Prakarana 5

Verse 82 (दोहा/सोरठा)

समन अमित उतपात सब भरतचरित जपजाग। कलि अघ खल अवगुन कथन ते जलमल बग काग।।41।।

samana amita utapāta saba bharata-carita japa jāga | kali agha khala avaguna kathana te jala-mala baga kāga ||41||

ભરતજીની પવિત્ર કથાનું જાગૃત જપ અને જાગતા સ્મરણ સર્વ પ્રકારની અસંખ્ય આપત્તિઓને શમાવી દે છે. પરંતુ કલિયુગમાં દોષ શોધવામાં તત્પર દુષ્ટજન પોતાના જ વચનથી બગલા અને કાગડા સમાન બની જાય છે—પાપના કાદવથી મલિન.

Verse 83 (चौपाई)

कीरति सरित छहूँ रितु रूरी। समय सुहावनि पावनि भूरी।। हिम हिमसैलसुता सिव ब्याहू। सिसिर सुखद प्रभु जनम उछाहू।। बरनब राम बिबाह समाजू। सो मुद मंगलमय रितुराजू।। ग्रीषम दुसह राम बनगवनू। पंथकथा खर आतप पवनू।। बरषा घोर निसाचर रारी। सुरकुल सालि सुमंगलकारी।। राम राज सुख बिनय बड़ाई। बिसद सुखद सोइ सरद सुहाई।। सती सिरोमनि सिय गुनगाथा। सोइ गुन अमल अनूपम पाथा।। भरत सुभाउ सुसीतलताई। सदा एकरस बरनि न जाई।।

kīrati sarita chahũ ritu rūrī | samaya suhāvani pāvani bhūrī || hima himasaila-sutā siva byāhū | sisira sukhada prabhu janama uchāhū || baranaba rāma bibāha samājū | so muda maṅgalamaya ritu-rājū || grīṣama dusaha rāma bana-gavanū | pantha-kathā khara ātapa pavanū || baraṣā ghora nisācara rārī | sura-kula sāli su-maṅgala-kārī || rāma-rāja sukha binaya baṛāī | bisada sukhada soi sarada suhāī || satī siromaṇi siya guna-gāthā | soi guna amala anūpama pāthā || bharata subhāu su-sītala-tāī | sadā eka-rasa barani na jāī ||

કીર્તિની નદી છ ઋતુમાં રૂરી, સમય સુહાવનો પાવન ભૂરો. હેમંતમાં હિમાદ્રિપુત્રી શિવ વિવાહ, શિશિરમાં પ્રભુના જન્મનો સુખદ ઉત્સાહ. રામ વિવાહ સમાજ વર્ણિશ, તે મુદ મંગલમય ઋતુરાજ. ગ્રીષ્મ દુસહ રામ વનગમન, પંથકથા ખર આતપ પવન. વર્ષા ઘોર નિશાચર રારી, સુરકુળ સાલિ સુમંગલકારી. રામ રાજ્ય સુખ વિનય બડાઈ, વિસદ સુખદ શરદ સુહાઈ. સતી શિરોમણિ સીતા ગુણગાથા, તે ગુણ અમલ અનૂપમ પાથ. ભરત સુભાવ સુશીતળતા, સદા એકરસ વર્ણવી ન શકાય.

Verse 84 (दोहा/सोरठा)

अवलोकनि बोलनि मिलनि प्रीति परसपर हास। भायप भलि चहु बंधु की जल माधुरी सुबास।।42।।

avalokani bolani milani prīti paraspara hāsa | bhāyapa bhali cahu bandhu kī jala mādhurī subāsa ||42||

તેમની નજરમાં, વાણીમાં અને પરસ્પર મળવામાં પ્રેમ જ પ્રેમ હતો, અને એકબીજાની સાથે કોમળ હાસ્યવિનોદ. ચારેય ભાઈઓનું ભ્રાતૃપ્રેમ અતિ ઉત્તમ હતું—જેમ પાણીમાં મીઠાશ અને સુગંધ વ્યાપી જાય તેમ.

