる。それなのに彼は一人の王子に礼拝し、存在・知識・至福、至高の住処と呼んだ。その美を見て恍惚となり、今もなお心の中の愛は止められない。
ドーハー 50
ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद।सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।।50।।
brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda |so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda ||50||
遍く満ち、垢なく、無生にして分け難く、欲なく、第二なきそのブラフマンが――ヴェーダすら尽くは測り得ぬその御方が――いかで身を取り、人となり給うことがあろうか。
チャウパーイー 51.1-4
बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी।सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।।
खोजइ सो कि अग्य इव नारी।ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।।
संभुगिरा पुनि मृषा न होई।सिव सर्बग्य जान सबु कोई।।
अस संसय मन भयउ अपारा।होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।।
जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी।हर अंतरजामी सब जानी।।
सुनहि सती तव नारि सुभाऊ।संसय अस न धरिअ उर काऊ।।
जासु कथा कुभंज रिषि गाई।भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।।
सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा।सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।
biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī |sou sarbagya jathā tripurārī ||
khojai so ki agya iva nārī |gyānadhāma śrīpati asurārī ||
saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī |siva sarbagya jāna sabu koī ||
asa saṁsaya mana bhayu apārā |hoi na hṛdayã prabodha pracārā ||
jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī |hara aṁtarajāmī saba jānī ||
sunahi satī tava nāri subhāū |saṁsaya asa na dhari'a ura kāū ||
jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī |bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī ||
sou mama iṣṭadeva raghubīrā |sevata jāhi sadā muni dhīrā ||
ヴィシュヌは神々のために人間の身をとったお方であり、トリプラを滅ぼしたシヴァと同様に全知であられる。彼、智慧の住処、ラクシュミーの主、悪魔の敵が、愚かな女のように探し求めるだろうか。しかしながら、シャンブの言葉は偽りになり得ない。すべての者がシヴァは全知であると知っている。このような限りなき疑いが彼女の心に生じ、心の中に明らかな理解は広まらなかった。バヴァーニーは声に出して言わなかったが、心を知るハラはすべてを悟った。聞きなさい、サティよ。これは女の性である。そのような疑いを心に抱くべきではない。アガスティヤ仙人がその物語を歌い、私がその仙人にその帰依を語ったお方、それこそラグヴィーラ、私の選びし神であり、不動の仙人たちが常に仕えるお方である。
チャンド 51
मुनि धीर जोगी सिद्ध संतत बिमल मन जेहि ध्यावहीं।कहि नेति निगम पुरान आगम जासु कीरति गावहीं।।
सोइ रामु ब्यापक ब्रह्म भुवन निकाय पति माया धनी।अवतरेउ अपने भगत हित निजतंत्र नित रघुकुलमनि।।
muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyāvahīṃ |kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ ||
