Prakarana 5

Verse 82 (दोहा/सोरठा)

समन अमित उतपात सब भरतचरित जपजाग। कलि अघ खल अवगुन कथन ते जलमल बग काग।।41।।

samana amita utapāta saba bharata-carita japa jāga | kali agha khala avaguna kathana te jala-mala baga kāga ||41||

ਭਰਤ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਪਾਠ ਅਤੇ ਜਾਗਦੀ ਯਾਦ ਅਣਗਿਣਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਤੱਕਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਗਲੇ ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪਾਪ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ।

Verse 83 (चौपाई)

कीरति सरित छहूँ रितु रूरी। समय सुहावनि पावनि भूरी।। हिम हिमसैलसुता सिव ब्याहू। सिसिर सुखद प्रभु जनम उछाहू।। बरनब राम बिबाह समाजू। सो मुद मंगलमय रितुराजू।। ग्रीषम दुसह राम बनगवनू। पंथकथा खर आतप पवनू।। बरषा घोर निसाचर रारी। सुरकुल सालि सुमंगलकारी।। राम राज सुख बिनय बड़ाई। बिसद सुखद सोइ सरद सुहाई।। सती सिरोमनि सिय गुनगाथा। सोइ गुन अमल अनूपम पाथा।। भरत सुभाउ सुसीतलताई। सदा एकरस बरनि न जाई।।

kīrati sarita chahũ ritu rūrī | samaya suhāvani pāvani bhūrī || hima himasaila-sutā siva byāhū | sisira sukhada prabhu janama uchāhū || baranaba rāma bibāha samājū | so muda maṅgalamaya ritu-rājū || grīṣama dusaha rāma bana-gavanū | pantha-kathā khara ātapa pavanū || baraṣā ghora nisācara rārī | sura-kula sāli su-maṅgala-kārī || rāma-rāja sukha binaya baṛāī | bisada sukhada soi sarada suhāī || satī siromaṇi siya guna-gāthā | soi guna amala anūpama pāthā || bharata subhāu su-sītala-tāī | sadā eka-rasa barani na jāī ||

The river of the Lord’s fame is lovely through all six seasons—each moment fair to behold, abundantly purifying. Hemant is the marriage of Śiva with the daughter of Himālaya; and in śiśir comes the glad festival of the Lord’s birth. I shall describe Rāma’s wedding celebration—joyous and auspicious like the king of seasons, spring. Then comes the harsh summer: Rāma’s going to the forest, with the tale of the road like scorching sun and cutting wind. Next the dreadful rains: the battle with the night-walkers—yet for the hosts of gods it is like a crop of rice, bringing good fortune. The happiness, humility, and glory of Rāma’s reign are the clear and delightful autumn. The praise of Sītā—crest-jewel among the chaste—is that stainless, incomparable current of virtue. And Bharata’s nature, cool and soothing—ever the same—cannot be fully described.

Verse 84 (दोहा/सोरठा)

अवलोकनि बोलनि मिलनि प्रीति परसपर हास। भायप भलि चहु बंधु की जल माधुरी सुबास।।42।।

avalokani bolani milani prīti paraspara hāsa | bhāyapa bhali cahu bandhu kī jala mādhurī subāsa ||42||

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ, ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ, ਆਪਸੀ ਕੋਮਲ ਹਾਸੇ ਨਾਲ। ਚਾਰਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭਰਾਤ੍ਰੀ ਸਨੇਹ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 85 (चौपाई)

आरति बिनय दीनता मोरी। लघुता ललित सुबारि न थोरी।। अदभुत सलिल सुनत गुनकारी। आस पिआस मनोमल हारी।। राम सुप्रेमहि पोषत पानी। हरत सकल कलि कलुष गलानी।। भव श्रम सोषक तोषक तोषा। समन दुरित दुख दारिद दोषा।। काम कोह मद मोह नसावन। बिमल बिबेक बिराग बढ़ावन।। सादर मज्जन पान किए तें। मिटहिं पाप परिताप हिए तें।। जिन्ह एहि बारि न मानस धोए। ते कायर कलिकाल बिगोए।। तृषित निरखि रबि कर भव बारी। फिरिहहि मृग जिमि जीव दुखारी।।