Verse 85 (चौपाई)

आरति बिनय दीनता मोरी। लघुता ललित सुबारि न थोरी।। अदभुत सलिल सुनत गुनकारी। आस पिआस मनोमल हारी।। राम सुप्रेमहि पोषत पानी। हरत सकल कलि कलुष गलानी।। भव श्रम सोषक तोषक तोषा। समन दुरित दुख दारिद दोषा।। काम कोह मद मोह नसावन। बिमल बिबेक बिराग बढ़ावन।। सादर मज्जन पान किए तें। मिटहिं पाप परिताप हिए तें।। जिन्ह एहि बारि न मानस धोए। ते कायर कलिकाल बिगोए।। तृषित निरखि रबि कर भव बारी। फिरिहहि मृग जिमि जीव दुखारी।।

ārati binaya dīnatā morī | laghutā lalita subāri na thorī || adabhuta salila sunata guṇa-kārī | āsa piās mano-mala hārī || rāma su-premahi poṣata pānī | harata sakala kali kaluṣa galānī || bhava śrama ṣoṣaka toṣaka toṣā | samana durita dukha dārida doṣā || kāma koha mada moha nasāvana | bimala bibeka birāga baṛhāvana || sādara majjana pāna kiye teṁ | miṭahiṁ pāpa paritāpa hie teṁ || jinha ehi bāri na mānasa dhoe | te kāyara kali-kāla bigoe || tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bārī | phirihahi mṛga jimi jīva dukhārī ||

મારી આર્તતા, વિનય અને દીનતા, લઘુતા લલિત સુબારિ ઓછી નથી. અદ્ભુત સલિલ સાંભળતા ગુણકારી, આસ પિયાસ મનોમલ હરે છે. રામના સુપ્રેમને પોષતું પાની, સઘળા કલિકલુષ અને ગ્લાનિ હરે છે. ભવશ્રમ શોષક અને તોષક તોષા, સમન દુરિત દુઃખ દારિદ્ર્ય દોષા. કામ, કોહ, મદ અને મોહ નસાવન, વિમલ વિવેક અને વિરાગ વધારનાર. આદરપૂર્વક સ્નાન અને પાન કરવાથી, પાપ અને હૃદયના પરિતાપ મટે છે. જેમણે આ જળથી માનસ ધોયું નથી તે કાયર, કલિકાળે બગડ્યા. તૃષિત નિરખી રવિકર ભવવારી, ફરશે મૃગની જેમ જીવ દુખારી.

Verse 86 (दोहा/सोरठा)

मति अनुहारि सुबारि गुन गनि मन अन्हवाइ। सुमिरि भवानी संकरहि कह कबि कथा सुहाइ।।43(क)।। अब रघुपति पद पंकरुह हियँ धरि पाइ प्रसाद । कहउँ जुगल मुनिबर्ज कर मिलन सुभग संबाद।।43(ख)।।

mati anuhāri subāri guna gani mana anhavāi | sumiri bhavānī saṅkarahi kaha kabi kathā suhāi ||43(ka)|| aba raghupati pada paṅkaruha hiyã dhari pāi prasāda | kahaũ jugala munibarja kara milana subhaga saṁbāda ||43(kha)||

કાર્ય સાથે પોતાની બુદ્ધિ તોલીને અને પ્રભુના ગુણ ગણતાં હું જોઉં છું કે મારું મન અંધકારમય થઈ જાય છે—તેને સમાન નથી. તેથી ભવાની અને શંકરને સ્મરી કવિ આ મનોહર અને મંગલ કથા ઉચ્ચારે છે. હવે કૃપા પ્રાપ્ત કરીને અને રઘુપતિના કમળચરણોને હૃદયમાં સ્થાપી, હું બંને—(રામ-લક્ષ્મણ) અને મુનિશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર—ની પવિત્ર મુલાકાત તથા સંવાદનું વર્ણન કરીશ.

Verse 87 (चौपाई)

भरद्वाज मुनि बसहिं प्रयागा। तिन्हहि राम पद अति अनुरागा।। तापस सम दम दया निधाना। परमारथ पथ परम सुजाना।। माघ मकरगत रबि जब होई। तीरथपतिहिं आव सब कोई।। देव दनुज किंनर नर श्रेनी। सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।। पूजहि माधव पद जलजाता। परसि अखय बटु हरषहिं गाता।। भरद्वाज आश्रम अति पावन। परम रम्य मुनिबर मन भावन।। तहाँ होइ मुनि रिषय समाजा। जाहिं जे मज्जन तीरथराजा।। मज्जहिं प्रात समेत उछाहा। कहहिं परसपर हरि गुन गाहा।।

bharadvāja muni basahiṃ prayāgā. tinhahi rāma pada ati anurāgā. tāpasa sama dama dayā nidhānā. paramāratha patha parama sujānā. māgha makaragata rabi jaba hoī. tīrathapati-hiṃ āva saba koī. deva danuja kiṃnara nara śreṇī. sādara majjahiṃ sakala tribenīṃ. pūjahi mādhava pada jalajātā. parasi akhaya baṭu haraṣahiṃ gātā. bharadvāja āśrama ati pāvana. parama ramya munibara mana bhāvana. tahāṃ hoi muni riṣaya samājā. jāhiṃ je majjana tīratharājā. majjahiṃ prāta sameta uchāhā. kahahiṃ parasapara hari guna gāhā.