soi rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī |avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghukula-maṇi ||
仙、不動の者、ヨーギー、成就した聖者たち、常に清らかな心で彼を瞑想する。ヴェーダは「これに非ず、これに非ず」の方法で、プラーナとアーガマはその栄光を歌う。その方がラーマである。すべてに遍在するブラフマン、世界の諸体の主、マーヤーの支配者。信者の利益のために自らの主権的意志で化身された、常にラグ家の宝石であられる。
ソーラター 51
लाग न उर उपदेसु जदपि कहेउ सिवँ बार बहु॥
बोले बिहसि महेसु हरिमाया बलु जानि जियँ॥51॥
lāga na ura upadesu jadapi kaheu sivaṁ bāra bahu.bole bihasi mahesu harimāyā balu jāni jiyaṁ..51||
シヴァが幾度も幾度も諭して語っても、その教えは心に定まらなかった。 そのときマヘーシャは微笑みつつ語った――ハリ（ヴィシュヌ）のマーヤーの力を、内において悟り知りながら。
チャウパーイー 52.1-4
जौं तुम्हरें मन अति संदेहू।तौ किन जाइ परीछा लेहू।।
तब लगि बैठ अहउँ बटछाहिं।जब लगि तुम्ह ऐहहु मोहि पाही।।
जैसें जाइ मोह भ्रम भारी।करेहु सो जतनु बिबेक बिचारी।।
चलीं सती सिव आयसु पाई।करहिं बिचारु करौं का भाई।।
इहाँ संभु अस मन अनुमाना।दच्छसुता कहुँ नहिं कल्याना।।
मोरेहु कहें न संसय जाहीं।बिधी बिपरीत भलाई नाहीं।।
होइहि सोइ जो राम रचि राखा।को करि तर्क बढ़ावै साखा।।
अस कहि लगे जपन हरिनामा।गई सती जहँ प्रभु सुखधामा।।
jauṁ tumharẽ mana ati saṁdehū |tau kina jāi parīchā lehū ||
taba lagi baiṭha ahauṁ baṭachāhĩ |jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī ||
jaisẽ jāi moha bhrama bhārī |karehu so jatanu bibeka bicārī ||
calīṁ satī siva āyasu pāī |karahiṁ bicāru karauṁ kā bhāī ||
ihāṁ saṁbhu asa mana anumānā |daccha-sutā kahuṁ nahiṁ kalyānā ||
morehu kahẽ na saṁsaya jāhīṁ |bidhī biparīta bhalāī nāhīṁ ||
hoihi soi jo rāma raci rākhā |ko kari tarka baḍhāvai sākhā ||
asa kahi lage japaṇa harināmā |gaī satī jahāṁ prabhu sukhadhāmā ||
「もしあなたの心に大きな疑念があるなら、なぜ行って自ら試さないのか。あなたが私のもとに戻るまで、私はバニヤンの木陰に座っている。行って、この重い迷いと過誤を除くため、明察な思慮で努力せよ。」サティーはシヴァの許しを得て出発したが、心の中で熟考した。「どうすべきか、兄弟よ。」ここでシャンブは心でこう推量した。「ダクシャの娘にはこれで吉祥な結末はない。私が語っても彼女の疑念は去らない。運命に反することは善をもたらさない。なるようになる、ラーマが定めた通りに。誰が論争で運命の枝をさらに伸ばせようか。」こう言ってハリの御名を唱え始め、サティーは主、至福の住処のもとに行った。
ドーハー 52
पुनि पुनि हृदयँ विचारु करि धरि सीता कर रुप।आगें होइ चलि पंथ तेहि जेहिं आवत नरभूप।।52।।
puni puni hṛdayã vicāru kari dhari sītā kara rūpa |āgẽ hoi cali pantha tehi jehĩ āvata nara-bhūpa ||52||
彼女は心の中で何度も何度も考え、シーターの姿をとって、人間の王がやって来る道を先に進んで行った。
チャウパーイー 53.1-4
लछिमन दीख उमाकृत बेषा।चकित भए भ्रम हृदयँ बिसेषा।।
कहि न सकत कछु अति गंभीरा।प्रभु प्रभाउ जानत मतिधीरा।।
सती कपटु जानेउ सुरस्वामी।सबदरसी सब अंतरजामी।।
सुमिरत जाहि मिटइ अग्याना।सोइ सरबग्य रामु भगवाना।।
