Netherworld Book (Rāma-Aśvamedha / Rāmāyaṇa Recension and Related Narratives)

Adhyaya 1

Bharata’s Austerity at Nandigrāma and Rāma’s Sight of Nandigrāma

આ અધ્યાય મંગલાચરણથી આરંભે છે અને કથાની બહુસ્તરીય રચના સ્થાપિત કરે છે. ઋષિઓ સૂતને શ્રીરામની પવિત્ર જીવનકથા કહેવા વિનંતી કરે છે. સૂત સ્મરણ કરાવે છે કે પાતાળખંડના પ્રસંગમાં વાત્સ્યાયને શેષ/અનંતને બાકી રહેલા પુરાણવૃત્તાંતો, વિશેષ કરીને રામના અશ્વમેધ-વૃત્તાંત વિષે પ્રશ્ન કર્યો હતો. શેષ ભક્તિભર્યા પ્રશ્નકર્તાની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે રામકથાનું શ્રવણ અને સ્મરણ પાપનાશક છે. રાવણવધ પછી શ્રીરામ વિભીષણને લંકાના રાજ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત કરી, સીતાસહિત પુષ્પક વિમાનમાં પરત ફરે છે. માર્ગમાં તીર્થો અને આશ્રમો દર્શાવતા અયોધ્યા નજીક નંદિગ્રામ જુએ છે, જ્યાં ભરત વિરહથી વ્યાકુળ થઈ કઠોર તપમાં રહે છે અને વારંવાર રામકથા જપે છે. નંદિગ્રામ જોઈ રામ વનવાસમાં સીતાએ સહન કરેલા કષ્ટો સ્મરી શોક વ્યક્ત કરે છે.

42 verses

Adhyaya 2

The Vision of Rāma’s Royal Capital (and the Meeting at Nandigrāma)

આ અધ્યાયમાં હનુમાનના દૂતધર્મ અને નંદિગ્રામમાં ભરતના તપસ્વી રાજ્યરક્ષણ દ્વારા મિલન-નીતિ અને રાજધર્મનું વર્ણન થાય છે. દીર્ઘ વિરહથી દ્રવિત શ્રીરામ હનુમાનને આદેશ આપે છે કે ભરતને પોતાના આગમનની જાણ કરે. સીતાના વચનો વિરહભાવને વધુ તીવ્ર કરે છે; તે ભરત શોકથી કૃશ થયાનું ચિત્રણ કરે છે. હનુમાન સુશાસિત નંદિગ્રામમાં પહોંચીને ધર્મપૂર્વક રક્ષિત રાજ્ય જુએ છે અને વલ્કલધારી, જટાધારી, તપથી ક્ષીણ થયેલા ભરતને મળે છે. તે રામ નજીક આવ્યા છે એવી વાર્તા આપે છે. ત્યારબાદ મંત્રીઓ અને વસિષ્ઠ રામને મળવા આગળ વધે છે. રામ ભરત અને મંત્રીઓને વલ્કલ-જટામાં જોઈ દશરથની પરંપરા અને આદર્શ રાજધર્મનું સ્મરણ કરે છે. અંતે ભરત સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને પશ્ચાત્તાપથી આત્માવમાન કરે છે; રામ સ્નેહથી તેને આલિંગન આપે છે. ભરત સીતાને આદરપૂર્વક વંદન કરે છે અને પછી સૌ પুষ્પક વિમાનમાં પિતૃનગર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.