પ્રયાગમાં ભરદ્વાજ મુનિ વાસ કરતા હતા, જેમનું હૃદય રામના ચરણોમાં અત્યંત પ્રેમથી જોડાયેલું હતું. સાચા તપસ્વી - શાંતિ, સંયમ અને કરુણાના ભંડાર - તેઓ પરમ કલ્યાણના માર્ગમાં પરમ નિષ્ણાત હતા. જ્યારે માઘ મહિનામાં સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે સર્વ પ્રકારના જીવો તીર્થરાજ પાસે આવે છે. દેવતાઓ, દાનવો, કિન્નરો અને મનુષ્યોની શ્રેણીઓ આદરપૂર્વક ત્રિવેણીમાં સ્નાન કરે છે. તેઓ માધવના કમળચરણોની પૂજા કરે છે; અક્ષયવટને સ્પર્શીને તેઓ આનંદથી ગાય છે. ભરદ્વાજનો આશ્રમ અત્યંત પવિત્ર હતો - અત્યંત સુંદર અને મહામુનિના મનને પ્રિય. ત્યાં મુનિઓ અને ઋષિઓનો સમાગમ થાય છે - જેઓ તીર્થરાજમાં સ્નાન કરવા જાય છે. પ્રભાતે તેઓ ઉત્સાહપૂર્વક સ્નાન કરે છે અને પરસ્પર હરિના ગુણો ગાતા વાત કરે છે.

Verse 88 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म निरूपम धरम बिधि बरनहिं तत्त्व बिभाग। कहहिं भगति भगवंत कै संजुत ग्यान बिराग।।44।।

brahma nirūpama dharama bidhi baranahiṁ tattva bibhāga | kahahiṁ bhagati bhagavaṁta kai saṁjuta gyāna birāga ||44||

તેઓ અતુલ બ્રહ્મનું પ્રતિપાદન કરે છે અને ધર્મના વિધાન મુજબ તત્ત્વોના ભેદ પણ સમજાવે છે. છતાં તેઓ કહે છે કે સાચા જ્ઞાન અને પવિત્ર વૈરાગ્ય સાથે જોડાયેલી ભગવાનની ભક્તિ જ સર્વોત્તમ છે. (44)

Verse 89 (चौपाई)

एहि प्रकार भरि माघ नहाहीं। पुनि सब निज निज आश्रम जाहीं।। प्रति संबत अति होइ अनंदा। मकर मज्जि गवनहिं मुनिबृंदा।। एक बार भरि मकर नहाए। सब मुनीस आश्रमन्ह सिधाए।। जगबालिक मुनि परम बिबेकी। भरव्दाज राखे पद टेकी।। सादर चरन सरोज पखारे। अति पुनीत आसन बैठारे।। करि पूजा मुनि सुजस बखानी। बोले अति पुनीत मृदु बानी।। नाथ एक संसउ बड़ मोरें। करगत बेदतत्व सबु तोरें।। कहत सो मोहि लागत भय लाजा। जौ न कहउँ बड़ होइ अकाजा।।

ehi prakāra bhari māgha nahāhīṁ | puni saba nija-nija āśrama jāhīṁ || prati saṁbata ati hoi anaṁdā | makara majji gavanahiṁ muni-bṛṁdā || eka bāra bhari makara nahāe | saba munīsa āśramanha sidhāe || jagabālika muni parama bibekī | bharavdāja rākhē pada ṭekī || sādara carana saroja pakhārē | ati punīta āsana baiṭhārē || kari pūjā muni sujasa bakhānī | bolē ati punīta mṛdu bānī || nātha eka saṁsau baṛa morēṁ | karagata bedatatva sabu tōrēṁ || kahata sō mōhi lāgata bhaya lājā | jau na kahauṁ baṛa hoi akāzā ||