सती कीन्ह चह तहँहुँ दुराऊ।देखहु नारि सुभाव प्रभाऊ।।
निज माया बलु हृदयँ बखानी।बोले बिहसि रामु मृदु बानी।।
जोरि पानि प्रभु कीन्ह प्रनामू।पिता समेत लीन्ह निज नामू।।
कहेउ बहोरि कहाँ बृषकेतू।बिपिन अकेलि फिरहु केहि हेतू।।
lachimana dīkha umākṛta beṣā.cakita bhae bhrama hṛdayaṁ biseṣā.||
kahi na sakata kachu ati gaṁbhīrā.prabhu prabhāu jānata matidhīrā.||
satī kapaṭu jāneu surasvāmī.sabadarasī saba aṁtarajāmī.||
sumirata jāhi miṭai agyānā.soi sarabagya rāmu bhagavānā.||
satī kīnha caha tahaṁhūṁ durāū.dekahu nāri subhāva prabhāū.||
nija māyā balu hṛdayaṁ bakhānī.bole bihasi rāmu mṛdu bānī.||
jori pāni prabhu kīnha pranāmū.pitā sameta līnha nija nāmū.||
kaheu bahori kahāṁ bṛṣaketū.bipina akeli phirahu kehi hetū.||
ラクシュマナはウーマーの変装を見て驚き、心に大きな混乱が生じた。彼は非常に厳かで心堅固であったが、主の力を知っていたので何も言えなかった。しかし、すべてを見、すべての心を知る神々の主は、サティーの欺きを理解された。想起すれば無明が消え去るお方、それこそ全知のラーマ、祝福された主である。サティーは彼からさえ真実を隠そうとした、見よ、女性の本性の力を。ラーマは自らの幻力の強さを心に認め、微笑み、優しい声で語られた。主は手を合わせて彼女に礼拝し、自身の名と父の名を告げた。そして言われた、「牛の旗を持つシヴァはどこにいますか。なぜ一人で森を彷徨っているのですか。」
ドーハー 53
राम बचन मृदु गूढ़ सुनि उपजा अति संकोचु।सती सभीत महेस पहिं चलीं हृदयँ बड़ सोचु।।53।।
rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṅkocu |satī sabhīta mahesa pahiṁ calīṁ hṛdayaṁ baṛa socu ||53||
言葉はやわらかく、しかも意味は深い――ラーマのその言葉を聞くや、烈しいためらいが胸に起こった。 不安にかられたサティはマヘーシャのもとへ赴く。心には、思い煩いの重荷が深く沈んでいた。（53）
チャウパーイー 54.1-4
मैं संकर कर कहा न माना।निज अग्यानु राम पर आना।।
जाइ उतरु अब देहउँ काहा।उर उपजा अति दारुन दाहा।।
जाना राम सतीं दुखु पावा।निज प्रभाउ कछु प्रगटि जनावा।।
सतीं दीख कौतुकु मग जाता।आगें रामु सहित श्री भ्राता।।
फिरि चितवा पाछें प्रभु देखा।सहित बंधु सिय सुंदर वेषा।।
जहँ चितवहिं तहँ प्रभु आसीना।सेवहिं सिद्ध मुनीस प्रबीना।।
देखे सिव बिधि बिष्नु अनेका।अमित प्रभाउ एक तें एका।।
बंदत चरन करत प्रभु सेवा।बिबिध बेष देखे सब देवा।।
maiṅ saṅkara kara kahā na mānā |nija agyānu rāma para ānā ||
jāi utaru aba dehuṅ kāhā |ura upajā ati dāruna dāhā ||
jānā rāma satīṅ dukhu pāvā |nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā ||
satīṅ dīkha kautuku maga jātā |āgeṅ rāmu sahita śrī bhrātā ||
phiri chitavā pāchēṅ prabhu dēkhā |sahita bandhu siya sundara vēṣā ||
jahaṅ chitavahiṅ tahaṅ prabhu āsīnā |sēvahiṅ siddha munīsa prabīnā ||
dēkhē siva bidhi biṣṇu anēkā |amita prabhāu ēka tēṅ ēkā ||
baṅdata charana karata prabhu sēvā |bibidha bēṣa dēkhē saba dēvā ||
