Prakarana 5
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति-उद्गम’ का चरण। बालकाण्ड में रामकथा को ‘मानस’ (अन्तःकरण) में प्रवाहित कर के साधक को श्रवण→स्मरण→आत्म-शुद्धि की प्रथम सीढ़ी पर रखा जाता है। यहाँ कथा स्वयं ‘सुरसरि’ (गंगा) होकर ‘सरजू’ (अयोध्या-प्रवाह) में मिलती है—अर्थात शास्त्रीय पवित्रता लोक-जीवन की मधुरता से संयुक्त होकर मुक्ति-मार्ग बनती है।
हा खण्डांश बालकाण्डातील ‘मानस-सरित’ या उपमा-प्रकरणाचा केन्द्र आहे—जिथे कथेला नदी-तंत्र मानून तिचे संगम, घाट, जलचर, तरंग, ऋतु-परिवर्तन आणि मज्जन-पानाचे फल यांचे निरूपण होते. रस-ध्वनीत शान्त-रस प्रधान आहे; तरी आनन्द (जनम-बधाई), करुण (सीता-विरहाचा संकेत), रौद्र (भृगुनाथाचा क्रोध) आणि अद्भुत (लीला-वैचित्र्य) हे सह-रस म्हणून येतात—जणू नदीचे विविध प्रवाह. ‘सोपान’ दृष्टीने हा भाग निर्णायक आहे, कारण येथे साधकाला स्पष्ट निर्देश मिळतो: राम-सुप्रेम हे जल आहे—जे कलि-कलुष हरते, काम-क्रोध-मद-मोह नष्ट करते, आणि विवेक-वैराग्य वाढविते. प्रयाग-प्रसंगातून ‘अधिकारी-निर्णय’ (योग्यता) स्थापन होतो: भरद्वाजांचा प्रश्न आणि जागबलिकांचे उत्तर—हीच मानस-श्रवणाची प्रवेश-दीक्षा (initiation) आहे.
Verses
चौपाई 40.1-4
रामभगति सुरसरितहि जाई।मिली सुकीरति सरजु सुहाई।।
सानुज राम समर जसु पावन।मिलेउ महानदु सोन सुहावन।।
जुग बिच भगति देवधुनि धारा।सोहति सहित सुबिरति बिचारा।।
त्रिबिध ताप त्रासक तिमुहानी।राम सरुप सिंधु समुहानी।।
मानस मूल मिली सुरसरिही।सुनत सुजन मन पावन करिही।।
बिच बिच कथा बिचित्र बिभागा।जनु सरि तीर तीर बन बागा।।
उमा महेस बिबाह बराती।ते जलचर अगनित बहुभाँती।।
रघुबर जनम अनंद बधाई।भवँर तरंग मनोहरताई।।
rāma-bhagati sura-saritahi jāī |milī su-kīrati sarajū suhāī ||
s-anuja rāma samara jasu pāvana |mileu mahā-nadu sona suhāvana ||
juga bica bhagati deva-dhunī dhārā |sohati sahita su-birati bicārā ||
tri-bidha tāpa trāsaka timu-hānī |rāma-sarūpa sindhu sumuhānī ||
mānasa mūla milī sura-sarihī |sunata su-jana mana pāvana karihī ||
bica bica kathā bicitra bibhāgā |janu sari tīra tīra bana bāgā ||
umā mahesa bibāha barātī |te jalacara aganita bahu-bhā̃tī ||
raghubara janama anaṃda badhāī |bhavãra taraṅga manoharatāī ||
रामाची भक्तीरूपी स्वर्गनदी गंगेत जाऊन मिळते, आणि रामाच्या सुकीर्तीने सुशोभित सरयू त्यातच मिळते. राम आणि त्यांच्या भावांच्या युद्धाचे पवित्र यश हे सुंदर महानदी सोन आहे, जे त्यांत मिळाले आहे. दोन नद्यांच्या मध्ये भक्तीरूपी देवनदीची धारा वैराग्य आणि विवेकासह शोभते. त्रिविध ताप दूर करणारा या तीन धारांचा संगम रामस्वरूपाच्या सिंधूत जाऊन मिळतो. मानसरोवराच्या मूळातून निघणारी सरयू स्वर्गनदीत मिळते, आणि ऐकण्याने भल्या जनांचे मन पवित्र करते. मध्ये मध्ये असलेले विचित्र कथांचे विभाग नदीच्या तीरातीरावरील वने आणि बागांसारखे आहेत. उमा आणि महेशाचा विवाह आणि त्याची बरात अगणित आणि अनेक प्रकारचे जलचर आहेत. रघुवर रामाच्या जन्माच्या आनंदाच्या बधाइया मनोहर भवरे आणि तरंग आहेत.