આ રીતે તેઓ સમગ્ર માઘ મહિના દરમિયાન સ્નાન કરતા હતા; ત્યારબાદ દરેક પોતપોતાના આશ્રમે પાછા ફર્યા. દર વર્ષે અત્યંત આનંદ થતો: મકર સ્નાન સમયે મુનિઓના સમૂહો ત્યાં આવતા. જ્યારે મકર સ્નાન કરીને સર્વ મહામુનિઓ પોતાના આશ્રમો તરફ પ્રસ્થાન કરી ગયા, ત્યારે જાબાલિ મુનિ - જે પરમ વિવેકી હતા - ભરદ્વાજ પાસે આવ્યા અને તેમના ચરણો પકડીને, આદરપૂર્વક તે કમળચરણો ધોયા અને તેમને અત્યંત પવિત્ર આસન પર બેસાડ્યા. તેમની પૂજા કરીને અને મુનિના સુવર્ણ યશનું વર્ણન કરીને, તેઓ મૃદુ અને અત્યંત પવિત્ર વાણીમાં બોલ્યા: 'હે પૂજનીય સ્વામી, મારા મનમાં એક મોટો સંદેહ છે; વેદના સમગ્ર તત્ત્વ તમારા હાથમાં છે. તેમ છતાં તમને કહેવાનું મને ભય અને લજ્જા અનુભવાય છે; અને જો હું ન કહું, તો તે એક ગંભીર અયોગ્યતા ગણાશે.'

Verse 90 (दोहा/सोरठा)

संत कहहि असि नीति प्रभु श्रुति पुरान मुनि गाव। होइ न बिमल बिबेक उर गुर सन किएँ दुराव।।45।।

santa kahahi asi nīti prabhu śruti purāna muni gāva | hoi na bimala bibeka ura gura sana kiẽ durāva ||45||

હે પ્રભુ! સંતો આ નિયમ કહે છે—વેદો, પુરાણો અને મુનિઓ પણ એમ જ ગાય છે: ગુરુથી છુપાવટ રાખી અને અંતર જાળવી રાખે ત્યાં સુધી હૃદયમાં નિર્મળ વિવેક ઉત્પન્ન થતો નથી.

Verse 91 (चौपाई)

अस बिचारि प्रगटउँ निज मोहू। हरहु नाथ करि जन पर छोहू।। राम नाम कर अमित प्रभावा। संत पुरान उपनिषद गावा।। संतत जपत संभु अबिनासी। सिव भगवान ग्यान गुन रासी।। आकर चारि जीव जग अहहीं। कासीं मरत परम पद लहहीं।। सोपि राम महिमा मुनिराया। सिव उपदेसु करत करि दाया।। रामु कवन प्रभु पूछउँ तोही। कहिअ बुझाइ कृपानिधि मोही।। एक राम अवधेस कुमारा। तिन्ह कर चरित बिदित संसारा।। नारि बिरहँ दुखु लहेउ अपारा। भयहु रोषु रन रावनु मारा।।

asa bicāri pragaṭauṁ nija mohū | harahu nātha kari jana para chohū || rāma nāma kara amita prabhāvā | santa purāna upaniṣada gāvā || santata japata saṁbhu abināsī | siva bhagavāna gyāna guna rāsī || ākara cāri jīva jaga ahahīṁ | kāsīṁ marata parama pada lahahīṁ || so’pi rāma mahimā munirāyā | siva upadesu karata kari dāyā || rāmu kavan prabhu pūchauṁ tohī | kahi-a bujhāi kṛpānidhi mohī || eka rāma avadhesa kumārā | tinh kara carita bidita saṁsārā || nāri birahaṁ dukhu laheu apārā | bhayahu roṣu rana rāvaṇu mārā ||

આમ વિચારીને હું મારી મૂંઝવણ વ્યક્ત કરું છું: હે પ્રભુ, તમારા સેવક પર કૃપા દાખવીને તેને દૂર કરો. રામના નામનું અદ્ભુત શક્તિ છે - સંતો, પુરાણો અને ઉપનિષદો તેનું ગાન કરે છે. અવિનાશી શંભુ સદા તેનો જાપ કરે છે - શિવ, ભગવાન, જ્ઞાન અને ગુણના ભંડાર. ચાર અક્ષરનો મંત્ર જીવો અને જગતમાં વ્યાપેલો છે; અને જેઓ કાશીમાં મૃત્યુ પામે છે તેઓ પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે. હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, રામની તે જ મહિમા શિવ કૃપાપૂર્વક વર્ણવે છે. પછી રામ કોણ છે, પ્રભુ? હું તમને પૂછું છું - હે કૃપાના ભંડાર, મને સ્પષ્ટ કહો. એક રામ અયોધ્યાના યુવા રાજકુમાર છે; તેમના ચરિત્રો સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. તેમણે પોતાની પત્નીથી વિયોગમાં અપાર દુઃખ સહન કર્યું; પછી, ક્રોધમાં, તેમણે યુદ્ધમાં રાવણનો વધ કર્યો.