私はシャンカラの言葉に耳を傾けず、自分の無知をラーマに帰した。「今戻って何と答えようか。」彼女の胸に激しい焼けつくような痛みが生じた。ラーマはサティーが悲しんだことを知り、自らの力の一部を彼女に示された。サティーは道を行きながら不思議な光景を見た：前方にラーマがシュリーと兄弟と共に歩いていた。彼女は振り返って後ろを見た。そこにも主が美しい姿で、兄弟とシーターと共におられた。彼女がどこを見ても主はそこに座し、シッダたちと賢明な大仙たちに仕えられていた。彼女は多くのシヴァ、ブラフマー、ヴィシュヌを見た。それぞれが前のものよりさらに限りなき力を持っていた。彼女はすべての神々が様々な姿で主の足元に伏し拝み、奉仕しているのを見た。
ドーハー 54
सती बिधात्री इंदिरा देखीं अमित अनूप।जेहिं जेहिं बेष अजादि सुर तेहि तेहि तन अनुरूप।।54।।
Satī bidhātrī indirā dekhīṁ amit anūpa.Jehiṁ jehiṁ beṣa ajādi sur tehi tehi tana anurūpa ||54||
サティは無数の比類なきシャクティを見た：サラスヴァティー、ラクシュミーその他。ブラフマーその他の神々がどのような姿で現れても、それぞれにその姿に相応しい身体があった。
チャウパーイー 55.1-4
देखे जहँ तहँ रघुपति जेते।सक्तिन्ह सहित सकल सुर तेते।।
जीव चराचर जो संसारा।देखे सकल अनेक प्रकारा।।
पूजहिं प्रभुहि देव बहु बेषा।राम रूप दूसर नहिं देखा।।
अवलोके रघुपति बहुतेरे।सीता सहित न बेष घनेरे।।
सोइ रघुबर सोइ लछिमनु सीता।देखि सती अति भई सभीता।।
हृदय कंप तन सुधि कछु नाहीं।नयन मूदि बैठीं मग माहीं।।
बहुरि बिलोकेउ नयन उघारी।कछु न दीख तहँ दच्छकुमारी।।
पुनि पुनि नाइ राम पद सीसा।चलीं तहाँ जहँ रहे गिरीसा।।
dekhe jahã̃-tahã̃ raghupati jete |saktin̐h sahita sakala sur tete ||
jīva carācara jo saṃsārā |dekhe sakala aneka prakārā ||
pūjahiṃ prabhuhī deva bahu beṣā |rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā ||
avaloke raghupati bahutere |sītā sahita na beṣ ghanere ||
soi raghuvara soi lachimana sītā |dekhi satī ati bhaī sabhītā ||
hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ |nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ ||
bahuri bilokeu nayana ughārī |kachu na dīkha tahã̃ dacchakumārī ||
puni-puni nāi rāma pada sīsā |calīṃ tahã̃ jahã̃ rahe girīsā ||
どこを見てもラグパティを、すべての神々とその力と共に見た。動くもの動かぬもの、この世のすべての生命を、その多様な姿で見た。神々は様々に姿を変えて主を礼拝していたが、ラーマの第二の姿は見えなかった。多くのラーマを見たが、それぞれにシーターがおり、その姿は多様ではなかった。同じラーマ、同じラクシュマナ、同じシーター。これを見てサティーは大いに恐れた。心は震え、身体の感覚はなくなり、目を閉じて道に座した。そして目を開いて再び見たが、ダクシャの娘はそこに何も見なかった。幾度もラーマの足に頭を垂れ、山の主のいる所へ戻った。
ドーハー 55
गई समीप महेस तब हँसि पूछी कुसलात।लीन्ही परीछा कवन बिधि कहहु सत्य सब बात।।55।।
gaī samīpa mahesa taba hãsi pūchī kusalāta |līnhī parīchā kavan bidhi kahahu satya saba bāta ||55||
その時、サティーはマヒーシャのそばに行き、彼は微笑んで彼女の安否を尋ねた。「どのように試したのか、すべて真実を話してくれ。」
チャウパーイー 56.1-4
सतीं समुझि रघुबीर प्रभाऊ।भय बस सिव सन कीन्ह दुराऊ।।
कछु न परीछा लीन्हि गोसाई।कीन्ह प्रनामु तुम्हारिहि नाई।।
जो तुम्ह कहा सो मृषा न होई।मोरें मन प्रतीति अति सोई।।