दोहा 40
बालचरित चहु बंधु के बनज बिपुल बहुरंग।नृप रानी परिजन सुकृत मधुकर बारिबिहंग।।40।।
bālacarita cahu bandhu ke banaja bipula bahuraṅga |nṛpa rānī parijana sukṛta madhukara bāribihiṅga ||40||
चारही भावांची बाललीला अनेक रंगांच्या असंख्य कमळांच्या बाजारासारख्या आहेत, आणि राजा, राण्या व कुटुंबाचे पुण्य त्यांच्याभोवती मधुमक्षिका व जलपक्षी आहेत।
चौपाई 41.1-4
सीय स्वयंबर कथा सुहाई।सरित सुहावनि सो छबि छाई।।
नदी नाव पटु प्रस्न अनेका।केवट कुसल उतर सबिबेका।।
सुनि अनुकथन परस्पर होई।पथिक समाज सोह सरि सोई।।
घोर धार भृगुनाथ रिसानी।घाट सुबद्ध राम बर बानी।।
सानुज राम बिबाह उछाहू।सो सुभ उमग सुखद सब काहू।।
कहत सुनत हरषहिं पुलकाहीं।ते सुकृती मन मुदित नहाहीं।।
राम तिलक हित मंगल साजा।परब जोग जनु जुरे समाजा।।
काई कुमति केकई केरी।परी जासु फल बिपति घनेरी।।
sīya svayaṃbara kathā suhāī |sarita suhāvani so chabi chāī ||
nadī nāva paṭu prasna anekā |kevaṭa kusala utara saba bibekā ||
suni anukathana paraspara hoī |pathika samāja soha sari soī ||
ghora dhāra bhṛgunātha risānī |ghāṭa subaddha rāma bara bānī ||
sānuj rāma bibāha uchāhū |so subha umaga sukhada saba kāhū ||
kahata sunata haraṣahiṃ pulakāhīṃ |te sukṛtī mana mudita nahāhīṃ ||
rāma tilaka hita maṅgala sājā |paraba joga janu jure samājā ||
kāī kumati kekaī kerī |parī jāsu phala bipati ghanerī ||
सीतेच्या स्वयंवराची सुंदर कथा एक सुहावणारी नदी आहे, आणि तिची छटा सर्वत्र पसरली आहे. नदीतील होड्या अनेक चतुर प्रश्न आहेत, आणि कुशल विवेकी उत्तरे त्यांचे होडकर आहेत. ऐकून एकमेकांत होणाऱ्या चर्चा त्या नदीला सुशोभित करणाऱ्या प्रवासी समूहासमान आहेत. भृगुनाथाचा क्रोध भयंकर धारा आहे, आणि रामाची उत्तम वाणी सुंदर घाट आहेत. आनुजांसह रामाच्या विवाहाचा उत्साह तो शुभ आणि सर्वांना सुख देणारा जलप्रवाह आहे. सांगत आणि ऐकत हर्षाने पुलकित होणारे ते सुकृतीजन आहेत, जे हर्षित मनाने त्या नदीत स्नान करतात. रामाच्या तिलकासाठी जी मंगल सज्जता आहे, ती उत्सवाच्या प्रसंगी जणू समाज एकत्र जमतो. कैकेयीची कुमति ती काई आहे, जिच्या फळामधून अनेक विपत्ती उतरल्या.
दोहा 41
समन अमित उतपात सब भरतचरित जपजाग।कलि अघ खल अवगुन कथन ते जलमल बग काग।।41।।
samana amita utapāta saba bharata-carita japa jāga |kali agha khala avaguna kathana te jala-mala baga kāga ||41||
भरताचे चरित्र सर्व असंख्य उत्पातांचे शमन करणाऱ्या जप-तपासारखे आहे। कलियुगाच्या पापांचे आणि दुष्टांच्या दोषांचे वर्णन त्या जलातील मल, बगुले आणि कावळे यांच्यासारखे आहे.
चौपाई 42.1-4
कीरति सरित छहूँ रितु रूरी।समय सुहावनि पावनि भूरी।।
हिम हिमसैलसुता सिव ब्याहू।सिसिर सुखद प्रभु जनम उछाहू।।
बरनब राम बिबाह समाजू।सो मुद मंगलमय रितुराजू।।
ग्रीषम दुसह राम बनगवनू।पंथकथा खर आतप पवनू।।
बरषा घोर निसाचर रारी।सुरकुल सालि सुमंगलकारी।।
राम राज सुख बिनय बड़ाई।बिसद सुखद सोइ सरद सुहाई।।
सती सिरोमनि सिय गुनगाथा।सोइ गुन अमल अनूपम पाथा।।
भरत सुभाउ सुसीतलताई।सदा एकरस बरनि न जाई।।
kīrati sarita chahũ ritu rūrī |samaya suhāvani pāvani bhūrī ||
hima himasaila-sutā siva byāhū |sisira sukhada prabhu janama uchāhū ||
baranaba rāma bibāha samājū |so muda maṅgalamaya ritu-rājū ||
grīṣama dusaha rāma bana-gavanū |pantha-kathā khara ātapa pavanū ||
baraṣā ghora nisācara rārī |sura-kula sāli su-maṅgala-kārī ||
rāma-rāja sukha binaya baṛāī |bisada sukhada soi sarada suhāī ||
satī siromaṇi siya guna-gāthā |soi guna amala anūpama pāthā ||
bharata subhāu su-sītala-tāī |sadā eka-rasa barani na jāī ||
रामाच्या कीर्तीची नदी सहा ऋतूंत सुंदर, प्रत्येक ऋतूत मनोहर आणि अत्यंत पवित्र. हिमालयपुत्रीशी शिवाचा विवाह हा हेमंत ऋतू, प्रभूच्या जन्माचा आनंदोत्सव हा सुखद शिशिर ऋतू. रामविवाह समाजाचे वर्णन हा आनंद आणि मंगळाने युक्त ऋतुराज वसंत. रामाचे वनगमन हा दुःसह ग्रीष्म, प्रवासाची कथा हा तीक्ष्ण सूर्य आणि तापलेला वारा. राक्षसांशी घोर युद्ध हा वर्षा ऋतू, देवकुलरूपी शेतकऱ्यांना सुमंगळकारी. रामराज्याचे सुख, विनय आणि महानता ही स्वच्छ, सुखद आणि सुंदर शरद ऋतू. पतिव्रतांचे शिरोमणी सीतेच्या गुणांची गाथा हे त्या नदीचे निर्मळ आणि अनुपम जल. भरताचा स्वभाव ही त्याची सुशीतलता, जी सदैव एकरस राहते आणि वर्णन करता येत नाही.