Verse 92 (दोहा/सोरठा)

प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ जाहि जपत त्रिपुरारि। सत्यधाम सर्बग्य तुम्ह कहहु बिबेकु बिचारि।।46।।

prabhu soi rāma ki apara kou jāhi japata tripurāri | ā satyadhāma sarbagya tumha kahahu bibeku bicāri ||46||

શું એ પ્રભુ રામ જ છે, કે કોઈ અન્ય—જેનાં નામનો જપ ત્રિપુરારિ (શિવ) સ્વયં કરે છે? હે સત્યના ધામ અને સર્વજ્ઞ, વિચાર-વિમર્શ કરીને યથોચિત ઉત્તર કહો.

Verse 93 (चौपाई)

जैसे मिटै मोर भ्रम भारी। कहहु सो कथा नाथ बिस्तारी।। जागबलिक बोले मुसुकाई। तुम्हहि बिदित रघुपति प्रभुताई।। राममगत तुम्ह मन क्रम बानी। चतुराई तुम्हारी मैं जानी।। चाहहु सुनै राम गुन गूढ़ा। कीन्हिहु प्रस्न मनहुँ अति मूढ़ा।। तात सुनहु सादर मनु लाई। कहउँ राम कै कथा सुहाई।। महामोहु महिषेसु बिसाला। रामकथा कालिका कराला।। रामकथा ससि किरन समाना। संत चकोर करहिं जेहि पाना।। ऐसेइ संसय कीन्ह भवानी। महादेव तब कहा बखानी।।

jaise miṭai mora bhrama bhārī | kahahu so kathā nātha bistārī || yājñavalkya बोले musukāī | tumhahi bidita raghupati prabhutāī || rāma-magaṭa tumha mana krama bānī | caturāī tumhārī maiṁ jānī || cāhahu sunai rāma guna gūṛhā | kīnhihu prasna manahuṁ ati mūṛhā || tāta sunahu sādara manu lāī | kahauṁ rāma kai kathā suhāī || mahā-mohu mahiśesu bisālā | rāma-kathā kālikā karālā || rāma-kathā sasi kiraṇa samānā | santa cakor karahiṁ jehi pānā || aisei saṁsaya kīnha bhavānī | mahādeva taba kahā bakhānī ||

"હે પ્રભુ, મને સંપૂર્ણપણે તે કથા કહો જેથી મારો ભારે સંદેહ દૂર થાય." યાજ્ઞવલ્ક્ય મુસ્કાન કરીને બોલ્યા: "તમે પહેલેથી જ રઘુપતિની મહિમા જાણો છો. તમુાં મન, તમારું આચરણ અને તમારી વાણી બધા રામમાં લીન છે; હું તમારી વિવેકશક્તિને ઓળખું છું. તેમ છતાં તમે રામના ઊંડા અને ગુપ્ત ગુણો સાંભળવા ઇચ્છો છો, અને એટલે તમે એવા પ્રશ્ન ઘડ્યો છે જાણે તમે અજ્ઞાની હો. હે પ્રિય, આદરપૂર્વક ધ્યાનથી સાંભળો; હું રામની સુંદર અને ધન્ય કથા કહીશ. મહામોહ ખરેખર વિશાળ છે, અને મહેશ પણ મહાન છે; તેમ છતાં રામની કથા તે ભયાનક શક્તિ માટે કાલિકા જેવી છે. રામની કથા ચંદ્રપ્રકાશ જેવી છે; સંતો, ચકોર પક્ષીની જેમ, તેના કિરણો પર જીવે છે. આવી જ રીતે ભવાનીએ પોતાનો સંદેહ વ્યક્ત કર્યો હતો; અને મહાદેવે પછી તે વાત કહી અને વિસ્તારથી સમજાવી.

Verse 94 (दोहा/सोरठा)

कहउँ सो मति अनुहारि अब उमा संभु संबाद। भयउ समय जेहि हेतु जेहि सुनु मुनि मिटिहि बिषाद।।47।।

kahaũ so mati anuhāri aba umā sambhu saṃbāda | bhayu samaya jehi hetu jehi sunu muni miṭihi biṣāda ||47||

હવે હું શ્રોતાની બુદ્ધિ પ્રમાણે યોગ્ય એવી ઉપદેશવાણી કહું છું—ઉમા અને શંભુનો સંવાદ. જે કારણસર આ અવસર આવ્યો છે—હે મુનિ, સાંભળો—તે સાંભળતાં જ તમારું શોક દૂર થશે.