ārati binaya dīnatā morī | laghutā lalita subāri na thorī || adabhuta salila sunata guṇa-kārī | āsa piās mano-mala hārī || rāma su-premahi poṣata pānī | harata sakala kali kaluṣa galānī || bhava śrama ṣoṣaka toṣaka toṣā | samana durita dukha dārida doṣā || kāma koha mada moha nasāvana | bimala bibeka birāga baṛhāvana || sādara majjana pāna kiye teṁ | miṭahiṁ pāpa paritāpa hie teṁ || jinha ehi bāri na mānasa dhoe | te kāyara kali-kāla bigoe || tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bārī | phirihahi mṛga jimi jīva dukhārī ||

My distress, my supplication, and my lowliness—this graceful, excellent water is not scant. Wondrous is this stream: to hear of it is itself beneficent; it quenches hope and craving and washes away the mind’s impurity. It is water that nourishes pure love for Rama, and it removes all the foul taint and heaviness of Kali. It dries up the toil of worldly becoming, yet grants contentment; it stills sin, sorrow, poverty, and fault. It destroys lust, wrath, pride, and delusion, and increases stainless discernment and dispassion. If one, with reverence, bathes and drinks of it, sins and the heart’s burning anguish are wiped away. Those who do not cleanse their ‘Manas’ in this water are cowards, ruined by the age of Kali. Thirsting, they gaze at the world’s water born of the sun’s rays, and wander like deer—wretched living beings.

Verse 86 (दोहा/सोरठा)

मति अनुहारि सुबारि गुन गनि मन अन्हवाइ। सुमिरि भवानी संकरहि कह कबि कथा सुहाइ।।43(क)।। अब रघुपति पद पंकरुह हियँ धरि पाइ प्रसाद । कहउँ जुगल मुनिबर्ज कर मिलन सुभग संबाद।।43(ख)।।

mati anuhāri subāri guna gani mana anhavāi | sumiri bhavānī saṅkarahi kaha kabi kathā suhāi ||43(ka)|| aba raghupati pada paṅkaruha hiyã dhari pāi prasāda | kahaũ jugala munibarja kara milana subhaga saṁbāda ||43(kha)||

ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਨਾਲ ਤੋਲ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਣ ਕੇ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅੰਧੇਰਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਭਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਘੁਪਤੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ (ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖਮਣ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 87 (चौपाई)

भरद्वाज मुनि बसहिं प्रयागा। तिन्हहि राम पद अति अनुरागा।। तापस सम दम दया निधाना। परमारथ पथ परम सुजाना।। माघ मकरगत रबि जब होई। तीरथपतिहिं आव सब कोई।। देव दनुज किंनर नर श्रेनी। सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।। पूजहि माधव पद जलजाता। परसि अखय बटु हरषहिं गाता।। भरद्वाज आश्रम अति पावन। परम रम्य मुनिबर मन भावन।। तहाँ होइ मुनि रिषय समाजा। जाहिं जे मज्जन तीरथराजा।। मज्जहिं प्रात समेत उछाहा। कहहिं परसपर हरि गुन गाहा।।

bharadvāja muni basahiṃ prayāgā. tinhahi rāma pada ati anurāgā. tāpasa sama dama dayā nidhānā. paramāratha patha parama sujānā. māgha makaragata rabi jaba hoī. tīrathapati-hiṃ āva saba koī. deva danuja kiṃnara nara śreṇī. sādara majjahiṃ sakala tribenīṃ. pūjahi mādhava pada jalajātā. parasi akhaya baṭu haraṣahiṃ gātā. bharadvāja āśrama ati pāvana. parama ramya munibara mana bhāvana. tahāṃ hoi muni riṣaya samājā. jāhiṃ je majjana tīratharājā. majjahiṃ prāta sameta uchāhā. kahahiṃ parasapara hari guna gāhā.