दोहा 42
अवलोकनि बोलनि मिलनि प्रीति परसपर हास।भायप भलि चहु बंधु की जल माधुरी सुबास।।42।।
avalokani bolani milani prīti paraspara hāsa |bhāyapa bhali cahu bandhu kī jala mādhurī subāsa ||42||
एकमेकांकडे पाहणे, बोलणे, भेटणे, प्रेम आणि हसणे, आणि चारही बांधवांची चांगली बांधुप्रेम - ही जलाची गोडी आणि सुवास आहेत।
चौपाई 43.1-4
आरति बिनय दीनता मोरी।लघुता ललित सुबारि न थोरी।।
अदभुत सलिल सुनत गुनकारी।आस पिआस मनोमल हारी।।
राम सुप्रेमहि पोषत पानी।हरत सकल कलि कलुष गलानी।।
भव श्रम सोषक तोषक तोषा।समन दुरित दुख दारिद दोषा।।
काम कोह मद मोह नसावन।बिमल बिबेक बिराग बढ़ावन।।
सादर मज्जन पान किए तें।मिटहिं पाप परिताप हिए तें।।
जिन्ह एहि बारि न मानस धोए।ते कायर कलिकाल बिगोए।।
तृषित निरखि रबि कर भव बारी।फिरिहहि मृग जिमि जीव दुखारी।।
ārati binaya dīnatā morī |laghutā lalita subāri na thorī ||
adabhuta salila sunata guṇa-kārī |āsa piās mano-mala hārī ||
rāma su-premahi poṣata pānī |harata sakala kali kaluṣa galānī ||
bhava śrama ṣoṣaka toṣaka toṣā |samana durita dukha dārida doṣā ||
kāma koha mada moha nasāvana |bimala bibeka birāga baṛhāvana ||
sādara majjana pāna kiye teṁ |miṭahiṁ pāpa paritāpa hie teṁ ||
jinha ehi bāri na mānasa dhoe |te kāyara kali-kāla bigoe ||
tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bārī |phirihahi mṛga jimi jīva dukhārī ||
माझी आर्तता, विनय आणि दीनता ही या जलाची लघुता आहे, जे ललित आहे आणि तुच्छ नाही. अद्भुत हे जल, ऐकण्यासही हितकारक; ते इच्छेची तहान, पिपासा आणि मनाची मलिनता हरते. हे जल रामाचे सच्चे प्रेम पोषते, आणि कलियुगाचा सर्व थकवा आणि मल दूर करते. ते संसाराचा श्रम शुष्क करते, संतुष्टांना तोष देते; पाप, दुःख, दारिद्र्य आणि दोष नष्ट करते. काम, क्रोध, मद, मोह नष्ट करते, आणि निर्मळ विवेक आणि वैराग्य वाढवते. आदराने स्नान पान केल्याने, हृदयातील पाप आणि त्रास नष्ट होतात. ज्यांनी या जलात मन धुतले नाही, ते भ्याड कलिकाळाने नष्ट झाले. तहानलेले हरीण सूर्याचे किरण पाहून जल समजून जसे फिरत राहतात, तसेच दुःखी जीव संसारमृगतृष्णेने दुःखाने फिरत राहतील.
दोहा 43(क)-(ख)
मति अनुहारि सुबारि गुन गनि मन अन्हवाइ।सुमिरि भवानी संकरहि कह कबि कथा सुहाइ।।43(क)।।
अब रघुपति पद पंकरुह हियँ धरि पाइ प्रसाद।कहउँ जुगल मुनिबर्ज कर मिलन सुभग संबाद।।43(ख)।।
mati anuhāri subāri guna gani mana anhavāi |sumiri bhavānī saṅkarahi kaha kabi kathā suhāi ||43(ka)||
aba raghupati pada paṅkaruha hiyã dhari pāi prasāda |kahaũ jugala munibarja kara milana subhaga saṁbāda ||43(kha)||
आपल्या बुद्धीनुसार या उत्तम जलाचे गुण गणून मन त्यात स्नान घालून, भवानी आणि शंकर यांचे स्मरण करीत कवी एक सुंदर कथा सांगतो. आता रघुपतीचे चरणकमल हृदयात धरून आणि त्यांची कृपा प्राप्त करून, दोन्ही महान मुनींच्या भेटीचा आणि त्यांच्या सुंदर संवादाचे वर्णन करतो.