40 verses

Adhyaya 3

Raghunātha’s Entry into the City (Ayodhyā Festival Preparations and Procession)

શેષ વત્સ્યાયનને કહે છે કે રામનું ચિરપ્રતીક્ષિત રાજધાની-દર્શન થયું અને અયોધ્યા સર્વત્ર ઉત્સવસ્થળ બની ગઈ. ભરતે મંત્રી સુમુખને આદેશ આપ્યો—મંદિરો ભવ્ય રીતે શોભાવાં, માર્ગોમાં ચંદનસુગંધિત જળ છાંટવું, પુષ્પરાશિઓ ગોઠવવી, ધૂપ પ્રજ્વલિત કરવો, અને હાથી-ઘોડાંને રંગીને આભૂષણોથી અલંકૃત કરવાં. સૌભાગ્યવતી નગરસ્ત્રીઓ પૂજા-સામગ્રી સાથે આરતી કરે છે; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર—બધા વર્ણોના લોકો એકસાથે આનંદથી રાજદર્શન માટે આવે છે. દેવોથી પરિભ્રમિત અને તેજસ્વી વાનરોના અનુગમનમાં રામ પુષ્પક વિમાનમાંથી ઉતરી માનવવાહન પર આરોહણ કરીને નગરમાં પ્રવેશે છે; વાદ્યોના નાદ અને ભાટોની સ્તુતિ ગુંજે છે. મહેલોના ઝરોખાંમાંથી સ્ત્રીઓ ભક્તિપૂર્વક રામના સૌંદર્યનું ગાન કરે છે અને પહેલાં જ તેમને જોયેલા ધન્ય છે એમ માને છે; રામ સ્નેહભરી દૃષ્ટિથી માતૃગૃહ તરફ આગળ વધે છે.

34 verses

Adhyaya 4

Raghuvara’s Royal Consecration (Rāma’s Coronation and Familial Reconciliation)

શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદની પરિધિમાં આ અધ્યાય શ્રીરામના આગમન અને રાજ્યાભિષેક સાથે ધર્મ તથા ભાવજગતની પુનઃસ્થાપનાનું વર્ણન કરે છે. વિરહથી વ્યાકુળ એક માતૃસ્વરૂપા રામાગમનની વાત સાંભળીને જાણે પુનર્જીવિત થાય છે; ઘરજનના આંસુ, રોમાંચ અને સ્તબ્ધ આનંદ ભક્તિ-મનોવિજ્ઞાનને કથારૂપે પ્રગટ કરે છે. રામ કૈકેયીને મળે છે; લજ્જાથી તે મૌન રહે છે. રામ વિનયપૂર્વક તેને સાંત્વના આપે છે—વનવાસનો ધર્મ મેં પૂર્ણ કર્યો, મનમાં કોઈ દ્વેષ નથી. ત્યારબાદ માતા-પિતાની સેવા, કુળબંધનો માન અને કુટુંબમાં સમાધાન અંગે નીતિધર્મોપદેશ વિસ્તરે છે; સીતાને પતિવ્રતા કહી આશીર્વાદ આપવામાં આવે છે, જે વંશને પાવન કરે છે. ભરત રાજ્ય અર્પે છે, મંત્રીઓ જ્યોતિષીઓ સાથે શુભ મુહૂર્ત નક્કી કરે છે અને મંગલમય અભિષેક થાય છે. અંતે રામરાજ્યને ધર્મમય વ્યવસ્થા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે—સજ્જનોમાં હર્ષ, દુષ્ટોમાં ગ્લાનિ, પ્રજામાં નિર્ભયતા અને સર્વભૂતો દ્વારા રામાજ્ઞાનો સ્વીકાર।

54 verses

Adhyaya 5

The Meeting with Agastya (Rāma Praised by the Gods; Phalaśruti; Ideal Reign; Prelude to Agastya’s Arrival)

રાવણવધ અને શ્રીરામના અભિષેક પછી બ્રહ્મા–ઇન્દ્ર આદિ દેવો શ્રીરામની પરમ સ્તુતિ કરે છે. તેઓ તેમને અચ્યુત વિષ્ણુ-સ્વરૂપ માની પ્રલયસમાન મહિમા, સંસારદુઃખથી મુક્તિ અને ભગવન્નામની પાવન શક્તિનું વર્ણન કરે છે. આ સ્તોત્રની ફલશ્રુતિ પણ કહેવામાં આવી છે—તેનું પાઠ/શ્રવણ કરવાથી પરાજય, દરિદ્રતા અને રોગથી રક્ષા થાય છે તથા ભક્તિ જાગે છે; શ્રીરામ પોતે આશ્વાસન આપે છે. પછી આદર્શ રામરાજ્યનું ચિત્રણ આવે છે—સમૃદ્ધિ, અકાળમૃત્યુનો અભાવ અને સમાજમાં સૌહાર્દ. આગળ ધોબીના અપવાદનો પ્રસંગ ઊભો થાય છે અને સીતાત્યાગનો સંકેત મળે છે. અંતે રાજસભામાં વસિષ્ઠાદિ ઋષિઓ વચ્ચે કુંભજ મહર્ષિ અગસ્ત્યનું આગમન થાય છે, જે આગળની કથાનો પ્રસ્તાવ બને છે.