At Prayag dwelt the sage Bharadwaja, whose heart clung with exceeding love to Rama’s feet. A true ascetic—treasuring serenity, self-restraint, and compassion—he was supremely skilled in the path that leads to the highest good. When, in the month of Magh, the sun enters Capricorn, all manner of beings come to the lord of pilgrimages. Gods, demons, Kinnaras, and ranks of men, with reverence bathe in the whole of the Triveni. They worship Madhava’s lotus-feet; touching the Akshayavat, they rejoice and sing. Bharadwaja’s hermitage was most holy—exceedingly fair, and dear to the great sage’s mind. There gathers an assembly of munis and rishis—those who go to bathe at the King of Tirthas. At dawn they bathe with eager joy, and among themselves they speak, singing Hari’s praises.

Verse 88 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म निरूपम धरम बिधि बरनहिं तत्त्व बिभाग। कहहिं भगति भगवंत कै संजुत ग्यान बिराग।।44।।

brahma nirūpama dharama bidhi baranahiṁ tattva bibhāga | kahahiṁ bhagati bhagavaṁta kai saṁjuta gyāna birāga ||44||

ਉਹ ਅਤੁਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। (44)

Verse 89 (चौपाई)

एहि प्रकार भरि माघ नहाहीं। पुनि सब निज निज आश्रम जाहीं।। प्रति संबत अति होइ अनंदा। मकर मज्जि गवनहिं मुनिबृंदा।। एक बार भरि मकर नहाए। सब मुनीस आश्रमन्ह सिधाए।। जगबालिक मुनि परम बिबेकी। भरव्दाज राखे पद टेकी।। सादर चरन सरोज पखारे। अति पुनीत आसन बैठारे।। करि पूजा मुनि सुजस बखानी। बोले अति पुनीत मृदु बानी।। नाथ एक संसउ बड़ मोरें। करगत बेदतत्व सबु तोरें।। कहत सो मोहि लागत भय लाजा। जौ न कहउँ बड़ होइ अकाजा।।

ehi prakāra bhari māgha nahāhīṁ | puni saba nija-nija āśrama jāhīṁ || prati saṁbata ati hoi anaṁdā | makara majji gavanahiṁ muni-bṛṁdā || eka bāra bhari makara nahāe | saba munīsa āśramanha sidhāe || jagabālika muni parama bibekī | bharavdāja rākhē pada ṭekī || sādara carana saroja pakhārē | ati punīta āsana baiṭhārē || kari pūjā muni sujasa bakhānī | bolē ati punīta mṛdu bānī || nātha eka saṁsau baṛa morēṁ | karagata bedatatva sabu tōrēṁ || kahata sō mōhi lāgata bhaya lājā | jau na kahauṁ baṛa hoi akāzā ||

In this wise they bathed through the whole month of Māgha; thereafter each returned to his own hermitage. Each year there was exceeding joy: at the Makara-immersion the companies of sages would resort thither. When, having bathed once at Makara, all the great ascetics had departed to their retreats, the sage Jābāli, supremely discerning, approached Bharadvāja and, taking hold of his feet, with reverence washed those lotus-feet and seated him upon a seat most holy. Having worshipped him and proclaimed the sage’s fair renown, he spoke in speech gentle and very pure: ‘O revered Lord, a great doubt is mine; the whole essence of Vedic truth lies within your grasp. Yet to utter it to you fills me with fear and shame; and if I do not speak, it will be a grave impropriety.’