चौपाई 44.1-4
भरद्वाज मुनि बसहिं प्रयागा।तिन्हहि राम पद अति अनुरागा।।
तापस सम दम दया निधाना।परमारथ पथ परम सुजाना।।
माघ मकरगत रबि जब होई।तीरथपतिहिं आव सब कोई।।
देव दनुज किंनर नर श्रेनी।सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।।
पूजहि माधव पद जलजाता।परसि अखय बटु हरषहिं गाता।।
भरद्वाज आश्रम अति पावन।परम रम्य मुनिबर मन भावन।।
तहाँ होइ मुनि रिषय समाजा।जाहिं जे मज्जन तीरथराजा।।
मज्जहिं प्रात समेत उछाहा।कहहिं परसपर हरि गुन गाहा।।
bharadvāja muni basahiṃ prayāgā |tinhahi rāma pada ati anurāgā ||
tāpasa sama dama dayā nidhānā |paramāratha patha parama sujānā ||
māgha makaragata rabi jaba hoī |tīrathapati-hiṃ āva saba koī ||
deva danuja kiṃnara nara śreṇī |sādara majjahiṃ sakala tribenīṃ ||
pūjahi mādhava pada jalajātā |parasi akhaya baṭu haraṣahiṃ gātā ||
bharadvāja āśrama ati pāvana |parama ramya munibara mana bhāvana ||
tahāṃ hoi muni riṣaya samājā |jāhiṃ je majjana tīratharājā ||
majjahiṃ prāta sameta uchāhā |kahahiṃ parasapara hari guna gāhā ||
भरद्वाज मुनी प्रयागात वास्तव्य करीत असत; त्यांना रामाच्या चरणांचे अतिशय अनुराग होते। ते तपस्वी होते, इंद्रियदमन, दया आणि क्षमेचे भांडार, आणि परमार्थाच्या मार्गात परम ज्ञानी होते। जेव्हा माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा सर्वजण तीर्थराज प्रयागाला येतात। देव, दानव, किन्नर आणि मनुष्य यांच्या श्रेणी सर्व त्रिवेणीत श्रद्धेने स्नान करतात। ते माधवाच्या कमळचरणांची पूजा करतात आणि अक्षय वटाचा स्पर्श करून शरीराने आनंदित होतात। भरद्वाजांचा आश्रम अतिशय पावन आणि परम रम्य होता, जो मुनिश्रेष्ठांच्या मनास भावत असे। तेथे मुनी आणि ऋषींचा समाज जमत असे, जे तीर्थराजात स्नानासाठी जात असत। ते प्रातःकाळी उत्साहाने स्नान करतात आणि एकमेकांशी हरीच्या गुणांची आणि कथांची गाणी गातात।
दोहा 44
ब्रह्म निरूपम धरम बिधि बरनहिं तत्त्व बिभाग।कहहिं भगति भगवंत कै संजुत ग्यान बिराग।।44।।
brahma nirūpama dharama bidhi baranahiṁ tattva bibhāga |kahahiṁ bhagati bhagavaṁta kai saṁjuta gyāna birāga ||44||
ते ब्रह्माचे स्वरूप, धर्माचे नियम आणि तत्त्वांचे वर्गीकरण वर्णन करतात, आणि ज्ञान व वैराग्य यांच्यासह भगवंताची भक्ती सांगतात।
चौपाई 45.1-4
एहि प्रकार भरि माघ नहाहीं।पुनि सब निज निज आश्रम जाहीं।।
प्रति संबत अति होइ अनंदा।मकर मज्जि गवनहिं मुनिबृंदा।।
एक बार भरि मकर नहाए।सब मुनीस आश्रमन्ह सिधाए।।
जगबालिक मुनि परम बिबेकी।भरव्दाज राखे पद टेकी।।
सादर चरन सरोज पखारे।अति पुनीत आसन बैठारे।।
करि पूजा मुनि सुजस बखानी।बोले अति पुनीत मृदु बानी।।
नाथ एक संसउ बड़ मोरें।करगत बेदतत्व सबु तोरें।।
कहत सो मोहि लागत भय लाजा।जौ न कहउँ बड़ होइ अकाजा।।
ehi prakāra bhari māgha nahāhīṁ |puni saba nija-nija āśrama jāhīṁ ||
prati saṁbata ati hoi anaṁdā |makara majji gavanahiṁ muni-bṛṁdā ||
eka bāra bhari makara nahāe |saba munīsa āśramanha sidhāe ||
jagabālika muni parama bibekī |bharavdāja rākhē pada ṭekī ||
sādara carana saroja pakhārē |ati punīta āsana baiṭhārē ||
kari pūjā muni sujasa bakhānī |bolē ati punīta mṛdu bānī ||
nātha eka saṁsau baṛa morēṁ |karagata bedatatva sabu tōrēṁ ||
kahata sō mōhi lāgata bhaya lājā |jau na kahauṁ baṛa hoi akāzā ||
याप्रकारे संपूर्ण माघ महिन्यात स्नान करतात, नंतर सगळे आपापल्या आश्रमांकडे जातात. प्रत्येक वर्षी अतिशय आनंद होतो, मकर महिन्यात स्नान करून मुनींचे गट प्रस्थान करतात. एकदा मकर महिन्यात स्नान पूर्ण करून, सर्व मुनिश्रेष्ठ आपल्या आश्रमांकडे निघून गेले. याज्ञवल्क्य मुनी परम विवेकी होते, भरद्वाजांनी त्यांचे चरण धरून थांबवले. आदराने त्यांचे चरणकमळ धुवून, अतिशय पवित्र आसनावर बसवले. पूजा करून मुनींच्या सुयशाचे वर्णन केले, अतिशय पवित्र कोमल वाणीने बोलले. नाथ, माझा एक मोठा संशय आहे, वेदांचे संपूर्ण तत्व तुमच्या हाती आहे. ते सांगताना मला भय आणि लज्जा वाटते, पण जर सांगितले नाही तर मोठी हानी होईल.