50 verses

Adhyaya 6

The Origin of Rāvaṇa

શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદમાં રામના અશ્વમેધ પ્રસંગે એક મહાસભા અગસ્ત્ય મુનિનું સ્વાગત કરી તેમના તપ અને ધર્મની સ્તુતિ કરે છે. ત્યાં રામને પણ રાવણવધક અને પાવનકર્તા તરીકે વખાણવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રામ અગસ્ત્યને રાવણની સાચી ઓળખ અને ઉત્પત્તિ વિષે પૂછે છે. અગસ્ત્ય પુરાણપ્રસિદ્ધ વંશાવળી કહે છે—બ્રહ્મા → પુલસ્ત્ય → વિશ્રવા. વિશ્રવાની બે પત્નીઓ મન્દાકિની અને કૈકસી; મન્દાકિનીથી કુબેર (ધનદ) અને કૈકસીથી રાવણ, કુંભકર્ણ અને વિભીષણ જન્મ્યા. આગળ ઈર્ષ્યા અને કુટુંબકલહનું વર્ણન આવે છે—કૈકસીનું ક્રોધભર્યું ભાષણ અને કુબેરને વટાવવા માટે ઘોર તપ કરવાની રાવણની ગર્વભરી પ્રતિજ્ઞા. અધ્યાય બતાવે છે કે તપ શક્તિનું મૂળ છે, પરંતુ ધર્મવિહિન શક્તિ જગતને પીડાવનારી બને છે.

43 verses

Adhyaya 7

Ravana’s Austerities, the Gods’ Refuge, and the Decree of Rama’s Incarnation

આ અધ્યાયમાં રાવણ કુંભકર્ણ અને વિભીષણ સાથે ઘોર તપ કરે છે. દેવો પ્રસન્ન થઈ તેને વર આપે છે, અને તે શક્તિના બળે તે ત્રિલોકને અશાંત કરે છે. રાવણના અત્યાચારથી પીડિત દેવગણ પ્રથમ બ્રહ્માજી પાસે જઈ શોકભેર પોતાની વ્યથા કહી શરણ માંગે છે. પછી બ્રહ્માજી સાથે કૈલાસ જઈ નંદી દ્વારા શંભુ-મહાદેવની સ્તુતિ અને પ્રાર્થના કરે છે. શિવ દેવોની પીડા સાંભળી દેવો સાથે હરિ પાસે જાય છે. વિષ્ણુ સૌને આશ્વાસન આપી અવતારની યોજના જણાવે છે—અયોધ્યામાં દશરથના પુત્રરૂપે અવતરી રાવણનો સંહાર કરશે; દેવો અંશરૂપે વાનર-ભાલૂ વગેરે રૂપ ધારણ કરી સહાય કરશે. અંતે ધર્મની પુનઃસ્થાપના, દિવ્ય રાજધર્મની પ્રશંસા અને સભામાં ભાવસભર પ્રતિભાવથી વર્ણન પૂર્ણ થવાનું સૂચિત થાય છે.