Verse 90 (दोहा/सोरठा)

संत कहहि असि नीति प्रभु श्रुति पुरान मुनि गाव। होइ न बिमल बिबेक उर गुर सन किएँ दुराव।।45।।

santa kahahi asi nīti prabhu śruti purāna muni gāva | hoi na bimala bibeka ura gura sana kiẽ durāva ||45||

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸੰਤ ਇਹ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਇਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਓਟ-ਛੁਪਾਉ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 91 (चौपाई)

अस बिचारि प्रगटउँ निज मोहू। हरहु नाथ करि जन पर छोहू।। राम नाम कर अमित प्रभावा। संत पुरान उपनिषद गावा।। संतत जपत संभु अबिनासी। सिव भगवान ग्यान गुन रासी।। आकर चारि जीव जग अहहीं। कासीं मरत परम पद लहहीं।। सोपि राम महिमा मुनिराया। सिव उपदेसु करत करि दाया।। रामु कवन प्रभु पूछउँ तोही। कहिअ बुझाइ कृपानिधि मोही।। एक राम अवधेस कुमारा। तिन्ह कर चरित बिदित संसारा।। नारि बिरहँ दुखु लहेउ अपारा। भयहु रोषु रन रावनु मारा।।

asa bicāri pragaṭauṁ nija mohū | harahu nātha kari jana para chohū || rāma nāma kara amita prabhāvā | santa purāna upaniṣada gāvā || santata japata saṁbhu abināsī | siva bhagavāna gyāna guna rāsī || ākara cāri jīva jaga ahahīṁ | kāsīṁ marata parama pada lahahīṁ || so’pi rāma mahimā munirāyā | siva upadesu karata kari dāyā || rāmu kavan prabhu pūchauṁ tohī | kahi-a bujhāi kṛpānidhi mohī || eka rāma avadhesa kumārā | tinh kara carita bidita saṁsārā || nāri birahaṁ dukhu laheu apārā | bhayahu roṣu rana rāvaṇu mārā ||

Having thus reflected, I disclose my own perplexity: O Lord, dispel it, showing compassion to Thy servant. The Name of Rama has immeasurable power—saints, the Purāṇas, and the Upaniṣads sing of it. The imperishable Śambhu ever repeats it—Śiva, the Blessed One, a treasury of knowledge and virtue. The fourfold sacred syllable pervades living beings and the world; and those who die in Kāśī attain the supreme state. That very glory of Rama, O best of sages, does Śiva expound in mercy. Who then is Rama, the Lord? I ask thee—tell me clearly, O storehouse of grace. One Rama is the youthful prince, Lord of Ayodhyā; his deeds are known to all the world. He endured boundless sorrow in separation from his wife; then, in wrath, he slew Rāvaṇa in battle.

Verse 92 (दोहा/सोरठा)

प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ जाहि जपत त्रिपुरारि। सत्यधाम सर्बग्य तुम्ह कहहु बिबेकु बिचारि।।46।।

prabhu soi rāma ki apara kou jāhi japata tripurāri | ā satyadhāma sarbagya tumha kahahu bibeku bicāri ||46||

ਕੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ—ਜਿਸ ਦਾ ਜਪ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸਤ੍ਯ-ਧਾਮ, ਸਰਬਜ੍ਞ! ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਪਰਖ ਕੇ ਬੋਲੋ।

Verse 93 (चौपाई)

जैसे मिटै मोर भ्रम भारी। कहहु सो कथा नाथ बिस्तारी।। जागबलिक बोले मुसुकाई। तुम्हहि बिदित रघुपति प्रभुताई।। राममगत तुम्ह मन क्रम बानी। चतुराई तुम्हारी मैं जानी।। चाहहु सुनै राम गुन गूढ़ा। कीन्हिहु प्रस्न मनहुँ अति मूढ़ा।। तात सुनहु सादर मनु लाई। कहउँ राम कै कथा सुहाई।। महामोहु महिषेसु बिसाला। रामकथा कालिका कराला।। रामकथा ससि किरन समाना। संत चकोर करहिं जेहि पाना।। ऐसेइ संसय कीन्ह भवानी। महादेव तब कहा बखानी।।

jaise miṭai mora bhrama bhārī | kahahu so kathā nātha bistārī || yājñavalkya बोले musukāī | tumhahi bidita raghupati prabhutāī || rāma-magaṭa tumha mana krama bānī | caturāī tumhārī maiṁ jānī || cāhahu sunai rāma guna gūṛhā | kīnhihu prasna manahuṁ ati mūṛhā || tāta sunahu sādara manu lāī | kahauṁ rāma kai kathā suhāī || mahā-mohu mahiśesu bisālā | rāma-kathā kālikā karālā || rāma-kathā sasi kiraṇa samānā | santa cakor karahiṁ jehi pānā || aisei saṁsaya kīnha bhavānī | mahādeva taba kahā bakhānī ||