दोहा 45
संत कहहि असि नीति प्रभु श्रुति पुरान मुनि गाव।होइ न बिमल बिबेक उर गुर सन किएँ दुराव।।45।।
santa kahahi asi nīti prabhu śruti purāna muni gāva |hoi na bimala bibeka ura gura sana kiẽ durāva ||45||
साधू हा नियम सांगतात, नाथा, आणि वेद, पुराणे व ऋषी त्याचे गान करतात: गुरूपासून काही लपवल्यास हृदयात शुद्ध विवेक उत्पन्न होत नसतो.
चौपाई 46.1-4
अस बिचारि प्रगटउँ निज मोहू।हरहु नाथ करि जन पर छोहू।।
राम नाम कर अमित प्रभावा।संत पुरान उपनिषद गावा।।
संतत जपत संभु अबिनासी।सिव भगवान ग्यान गुन रासी।।
आकर चारि जीव जग अहहीं।कासीं मरत परम पद लहहीं।।
सोपि राम महिमा मुनिराया।सिव उपदेसु करत करि दाया।।
रामु कवन प्रभु पूछउँ तोही।कहिअ बुझाइ कृपानिधि मोही।।
एक राम अवधेस कुमारा।तिन्ह कर चरित बिदित संसारा।।
नारि बिरहँ दुखु लहेउ अपारा।भयहु रोषु रन रावनु मारा।।
asa bicāri pragaṭauṁ nija mohū |harahu nātha kari jana para chohū ||
rāma nāma kara amita prabhāvā |santa purāna upaniṣada gāvā ||
santata japata saṁbhu abināsī |siva bhagavāna gyāna guna rāsī ||
ākara cāri jīva jaga ahahīṁ |kāsīṁ marata parama pada lahahīṁ ||
so’pi rāma mahimā munirāyā |siva upadesu karata kari dāyā ||
rāmu kavan prabhu pūchauṁ tohī |kahi-a bujhāi kṛpānidhi mohī ||
eka rāma avadhesa kumārā |tinh kara carita bidita saṁsārā ||
nāri birahaṁ dukhu laheu apārā |bhayahu roṣu rana rāvaṇu mārā ||
असे विचारून मी आपला मोह प्रकट करतो. हे नाथ, आपल्या दासावर दया करून तो दूर करा. राम नामाचे अमित प्रभाव आहे. संत, पुराणे आणि उपनिषदे त्याचे गान करतात. अविनाशी शंभू, शिव भगवान, ज्ञान आणि गुणांचे भांडार, निरंतर त्याचा जप करतात. जगात चार प्रकारचे जीव आहेत, जे काशीत मरून परम पद प्राप्त करतात. तेही, हे मुनिराज, रामाच्या महिमेने होते: शिव दया करून उपदेश करतात. हे प्रभू, मी तुम्हाला विचारतो: राम कोण आहेत? हे कृपानिधे, मला समजावून सांगा. एक राम आहेत, अवधेशाचे कुमार, ज्यांची चरित्रे संसारात विदित आहेत. स्त्रीच्या विरहाने त्यांना अपार दुःख लाभले, आणि रागाने रणात रावणाला मारले.
दोहा 46
प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ जाहि जपत त्रिपुरारि।सत्यधाम सर्बग्य तुम्ह कहहु बिबेकु बिचारि।।46।।
prabhu soi rāma ki apara kou jāhi japata tripurāri |ā satyadhāma sarbagya tumha kahahu bibeku bicāri ||46||
हे प्रभो, हे स्वतः रामच आहेत ज्यांचे नाव त्रिपुराचा नाश करणारा शिव जपतात, की दुसरे कोणी आहेत? तुम्ही सत्याचे धाम आणि सर्वज्ञ आहात; विवेकाने विचार करून सांगा.