तब संकर देखेउ धरि ध्याना।सतीं जो कीन्ह चरित सब जाना।।
बहुरि राममायहि सिरु नावा।प्रेरि सतिहि जेहिं झूँठ कहावा।।
हरि इच्छा भावी बलवाना।हृदयँ बिचारत संभु सुजाना।।
सतीं कीन्ह सीता कर बेषा।सिव उर भयउ बिषाद बिसेषा।।
जौं अब करउँ सती सन प्रीती।मिटइ भगति पथु होइ अनीती।।
satīṁ samujhi raghubīra prabhāū |bhaya basa siva sana kīnha durāū ||
kachu na parīchā līnhi gosāī |kīnha pranāmu tumhārihi nāī ||
jo tumha kahā so mṛṣā na hoī |morẽ mana pratīti ati soī ||
taba saṅkara dekheu dhari dhyānā |satīṁ jo kīnha carita saba jānā ||
bahuri rāma-māyahi siru nāvā |preri satihi jehiṁ jhūṭha kahāvā ||
hari icchā bhāvī balavānā |hṛdayaṁ bicārata saṁbhu sujānā ||
satīṁ kīnha sītā kara beṣā |siva ura bhayu biṣāda biśeṣā ||
jaũ aba karuũ satī sana prītī |miṭai bhagati pathu hoi anītī ||
サティーはラグ一族の英雄ラーマの威光を思い、恐れに捉われてシヴァに真実を隠した。彼女は言った、「主よ、私は何の試みもいたしませんでした。ただあなたと同じように礼拝いたしました。」「あなたの仰せは偽りであるはずがありません。私の心にはその確信があります。」そこでシャンカラは瞑想に入って観じ、サティーのしたことすべてを知った。そしてラーマのマーヤーに頭を垂れた。そのマーヤーがサティーを駆り立て、偽りを語らせたのである。「ハリの御意志と運命は力強い」と、賢明なシャンブは心に思った。サティーはシーターの姿をとっていたので、シヴァの心に深い悲しみが生じた。「もし私が今サティーに以前のように愛を示せば、バクティの道は失われ、不正となる。」
ドーハー 56
परम पुनीत न जाइ तजि किएँ प्रेम बड़ पापु।प्रगटि न कहत महेसु कछु हृदयँ अधिक संतापु।।56।।
parama punīta na jāi taji kiẽ prema baṛa pāpu |pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayã adhika santāpu ||56||
彼女は極めて清浄であり、捨てるべきではなかったが、彼女を愛することは大罪であった。マヘーシュは公には何も言わなかったが、心の中には深い苦悩があった。
チャウパーイー 57.1-4
तब संकर प्रभु पद सिरु नावा।सुमिरत रामु हृदयँ अस आवा।।
एहिं तन सतिहि भेट मोहि नाहीं।सिव संकल्पु कीन्ह मन माहीं।।
अस बिचारि संकरु मतिधीरा।चले भवन सुमिरत रघुबीरा।।
चलत गगन भै गिरा सुहाई।जय महेस भलि भगति दृढ़ाई।।
अस पन तुम्ह बिनु करइ को आना।रामभगत समरथ भगवाना।।
सुनि नभगिरा सती उर सोचा।पूछा सिवहि समेत सकोचा।।
कीन्ह कवन पन कहहु कृपाला।सत्यधाम प्रभु दीनदयाला।।
जदपि सतीं पूछा बहु भाँती।तदपि न कहेउ त्रिपुर आराती।।
taba saṅkara prabhu pada siru nāvā |sumirata rāmu hṛdayaṁ asa āvā ||
ehiṁ tana satihi bheṭa mohi nāhīṁ |siva saṅkalpu kīnha mana māhīṁ ||
asa bicāri saṅkaru mati-dhīrā |cale bhavana sumirata raghu-bīrā ||
calata gagana bhai girā suhāī |jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī ||
asa pana tumha binu karai ko ānā |rāma-bhagata samaratha bhagavānā ||
suni nabha-girā satī ura socā |pūchā sivahi sameta sakocā ||
kīnha kavan pana kahahu kṛpālā |satya-dhāma prabhu dīna-dayālā ||