“Tell me, O Lord, in full that tale by which my heavy doubt is dispelled.” Yājñavalkya smiled and said: “You already know the majesty of Raghupati. Your mind, your conduct, and your speech are all absorbed in Rāma; I recognize your discernment. Yet you wish to hear the deep and hidden excellences of Rāma, and so you have framed a question as though you were quite ignorant. Dear one, listen with reverent attention; I shall relate the fair and blessed story of Rāma. Vast indeed is the great delusion, and mighty is Maheśa; yet the tale of Rāma is to that dread Power as a terrible Kālikā. The story of Rāma is like moonlight; the saints, like the cakor, live upon its rays. In just such a manner did Bhavānī raise her doubt; and Mahādeva then spoke and unfolded the matter.”

Verse 94 (दोहा/सोरठा)

कहउँ सो मति अनुहारि अब उमा संभु संबाद। भयउ समय जेहि हेतु जेहि सुनु मुनि मिटिहि बिषाद।।47।।

kahaũ so mati anuhāri aba umā sambhu saṃbāda | bhayu samaya jehi hetu jehi sunu muni miṭihi biṣāda ||47||

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ—ਉਮਾ ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ। ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਵੇਲਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸੁਣੋ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 95 (चौपाई)

एक बार त्रेता जुग माहीं। संभु गए कुंभज रिषि पाहीं।। संग सती जगजननि भवानी। पूजे रिषि अखिलेस्वर जानी।। रामकथा मुनीबर्ज बखानी। सुनी महेस परम सुखु मानी।। रिषि पूछी हरिभगति सुहाई। कही संभु अधिकारी पाई।। कहत सुनत रघुपति गुन गाथा। कछु दिन तहाँ रहे गिरिनाथा।। मुनि सन बिदा मागि त्रिपुरारी। चले भवन सँग दच्छकुमारी।। तेहि अवसर भंजन महिभारा। हरि रघुबंस लीन्ह अवतारा।। पिता बचन तजि राजु उदासी। दंडक बन बिचरत अबिनासी।।

eka bāra tretā juga māhīṁ | śaṁbhu gae kuṁbhaja riṣi pāhīṁ || saṅga satī jagajanani bhavānī | pūje riṣi akhileśvara jānī || rāmakathā munībaraja bakhānī | sunī maheśa parama sukhu mānī || riṣi pūchī haribhagati suhāī | kahī śaṁbhu adhikārī pāī || kahata sunata raghupati guna gāthā | kachu dina tahāṁ rahe girināthā || muni sana bidā māgi tripurārī | cale bhavana saṅga dacchakumārī || tehi avasara bhañjana mahibhārā | hari raghubaṁsa līnha avatārā || pitā bacana taji rāju udāsī | daṇḍaka bana bicarata abināsī ||

Once, in the age of Tretā, Śambhu went to the sage Agastya. With him was Satī—Bhavānī, Mother of the world—who worshipped the seer, knowing him to be lordly among the holy. That best of sages recounted Rāma’s sacred tale; Mahesha heard it and deemed it the highest bliss. The rishi then asked of Hari’s fair devotion; Śiva spoke, finding in him a worthy recipient. Thus, telling and hearing the virtues of Raghupati, Girinātha remained there for some days. Then Tripurāri took leave of the muni and returned home with Dakṣa’s daughter. At that very hour, to lighten the earth’s burden, Hari took incarnation in the house of Raghu; and, renouncing kingship in obedience to his father’s word, the Imperishable One wandered the Daṇḍaka forest in holy detachment.