चौपाई 47.1-4
जैसे मिटै मोर भ्रम भारी।कहहु सो कथा नाथ बिस्तारी।।
जागबलिक बोले मुसुकाई।तुम्हहि बिदित रघुपति प्रभुताई।।
राममगत तुम्ह मन क्रम बानी।चतुराई तुम्हारी मैं जानी।।
चाहहु सुनै राम गुन गूढ़ा।कीन्हिहु प्रस्न मनहुँ अति मूढ़ा।।
तात सुनहु सादर मनु लाई।कहउँ राम कै कथा सुहाई।।
महामोहु महिषेसु बिसाला।रामकथा कालिका कराला।।
रामकथा ससि किरन समाना।संत चकोर करहिं जेहि पाना।।
ऐसेइ संसय कीन्ह भवानी।महादेव तब कहा बखानी।।
jaise miṭai mora bhrama bhārī |kahahu so kathā nātha bistārī ||
jāgabalika bole musukāī |tumhahi bidita raghupati prabhutāī ||
rāma-magaṭa tumha mana krama bānī |caturāī tumhārī maiṁ jānī ||
cāhahu sunai rāma guna gūṛhā |kīnhihu prasna manahuṁ ati mūṛhā ||
tāta sunahu sādara manu lāī |kahauṁ rāma kai kathā suhāī ||
mahā-mohu mahiśesu bisālā |rāma-kathā kālikā karālā ||
rāma-kathā sasi kiraṇa samānā |santa cakor karahiṁ jehi pānā ||
aisei saṁsaya kīnha bhavānī |mahādeva taba kahā bakhānī ||
हे नाथ, ज्यामुळे माझा मोठा भ्रम नाहीसा होईल, अशी ती कथा विस्ताराने सांगा. याज्ञवल्क्य हसून म्हणाले: रघुपती प्रभूची महती तुम्हाला चांगली माहीत आहे. तुम्ही मन, कर्म आणि वाणीने रामाचे भक्त आहात, मी तुमची हुशारी समजली. तुम्हाला रामाचे गूढ गुण ऐकायचे आहेत, म्हणून अतिशय मूर्खाप्रमाणे प्रश्न केला आहे. हे तात, आदराने मन लावून ऐका, मी रामाची सुंदर कथा सांगतो. महामोह हा विशाल महिषासुर आहे, आणि रामकथा त्याचा नाश करणारी भयंकर कालिका आहे. रामकथा चंद्राच्या किरणांसारखी आहे, जी संत चकोर पक्षांप्रमाणे पितात. भवानीने असाच संशय केला होता, तेव्हा महादेवाने तिला समजावून सांगितले.
दोहा 47
कहउँ सो मति अनुहारि अब उमा संभु संबाद।भयउ समय जेहि हेतु जेहि सुनु मुनि मिटिहि बिषाद।।47।।
kahaũ so mati anuhāri aba umā sambhu saṃbāda |bhayu samaya jehi hetu jehi sunu muni miṭihi biṣāda ||47||
आता आपल्या बुद्धीनुसार मी तो उमा आणि शंभू यांचा संवाद सांगतो, आणि सांगतो की तो कोणत्या वेळी आणि कोणत्या कारणाने झाला। हे मुनी, ऐक, तुझे दुःख दूर होईल।
चौपाई 48.1-4
एक बार त्रेता जुग माहीं।संभु गए कुंभज रिषि पाहीं।।
संग सती जगजननि भवानी।पूजे रिषि अखिलेस्वर जानी।।
रामकथा मुनीबर्ज बखानी।सुनी महेस परम सुखु मानी।।
रिषि पूछी हरिभगति सुहाई।कही संभु अधिकारी पाई।।
कहत सुनत रघुपति गुन गाथा।कछु दिन तहाँ रहे गिरिनाथा।।
मुनि सन बिदा मागि त्रिपुरारी।चले भवन सँग दच्छकुमारी।।
तेहि अवसर भंजन महिभारा।हरि रघुबंस लीन्ह अवतारा।।
पिता बचन तजि राजु उदासी।दंडक बन बिचरत अबिनासी।।
eka bāra tretā juga māhīṁ |śaṁbhu gae kuṁbhaja riṣi pāhīṁ ||
saṅga satī jagajanani bhavānī |pūje riṣi akhileśvara jānī ||
rāmakathā munībaraja bakhānī |sunī maheśa parama sukhu mānī ||
riṣi pūchī haribhagati suhāī |kahī śaṁbhu adhikārī pāī ||
kahata sunata raghupati guna gāthā |kachu dina tahāṁ rahe girināthā ||
muni sana bidā māgi tripurārī |cale bhavana saṅga dacchakumārī ||
tehi avasara bhañjana mahibhārā |hari raghubaṁsa līnha avatārā ||
pitā bacana taji rāju udāsī |daṇḍaka bana bicarata abināsī ||