Verse 95 (चौपाई)

एक बार त्रेता जुग माहीं। संभु गए कुंभज रिषि पाहीं।। संग सती जगजननि भवानी। पूजे रिषि अखिलेस्वर जानी।। रामकथा मुनीबर्ज बखानी। सुनी महेस परम सुखु मानी।। रिषि पूछी हरिभगति सुहाई। कही संभु अधिकारी पाई।। कहत सुनत रघुपति गुन गाथा। कछु दिन तहाँ रहे गिरिनाथा।। मुनि सन बिदा मागि त्रिपुरारी। चले भवन सँग दच्छकुमारी।। तेहि अवसर भंजन महिभारा। हरि रघुबंस लीन्ह अवतारा।। पिता बचन तजि राजु उदासी। दंडक बन बिचरत अबिनासी।।

eka bāra tretā juga māhīṁ | śaṁbhu gae kuṁbhaja riṣi pāhīṁ || saṅga satī jagajanani bhavānī | pūje riṣi akhileśvara jānī || rāmakathā munībaraja bakhānī | sunī maheśa parama sukhu mānī || riṣi pūchī haribhagati suhāī | kahī śaṁbhu adhikārī pāī || kahata sunata raghupati guna gāthā | kachu dina tahāṁ rahe girināthā || muni sana bidā māgi tripurārī | cale bhavana saṅga dacchakumārī || tehi avasara bhañjana mahibhārā | hari raghubaṁsa līnha avatārā || pitā bacana taji rāju udāsī | daṇḍaka bana bicarata abināsī ||

એક વાર, ત્રેતા યુગમાં, શંભુ અગસ્ત્ય મુનિ પાસે ગયા. તેમની સાથે સતી હતા - ભવાની, જગતની માતા - જેઓ મુનિની પૂજા કરતા, તેમને સંતોમાં શ્રેષ્ઠ જાણીને. તે શ્રેષ્ઠ મુનિએ રામની પવિત્ર કથા કહી; મહેશે તે સાંભળી અને તેને પરમ આનંદ ગણી. મુનિએ પછી હરિની સુંદર ભક્તિ વિશે પૂછ્યું; શિવે તેમનામાં યોગ્ય પ્રાપ્તકર્તા જોઈને વાત કરી. આમ, રઘુપતિના ગુણોની કથા કહીને અને સાંભળીને, ગિરિનાથ કેટલાક દિવસ ત્યાં રહ્યા. પછી ત્રિપુરારીએ મુનિ પાસેથી વિદાય લીધી અને દક્ષની પુત્રી સાથે પોતાના ભવને પાછા ફર્યા. તે જ સમયે, પૃથ્વીનો ભાર હળવો કરવા, હરિએ રઘુના કુળમાં અવતાર લીધો; અને, પિતાના વચનનું પાલન કરીને રાજ્ય ત્યજીને, અવિનાશી પુરુષ પવિત્ર વૈરાગ્યથી દંડક વનમાં ભ્રમણ કરવા લાગ્યા.

Verse 96 (दोहा/सोरठा)

ह्दयँ बिचारत जात हर केहि बिधि दरसनु होइ॥ गुप्त रुप अवतरेउ प्रभु गएँ जान सबु कोइ॥48(क)॥ संकर उर अति छोभु सती न जानहिं मरमु सोइ॥ तुलसी दरसन लोभु मन डरु लोचन लालची॥48(ख)॥

hdayaṁ bicārat jāta hari kehi bidhi darasanu hoi | gupta rupa avatareu prabhu gaeṁ jāna sabu koi ||48(ka)|| śaṅkara ura ati chobhu satī na jānahĩ maramu soi | tulasī darasana lobhu mana ḍaru locana lālacī ||48(kha)||

પ્રભુ આગળ વધ્યા, ત્યારે શિવે મનમાં વિચાર્યું: ‘કયા ઉપાયે હું તેમનું દર્શન પામું?’ સ્વામી ગુપ્ત વેશમાં અવતર્યા હતા; પરંતુ તેઓ વિદાય થયા કે તરત જ સૌને ખબર પડી ગઈ. શંકરના હૃદયમાં ભારે વ્યાકુલતા ઊઠી—પાર્વતી એ રહસ્ય સમજી ન શકી. તુલસીદાસ કહે છે: મન દર્શનનો લોભી છે, છતાં ભયભક્તિથી કંપે છે; નેત્રો પોતે જ તૃષિત છે.