jadapi satīṁ pūchā bahu bhāṁtī |tadapi na kaheu tripura ārātī ||
それからシャンカラは主の足元に頭を垂れた、ラーマを憶念しながら、この思いが心に生じた。「この現在の体で私はサティーに会うことはない。」こうしてシヴァは心に決意を固めた。そのように考え、堅固な心のシャンカラはラーグの英雄を常に憶念しながら住処へ向かった。歩いていると、空に優しい声が響いた、「マヘーシャに勝利あれ、その信愛はよく固められた。あなた以外、誰がこのような誓いを立てられるか、ラーマの信者は真に力ある主である。」天の声を聞いて、サティーは心で思い、いくらか躊躇しながらシヴァに尋ねた。「慈悲深きお方よ、真実の住処、低き者に慈悲深き主よ、どのような誓いを立てられたのですか。」サティーは多くの方法で尋ねたが、トリプラの敵は語ろうとしなかった。
ドーハー 57(क), ソーラター 57(ख)
सतीं हृदय अनुमान किय सबु जानेउ सर्बग्य।कीन्ह कपटु मैं संभु सन नारि सहज जड़ अग्य।।57(क)।।
जलु पय सरिस बिकाइ देखहु प्रीति कि रीति भलि।बिलग होइ रसु जाइ कपट खटाई परत पुनि।।57(ख)।।
satīṁ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya.kīnha kapaṭu maiṁ saṁbhu sana nāri sahaja jaṛa agya..57(ka)..
jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali.bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni..57(kha)..
サティは心の中で悟った。全知のシヴァはすべてをお見通しだったと：「私はシャンブに欺瞞を働いた。女は生まれつき愚かで無知である。」愛の道のなんと素晴らしいことか。水が牛乳に溶け合えば牛乳のように売られる。しかし欺瞞の酸味がそこに落ちると、二つは分かち隔てられ、味は失われる。
チャウパーイー 58.1-4
हृदयँ सोचु समुझत निज करनी।चिंता अमित जाइ नहि बरनी।।
कृपासिंधु सिव परम अगाधा।प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।।
संकर रुख अवलोकि भवानी।प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।।
निज अघ समुझि न कछु कहि जाई।तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।।
सतिहि ससोच जानि बृषकेतू।कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।।
बरनत पंथ बिबिध इतिहासा।बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।।
तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन।बैठे बट तर करि कमलासन।।
संकर सहज सरुप सम्हारा।लागि समाधि अखंड अपारा।।
hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī.ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī..
kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā.pragaṭa na kaheū mora aparādhā..
saṅkara rukha avaloki bhavānī.prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī..
nija agha samujhi na kachu kahi jāī.tapai avāṁ iva ura adhikāī..
satihi sasoca jāni bṛṣaketū.kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū..
baranata pantha bibidha itihāsā.bisvanātha pahuṁce kailāsā..
tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana.baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana..
saṅkara sahaja sarupa samhārā.lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..