एकदा त्रेता युगात शंभू कुंभज ऋषींकडे गेले। त्यांच्यासोबत जगजननी भवानी सती होत्या। ऋषींनी त्यांना अखिलेश्वर जाणून पूजा केली। मुनीश्वरांनी रामकथा सांगितली, महेशांनी ऐकून परम सुख अनुभवले। ऋषींनी हरिभक्तीची विचारणा केली, शंभूंनी त्यांना अधिकारी जाणून सांगितली। रघुपतीच्या गुणांची कथा सांगत आणि ऐकत गिरिनाथ काही दिवस तेथे राहिले। ऋषींकडून विदा घेऊन त्रिपुरारी दक्षकुमारीसह आपल्या भवनाला निघाले। त्याच वेळी पृथ्वीचा भार भंजन करण्यासाठी हरीने रघुवंशात अवतार घेतला। पित्याच्या वचनावरून राज्य सोडून, दुःखी होऊन अविनाशी दंडक वनात फिरत होते।
दोहा 48(क), सोरठा 48(ख)
ह्दयँ बिचारत जात हर केहि बिधि दरसनु होइ॥
गुप्त रुप अवतरेउ प्रभु गएँ जान सबु कोइ॥48(क)॥
संकर उर अति छोभु सती न जानहिं मरमु सोइ॥
तुलसी दरसन लोभु मन डरु लोचन लालची॥48(ख)॥
hdayaṁ bicārat jāta hari kehi bidhi darasanu hoi |gupta rupa avatareu prabhu gaeṁ jāna sabu koi ||48(ka)||
śaṅkara ura ati chobhu satī na jānahĩ maramu soi |tulasī darasana lobhu mana ḍaru locana lālacī ||48(kha)||
जात असताना शिव हृदयात विचार करीत होते की कोणत्या प्रकारे दर्शन होईल. प्रभु गुप्त रूपात अवतरित झाले आहेत, गेल्यास सर्वांना कळेल. शंकराच्या हृदयात अतिशय विक्षोभ होता, सती ते रहस्य जाणत नव्हत्या. तुलसी म्हणतात: मनाला दर्शनाचा लोभ होता, भीतीही होती, आणि डोळे लालायित होते.
चौपाई 49.1-4
रावन मरन मनुज कर जाचा।प्रभु बिधि बचनु कीन्ह चह साचा।।
जौं नहिं जाउँ रहइ पछितावा।करत बिचारु न बनत बनावा।।
एहि बिधि भए सोचबस ईसा।तेहि समय जाइ दससीसा।।
लीन्ह नीच मारीचहि संगा।भयउ तुरत सोइ कपट कुरंगा।।
करि छलु मूढ़ हरी बैदेही।प्रभु प्रभाउ तस बिदित न तेही।।
मृग बधि बन्धु सहित हरि आए।आश्रमु देखि नयन जल छाए।।
बिरह बिकल नर इव रघुराई।खोजत बिपिन फिरत दोउ भाई।।
कबहूँ जोग बियोग न जाकें।देखा प्रगट बिरह दुख ताकें।।
rāvana marana manuja kara jācā |prabhu bidhi bacanu kīnha caha sācā ||
jaũ nahi jāũ rahai pachitāvā |karata bicāru na banata banāvā ||
ehi bidhi bhae soca-basa īsā |tehi samaya jāi dasa-sīsā ||
līnha nīca mārīcahi saṅgā |bhayu turata soi kapaṭ kuraṅgā ||
kari chalu mūṛha harī baidehī |prabhu prabhāu tasa bidita na tehī ||
mṛga badhi bandhu sahita hari āe |āśramu dekhi nayana jala chāe ||
biraha bikala nara iva raghurāī |khojata bipina phirata dou bhāī ||
kabahū̃ joga biyoga na jākeṁ |dekhā pragaṭa biraha dukha tākeṁ ||
रावणाने मागणी केली होती की त्याचा मृत्यू मनुष्याच्या हातून व्हावा, आणि प्रभूने ब्रह्मदेवाचे वचन सत्य करण्याची इच्छा केली। जर मी गेलो नाही तर पश्चात्ताप राहील; विचार करता शिवाला कोणताही उपाय सापडत नव्हता। अशाप्रकारे ईश्वर चिंतेत बुडाले; त्याच वेळी दशानन तेथे गेला, आणि त्याने नीच मारीचाला सोबत घेतले, जो लगेच एक कपटी हरीण झाला। मूर्खाने कपट करून विदेहकन्या सीतेला नेले; त्याला प्रभूचा प्रभाव योग्यरित्या माहीत नव्हता। हरीण मारून हरी आपल्या बंधूसह परत आले; आश्रम पाहून त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू आले। रघुनाथ विरहाने व्याकुल सामान्य मनुष्याप्रमाणे, बंधूसह वनात फिरत तिला शोधू लागले। जे कधीही कोणाशी योग किंवा वियोगात नाहीत, त्यांचे विरहदुःख प्रकट दिसले.
दोहा 49
अति विचित्र रघुपति चरित जानहिं परम सुजान।जे मतिमंद बिमोह बस हृदयँ धरहिं कछु आन।।49।।
ati vicitra raghupati carita jānahĩ parama sujāna |je matimanda bimoha basa hṛdayaṁ dharahĩ kachu āna ||49||
रघुपतीची चरित्रे अत्यंत विचित्र आहेत, जे परम सुजान आहेत तेच ती जाणू शकतात। जे मतिमंद आहेत, ते भ्रमाच्या वशी होऊन हृदयात दुसरेच काही धरतात.