Verse 96 (दोहा/सोरठा)

ह्दयँ बिचारत जात हर केहि बिधि दरसनु होइ॥ गुप्त रुप अवतरेउ प्रभु गएँ जान सबु कोइ॥48(क)॥ संकर उर अति छोभु सती न जानहिं मरमु सोइ॥ तुलसी दरसन लोभु मन डरु लोचन लालची॥48(ख)॥

hdayaṁ bicārat jāta hari kehi bidhi darasanu hoi | gupta rupa avatareu prabhu gaeṁ jāna sabu koi ||48(ka)|| śaṅkara ura ati chobhu satī na jānahĩ maramu soi | tulasī darasana lobhu mana ḍaru locana lālacī ||48(kha)||

As the Lord went on, Shiva pondered within his heart: ‘By what means may I obtain His sight?’ The Master had descended in a hidden guise, yet as soon as He departed, everyone came to know. In Shankara’s heart there rose a great restlessness—Parvati did not grasp that secret. Says Tulsidas: the mind is greedy for the Vision, yet it trembles in awe; the eyes themselves are hungry.

Verse 97 (चौपाई)

रावन मरन मनुज कर जाचा। प्रभु बिधि बचनु कीन्ह चह साचा।। जौं नहिं जाउँ रहइ पछितावा। करत बिचारु न बनत बनावा।। एहि बिधि भए सोचबस ईसा। तेहि समय जाइ दससीसा।। लीन्ह नीच मारीचहि संगा। भयउ तुरत सोइ कपट कुरंगा।। करि छलु मूढ़ हरी बैदेही। प्रभु प्रभाउ तस बिदित न तेही।। मृग बधि बन्धु सहित हरि आए। आश्रमु देखि नयन जल छाए।। बिरह बिकल नर इव रघुराई। खोजत बिपिन फिरत दोउ भाई।। कबहूँ जोग बियोग न जाकें। देखा प्रगट बिरह दुख ताकें।।

rāvana marana manuja kara jācā | prabhu bidhi bacanu kīnha caha sācā || jaũ nahi jāũ rahai pachitāvā | karata bicāru na banata banāvā || ehi bidhi bhae soca-basa īsā | tehi samaya jāi dasa-sīsā || līnha nīca mārīcahi saṅgā | bhayu turata soi kapaṭ kuraṅgā || kari chalu mūṛha harī baidehī | prabhu prabhāu tasa bidita na tehī || mṛga badhi bandhu sahita hari āe | āśramu dekhi nayana jala chāe || biraha bikala nara iva raghurāī | khojata bipina phirata dou bhāī || kabahū̃ joga biyoga na jākeṁ | dekhā pragaṭa biraha dukha tākeṁ ||

Ravana begged that his death should come at a man’s hand; and the Lord, wishing to make the ordinance of Destiny true, consented. “If I do not go, remorse will remain; yet, though I ponder, no fitting contrivance presents itself.” Thus the Lord was held in the grasp of thought; at that very time the Ten-headed one arrived. That vile Ravana took Maricha along; and straightway he became that deceitful deer. By guile the fool carried off Vaidehi; for he knew not the Lord’s majesty. Having slain the deer, Hari returned with his brother; seeing the hermitage, his eyes overflowed with tears. Like a man distraught with separation, Raghurai wandered the forest searching—both the brothers together. He who had never known union and separation now displayed openly the sorrow of parting.