Verse 97 (चौपाई)

रावन मरन मनुज कर जाचा। प्रभु बिधि बचनु कीन्ह चह साचा।। जौं नहिं जाउँ रहइ पछितावा। करत बिचारु न बनत बनावा।। एहि बिधि भए सोचबस ईसा। तेहि समय जाइ दससीसा।। लीन्ह नीच मारीचहि संगा। भयउ तुरत सोइ कपट कुरंगा।। करि छलु मूढ़ हरी बैदेही। प्रभु प्रभाउ तस बिदित न तेही।। मृग बधि बन्धु सहित हरि आए। आश्रमु देखि नयन जल छाए।। बिरह बिकल नर इव रघुराई। खोजत बिपिन फिरत दोउ भाई।। कबहूँ जोग बियोग न जाकें। देखा प्रगट बिरह दुख ताकें।।

rāvana marana manuja kara jācā | prabhu bidhi bacanu kīnha caha sācā || jaũ nahi jāũ rahai pachitāvā | karata bicāru na banata banāvā || ehi bidhi bhae soca-basa īsā | tehi samaya jāi dasa-sīsā || līnha nīca mārīcahi saṅgā | bhayu turata soi kapaṭ kuraṅgā || kari chalu mūṛha harī baidehī | prabhu prabhāu tasa bidita na tehī || mṛga badhi bandhu sahita hari āe | āśramu dekhi nayana jala chāe || biraha bikala nara iva raghurāī | khojata bipina phirata dou bhāī || kabahū̃ joga biyoga na jākeṁ | dekhā pragaṭa biraha dukha tākeṁ ||

રાવણે વિનંતી કરી કે તેનું મૃત્યુ મનુષ્યના હાથે થાય; અને પ્રભુએ નિયતિના નિયમને સત્ય બનાવવા ઇચ્છીને સંમતિ આપી. "જો હું ન જઉં, તો પશ્ચાત્તાપ રહેશે; તેમ છતાં, જોકે હું વિચારું છું, તો કોઈ યોગ્ય ઉપાય મળતો નથી." આમ પ્રભુ વિચારના ગ્રાસમાં હતા; તે જ સમયે દશાનન આવ્યો. તે નીચ રાવણે મારીચને સાથે લીધો; અને તરત જ તે તે છદ્મ હરણ બન્યો. છળથી તે મૂર્ખે વૈદેહીનું હરણ કર્યું; કારણ કે તે પ્રભુની મહિમાને ઓળખતો ન હતો. હરણને મારીને હરિ પોતાના ભાઈ સાથે પાછા ફર્યા; આશ્રમ જોઈને તેમની આંખોમાં આંસુ છલકાયા. વિયોગથી વ્યાકુળ મનુષ્યની જેમ, રઘુરાઈ વનમાં ફરતા શોધતા હતા - બંને ભાઈઓ સાથે. જેને ક્યારેય મિલન અને વિયોગનો અનુભવ ન હતો, તેણે હવે ખુલ્લેઆમ વિયોગનું દુઃખ દર્શાવ્યું.

Verse 98 (दोहा/सोरठा)

अति विचित्र रघुपति चरित जानहिं परम सुजान। जे मतिमंद बिमोह बस हृदयँ धरहिं कछु आन।।49।।

ati vicitra raghupati carita jānahĩ parama sujāna | je matimanda bimoha basa hṛdayaṁ dharahĩ kachu āna ||49||

રઘુનાથ પ્રભુની કથા અતિ અદભુત છે; પરમ વિવેકી જ તેને સાચે સમજે છે. પરંતુ મંદબુદ્ધિ, મોહના બંધનમાં બંધાયેલા, હૃદયમાં બીજો જ અર્થ બેસાડી દે છે—વસ્તુને ભ્રમથી ઉલટી સમજી અપમાનરૂપે ગ્રહણ કરે છે.

Verse 99 (चौपाई)

संभु समय तेहि रामहि देखा। उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।। भरि लोचन छबिसिंधु निहारी। कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।। जय सच्चिदानंद जग पावन। अस कहि चलेउ मनोज नसावन।। चले जात सिव सती समेता। पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।। सतीं सो दसा संभु कै देखी। उर उपजा संदेहु बिसेषी।। संकरु जगतबंद्य जगदीसा। सुर नर मुनि सब नावत सीसा।। तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा। कहि सच्चिदानंद परधमा।। भए मगन छबि तासु बिलोकी। अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।

Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā. upajā hiyã ati harapu biseṣā. Bhari locana chabi-sindhu nihārī. kusamaya jānin kīnhi cinhārī. Jaya saccidānanda jaga-pāvana. asa kahi caleu manoja nasāvana. Cale jāta Siva Satī sametā. puni puni pulakata kṛpā-niketā. Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī. ura upajā sandehu biseṣī. Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā. sura nara muni saba nāvata sīsā. Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā. kahi saccidānanda para-dhāmā. Bhae magana chabi tāsu bilokī. ajahũ prīti ura rahati na rokī.