心の中で自らの行いを思い返して悲しみ、その憂いは限りなく、言葉では表せなかった。シヴァは慈悲の海であり、極めて深い方、私の過ちを公にはおっしゃらなかった。バヴァーニーはシャンカラの様子を見つめ、心が乱れ、我が主は私を捨てられたのだと思った。自らの罪を悟り、何も言えず、陶工の窯のように、ますます激しく胸の中で焼かれた。サティーの憂いを知り、旗に牛を戴くシヴァは、美しく安らぎを与える物語を語った。道中さまざまな古い物語を語りながら、世界の主はカイラーサに到着した。そこで再びシャンブは自らの誓いを思い出し、バンヤンの木の下で蓮華座を組んで座した。シャンカラは自らの本来の姿に心を定め、途切れることのない、果てしない三昧に入った。
ドーハー 58
सती बसहि कैलास तब अधिक सोचु मन माहिं।मरमु न कोऊ जान कछु जुग सम दिवस सिराहिं।।58।।
satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhim̐ |maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhim̐ ||58||
それよりサティーはカイラーサに住まい、心は深き憂いに沈んだ。内なる秘事は誰にも測りがたく、日は劫のごとく長く過ぎていった。
チャウパーイー 59.1-4
नित नव सोचु सतीं उर भारा।कब जैहउँ दुख सागर पारा।।
मैं जो कीन्ह रघुपति अपमाना।पुनिपति बचनु मृषा करि जाना।।
सो फलु मोहि बिधाताँ दीन्हा।जो कछु उचित रहा सोइ कीन्हा।।
अब बिधि अस बूझिअ नहि तोही।संकर बिमुख जिआवसि मोही।।
कहि न जाई कछु हृदय गलानी।मन महुँ रामाहि सुमिर सयानी।।
जौ प्रभु दीनदयालु कहावा।आरती हरन बेद जसु गावा।।
तौ मैं बिनय करउँ कर जोरी।छूटउ बेगि देह यह मोरी।।
जौं मोरे सिव चरन सनेहू।मन क्रम बचन सत्य ब्रतु एहू।।
nita nava socu satīṁ ura bhārā |kaba jaihaũ dukha-sāgara pārā ||
maiṁ jo kīnha raghupati apamānā |puni-pati bacanu mṛṣā kari jānā ||
so phalu mohi bidhātāṁ dīnhā |jo kachu ucita rahā soi kīnhā ||
aba bidhi asa būjhi-a nahi tohi |śaṅkara-bimukha jiāva-si mohi ||
kahi na jāī kachu hṛdaya galānī |mana mahũ rāmāhi sumira sayānī ||
jau prabhu dīna-dayālu kahāvā |ārati-harana beda jasu gāvā ||
tau maiṁ binaya karaũ kara jorī |chūṭau begi deha yaha morī ||
jaũ more siva carana sanehū |mana krama bacana satya bratu ehū ||
毎日新たな悲しみがサティーの心に重くのしかかっていた：いつこの悲しみの海を渡り終えるのだろうか。私はラグフの主ラーマを侮辱し、夫の言葉を偽りとした。創造主は私にその行いの果実を与えた。ふさわしいことを彼はなされた。今、創造主よ、あなたがこれをなすのは正しくない：私はシャンカラに背を向けながら、あなたは私を生かしておく。心の苦悩は語り得ず、賢きサティーは心の中でラーマを偲んだ。もし主が低き者に慈悲深き者と呼ばれ、ヴェーダが苦悩を除く者としてその栄光を讃えるなら、ならば私は合掌して祈る：この私の身体が速やかに離れ去るように。もし私のシヴァの御足への愛が真実なら、心と行いと言葉において、これが私の真実の誓いであるなら、そうなれ。
ドーハー 59
तौ सबदरसी सुनिअ प्रभु करउ सो बेगि उपाइ।होइ मरनु जेही बिनहिं श्रम दुसह बिपत्ति बिहाइ।।59।।
tau sabadarasī suni'a prabhu karau so begi upāi |hoi maranu jehi binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi ||59||
ゆえに、遍くを見そなわす主よ、どうかお聞き届けください。今すぐ、その方途をお定めください―― 苦しい修行に頼らずとも、この耐えがたき災いを投げ捨て得る道を。たとえそれが死に至ろうとも。
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह प्रसंग ‘संदेह-निवृत्ति’ और ‘राम-तत्त्व में दृढ़ विश्वास’ देता है। शिव-भक्ति की दृढ़ता और सती के कपट-प्रायश्चित्त से सीख लेकर पाठक के मन का छल घटता है; रामनाम-स्मरण की प्रवृत्ति बढ़ती है और ‘माया-विमोह’ की गाँठ ढीली होती है।
सामान्य रामभक्ति-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम राम’ जप-संपुट जोड़ा जाता है। शिव-प्रसंग होने से कई साधक ‘ॐ नमः शिवाय’ का लघु-संपुट भी रखते हैं, पर पाठ-केन्द्र ‘रामनाम’ ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