Verse 98 (दोहा/सोरठा)

अति विचित्र रघुपति चरित जानहिं परम सुजान। जे मतिमंद बिमोह बस हृदयँ धरहिं कछु आन।।49।।

ati vicitra raghupati carita jānahĩ parama sujāna | je matimanda bimoha basa hṛdayaṁ dharahĩ kachu āna ||49||

ਰਘੁਨਾਥ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਵਿਵੇਕੀ ਹੀ ਸਚਮੁੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ, ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਬਿਠਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਲਟ ਸਮਝ ਕੇ ਰੁੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 99 (चौपाई)

संभु समय तेहि रामहि देखा। उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।। भरि लोचन छबिसिंधु निहारी। कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।। जय सच्चिदानंद जग पावन। अस कहि चलेउ मनोज नसावन।। चले जात सिव सती समेता। पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।। सतीं सो दसा संभु कै देखी। उर उपजा संदेहु बिसेषी।। संकरु जगतबंद्य जगदीसा। सुर नर मुनि सब नावत सीसा।। तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा। कहि सच्चिदानंद परधमा।। भए मगन छबि तासु बिलोकी। अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।

Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā. upajā hiyã ati harapu biseṣā. Bhari locana chabi-sindhu nihārī. kusamaya jānin kīnhi cinhārī. Jaya saccidānanda jaga-pāvana. asa kahi caleu manoja nasāvana. Cale jāta Siva Satī sametā. puni puni pulakata kṛpā-niketā. Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī. ura upajā sandehu biseṣī. Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā. sura nara muni saba nāvata sīsā. Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā. kahi saccidānanda para-dhāmā. Bhae magana chabi tāsu bilokī. ajahũ prīti ura rahati na rokī.

At that very moment Śambhu beheld Rama; in his heart there arose a surpassing, especial joy. Filling his eyes, he gazed upon that ocean of beauty; though the hour seemed unseasonable, he could not refrain from marking Him well. “Victory to Thee, Saccidānanda, purifier of the world!”—so saying, he moved on, He who destroys desire. As Śiva went, with Satī beside him, again and again he thrilled with rapture at the sight of the Abode of mercy. Satī observed that state of Śambhu, and in her heart a particular doubt arose. Śaṅkara is the Lord of the world, worshipped by all; gods, men, and sages bow their heads to him. Yet he offered no obeisance to that prince’s son; instead he named Him Saccidānanda, the Supreme Abode. Enraptured, he kept beholding His beauty; even now that love remains within his heart, unchecked.

Verse 100 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद। सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।। 50।।

brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda | so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda || 50 ||

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਨਿਰਮਲ, ਅਜਨਮਾ, ਨਿਰਵਭਾਗ, ਨਿਰਕਾਮ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ?

Verse 101 (चौपाई)

बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी। सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।। खोजइ सो कि अग्य इव नारी। ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।। संभुगिरा पुनि मृषा न होई। सिव सर्बग्य जान सबु कोई।। अस संसय मन भयउ अपारा। होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।। जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी। हर अंतरजामी सब जानी।। सुनहि सती तव नारि सुभाऊ। संसय अस न धरिअ उर काऊ।। जासु कथा कुभंज रिषि गाई। भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।। सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा। सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।

biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī | sou sarbagya jathā tripurārī || khojai so ki agya iva nārī | gyānadhāma śrīpati asurārī || saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī | siva sarbagya jāna sabu koī || asa saṁsaya mana bhayu apārā | hoi na hṛdayã prabodha pracārā || jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī | hara aṁtarajāmī saba jānī || sunahi satī tava nāri subhāū | saṁsaya asa na dhari'a ura kāū || jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī | bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī || sou mama iṣṭadeva raghubīrā | sevata jāhi sadā muni dhīrā ||

“He is Vishnu who, for the welfare of the gods, assumed a human body; yet He is all-knowing, even as Tripurāri (Śiva) is. How could He search, like an ignorant woman? He is the very abode of knowledge—Śrī’s Lord, the foe of the demons. And Śambhu’s word cannot be false; all know Śiva to be omniscient. Thus an immeasurable doubt arose in my mind, and no awakening of understanding could find room within my heart. Though Bhavānī did not speak it openly, Hari—the knower of all hearts—knew everything. ‘Listen, Satī: this is your womanly nature; let none cherish such doubt within the breast. He whose story the sage born of the pitcher (Agastya) sang, whose devotion I have taught to the sages— He is my chosen Lord, Raghuvīra, whom steadfast seers ever worship.’”