તે જ ક્ષણે શંભુએ રામને દર્શન કર્યા; તેમના હૃદયમાં અદ્ભુત, વિશેષ આનંદ જાગ્યો. આંખો ભરીને તેઓ તે સૌંદર્યના સાગરને નિહાળતા રહ્યા; જોકે સમય અયોગ્ય લાગતો હતો, તેમ છતાં તેઓ તેમને ઓળખ્યા વિના રહી શક્યા નહિ. "જય સચ્ચિદાનંદ, જગતના પવિત્રકર્તા!" - આમ કહીને, તેઓ આગળ ચાલ્યા, જે કામનાનો નાશ કરનાર છે. જેમ જેમ શિવ સતી સાથે ચાલતા હતા, તેમ તેમ તેઓ કૃપાના ધામના દર્શને ફરી ફરી પુલકિત થતા. સતીએ શંભુની તે અવસ્થા જોઈ, અને તેમના હૃદયમાં એક વિશેષ સંદેહ જાગ્યો. શંકર જગતના આરાધ્ય અને જગદીશ છે; દેવતાઓ, મનુષ્યો અને મુનિઓ બધા તેમને મસ્તક નમાવે છે. તેમ છતાં તેમણે તે રાજકુમારને પ્રણામ ન કર્યો; તેના બદલે તેમણે તેમને સચ્ચિદાનંદ, પરમ ધામ કહ્યા. મગ્ન થઈને તેઓ તેમના સૌંદર્યને જોતા રહ્યા; આજે પણ તે પ્રેમ તેમના હૃદયમાં અટક્યા વિના રહે છે.

Verse 100 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद। सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।। 50।।

brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda | so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda || 50 ||

એ બ્રહ્મ—સર્વવ્યાપી, નિર્મળ, અજન્મા, નિષ્કલ, નિષ્કામ અને અદ્વિતીય—તે કેવી રીતે દેહ ધારણ કરીને મનુષ્ય બને? જેને વેદો પણ પૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી.

Verse 101 (चौपाई)

बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी। सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।। खोजइ सो कि अग्य इव नारी। ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।। संभुगिरा पुनि मृषा न होई। सिव सर्बग्य जान सबु कोई।। अस संसय मन भयउ अपारा। होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।। जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी। हर अंतरजामी सब जानी।। सुनहि सती तव नारि सुभाऊ। संसय अस न धरिअ उर काऊ।। जासु कथा कुभंज रिषि गाई। भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।। सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा। सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।

biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī | sou sarbagya jathā tripurārī || khojai so ki agya iva nārī | gyānadhāma śrīpati asurārī || saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī | siva sarbagya jāna sabu koī || asa saṁsaya mana bhayu apārā | hoi na hṛdayã prabodha pracārā || jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī | hara aṁtarajāmī saba jānī || sunahi satī tava nāri subhāū | saṁsaya asa na dhari'a ura kāū || jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī | bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī || sou mama iṣṭadeva raghubīrā | sevata jāhi sadā muni dhīrā ||

"તે વિષ્ણુ છે જેમણે દેવતાઓના કલ્યાણ માટે મનુષ્ય શરીર ધારણ કર્યું; તેમ છતાં તે સર્વજ્ઞ છે, જેમ ત્રિપુરારી છે. તે કેવી રીતે અજ્ઞાની સ્ત્રીની જેમ શોધ કરી શકે? તે જ્ઞાનનું ધામ છે - શ્રીપતિ, અસુરોના શત્રુ. અને શંભુનું વચન મિથ્યા હોઈ શકે નહિ; બધા જાણે છે કે શિવ સર્વજ્ઞ છે. આમ મારા મનમાં અમાપ સંદેહ ઉદ્ભવ્યો, અને કોઈ જાગૃતિનો પ્રચાર મારા હૃદયમાં સ્થાન મેળવી શક્યો નહિ. જોકે ભવાનીએ તે ખુલ્લેઆમ ન કહ્યું, હરિ - સર્વહૃદયજ્ઞાતા - બધું જાણતા હતા. 'સાંભળ, સતી: આ તારો સ્ત્રી સ્વભાવ છે; કોઈ પણ તેવો સંદેહ હૃદયમાં ધારણ ન કરે. જેની કથા કુંભજ મુનિએ ગાઈ, જેની ભક્તિ મેં મુનિઓને સંભળાવી - તે જ મારા ઇષ્ટદેવ રઘુવીર છે, જેની સ્થિર મુનિઓ સદા સેવા કરે છે.'"