Inside Prakarana 5
Bhakti highlights
मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि ‘राम-सुप्रेम’ ही शुद्धि का जल है: वह कलि-कलुष हरता है, काम-क्रोध-मद-मोह को गलाता है, और विवेक-वैराग्य को पुष्ट करता है। कथा-श्रवण को ‘स्नान’ और ‘पान’ कहा गया—अर्थात केवल सुनना नहीं, भीतर उतारकर जीना। ‘संगम’ का संदेश: शास्त्रीय पवित्रता (गंगा) और लोक-जीवन की मधुरता (सरयू/अयोध्या) मिलकर मुक्ति-मार्ग बनते हैं; भक्ति न तो शुष्क ज्ञान है, न केवल भावुकता—वह मर्यादा, प्रेम, और आचरण की संयुक्त धारा है। प्रयाग-प्रसंग की दीक्षा-ध्वनि: पात्रता = विनय, श्रद्धा, और गुरु-वचन के प्रति समर्पण; तभी मानस-कथा हृदय में प्रवाहित होकर श्रवण→स्मरण→आत्म-शुद्धि की ‘सोपान-प्रवेश’ सीढ़ी बनती है।
Compositional abstract
यह खण्डांश बालकाण्ड के उस ‘मानस-सरित’ उपमान-प्रकरण का केन्द्र है जहाँ कथा को नदी-तंत्र मानकर उसके संगम, घाट, जलचर, तरंग, ऋतु-परिवर्तन और मज्जन-पान के फल का निरूपण होता है। रस-ध्वनि में शान्त-रस प्रधान है, किन्तु आनन्द (जनम-बधाई), करुण (सीता-विरह का संकेत), रौद्र (भृगुनाथ-क्रोध), और अद्भुत (लीला-वैचित्र्य) सह-रस रूप में आते हैं—मानो नदी के विविध प्रवाह। यह भाग ‘सोपान’ में इसलिए निर्णायक है कि यहाँ साधक को स्पष्ट निर्देश मिलता है: राम-सुप्रेम जल है जो कलि-कलुष हरता, काम-क्रोध-मद-मोह नाशता, विवेक-वैराग्य बढ़ाता है। प्रयाग-प्रसंग से ‘अधिकारी-निर्णय’ (योग्यता) स्थापित होता है: भरद्वाज का प्रश्न और जागबलिक का उत्तर—यही मानस-श्रवण का प्रवेश-दीक्षा (initiation) है।
The emotional arc
शान्त-रस प्रधान प्रवाह: (1) प्रवेश-शान्ति—कथा को ‘मानस-सरित’ मानकर साधक के भीतर स्थिर, निर्मल धारा का बोध। (2) आनन्द-उत्सव की तरंग—राम-जन्म/जनम-बधाई और ‘सुकीरति’ (कीर्ति) के मधुर संगम का संकेत, जिससे हृदय में प्रसन्नता उठती है। (3) अद्भुत-रस—लीला-वैचित्र्य, नदी-तंत्र (घाट, तरंग, ऋतु, जलचर) के रूपक से कथा की अनन्तता/बहुरूपता का विस्मय। (4) करुण-छाया—आगे आने वाले सीता-विरह आदि का सूक्ष्म संकेत; शान्ति के भीतर करुणा की हल्की गूँज। (5) रौद्र-छाया—भृगुनाथ-क्रोध का स्मरण/संकेत, जो साधक को अहं-क्षय और मर्यादा-बोध की ओर मोड़ता है। (6) निष्कर्ष—उपदेशात्मक शान्ति: ‘राम-सुप्रेम’ को कलि-कलुष-हर जल बताकर साधक को श्रवण→स्मरण→आत्म-शुद्धि की प्रथम सीढ़ी पर स्थिर करना।
The dialogue
- जागबलिक मुनि (Yājñavalkya-परम्परा का ‘जागबलिक’ रूप)भरद्वाज मुनि · प्रयाग-घाट (तीर्थराज त्रिवेणी): शास्त्र-तत्त्व + भक्ति-विवेक का संगम; प्रश्नोत्तर-परम्परा द्वारा ‘संशय-क्षालन’ (doubt-cleansing) का घाट।
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार ‘मानस-जल’ में मज्जन-पान (श्रवण-स्मरण) करने से कलि-कलुष, पाप-परिताप, दारिद-दोष और काम-क्रोधादि विकार शान्त होते हैं; विवेक-वैराग्य बढ़ता है और राम-प्रेम पुष्ट होता है—यही इस खण्ड का घोषित फल है (दोहा 43 के चतुर्थांश-भाव में)।
सामान्य मानस-पारायण परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप को संपुट रूप में जोड़ा जाता है; इस विशेष खण्ड (प्रयाग-घाट/उमा–महेश संदर्भ) में कई शिव-राम समन्वय-परम्पराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’ के साथ ‘राम’ नाम का संयुक्त जप भी करती हैं।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