38 verses

Adhyaya 8

Agastya’s Instruction to Raghunātha (Rāma): Sin, Remorse, and the Aśvamedha Remedy

શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદની પરિધિમાં આ અધ્યાય એક અંતર્નિહિત પ્રસંગ તરફ વળે છે, જ્યાં શોકથી વ્યાકુળ શ્રીરામ મૂર્ચ્છિત થઈ પડ્યા છે. કુંભજન્મા અગસ્ત્ય આવી તેમને સાંત્વના આપી ચેતનામાં લાવે છે. રામ કામદોષથી થયેલી ભૂલ સ્વીકારી બ્રાહ્મણ-અપરાધ અને પૂજ્ય બ્રાહ્મણોના વધનો વિલાપ કરે છે; નરકભય અને અશુચિતા અપરિહાર્ય રહેવાની આશંકા વ્યક્ત કરે છે. અહીં બ્રાહ્મણને વૈદિક ધર્મનું મૂળ માની ધર્મતત્ત્વનું ગાઢ નિરૂપણ થાય છે. અગસ્ત્ય રામને આશ્વાસન આપે છે કે દુષ્ટોનો નાશ કરવો એ જ તેમનો નિયોગ છે, તેથી પાપનો લેપ તેમને લાગશે નહીં. પરંતુ રામ ઇરાદાપૂર્વક અને અજાણતાં થયેલા પાપનો ભેદ કરીને કહે છે કે જાણીને કરેલા દોષ માટે નિશ્ચિત પ્રાયશ્ચિત્ત જરૂરી છે. ત્યારે ઋષિ અશ્વમેધ (વાજિમેધ) યજ્ઞને ઉપાય તરીકે નિર્દેશે છે અને દિલીપ, મનુ, સગર, મરુત્ત તથા ઇન્દ્રના સો યજ્ઞોના દાખલા આપે છે. રામ યજ્ઞ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે અને વિધિ-વિધાન પૂછે છે; આમ નિરાશાથી ધર્મપુનઃસ્થાપન તરફ આગળ વધે છે.

37 verses

Adhyaya 9

Instruction on All Dharma (in the context of Rāma’s Aśvamedha)

આ અધ્યાયમાં શ્રીરામ અગસ્ત્યને અશ્વમેધ યજ્ઞની વિધિ પૂછે છે—યોગ્ય અશ્વનાં લક્ષણો, પૂજા-ક્રમ, યજ્ઞનું નિર્વહણ અને શત્રુવિજય. અગસ્ત્ય શુભલક્ષણયુક્ત ઘોડાનું વર્ણન કરે છે અને કહે છે કે વૈશાખ પૂર્ણિમાએ કપાળ પર ઓળખચિહ્ન/પત્ર મૂકીને રક્ષકો સાથે અશ્વને મુક્ત કરવો; કોઈ પકડી લે તો બળપૂર્વક પાછો લાવવો પણ વિધિનો ભાગ છે. આ યજ્ઞ વર્ષભર નિયમ-સંયમ અને દિન-દુર્બળોને સતત દાન સાથે કરવો જોઈએ એમ જણાવાય છે. પછી રામ પોતાની અશ્વશાળા દર્શાવે છે; યજ્ઞયોગ્ય અશ્વો જોઈ અગસ્ત્ય આશ્ચર્ય પામે છે અને પૂર્ણ અનુષ્ઠાન કરવા પ્રેરણા આપે છે. સરયૂ તટે વસિષ્ઠના નેતૃત્વમાં તૈયારીઓ થાય છે અને મહર્ષિઓને આમંત્રણ મોકલાય છે. શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદમાં ધર્મોપદેશ વિસ્તરે છે. ઋષિઓ વર્ણાશ્રમધર્મ તથા ગૃહસ્થાચારના સૂક્ષ્મ નિયમો (ઇન્દ્રિયસંયમ, લગ્નમર્યાદા, અતિથિસત્કાર, શૌચ-આચાર અને નિષેધો) સમજાવી, આ ધર્મો સર્વ લોકના કલ્યાણ માટે ઉપદિષ્ટ છે એવો નિષ્કર્ષ આપે છે.

63 verses

Adhyaya 10

Instruction to Śatrughna and the Mobilization for Rāma’s Aśvamedha

વસંત ઋતુ આવતા વશિષ્ઠ રામને જણાવે છે કે આ યજ્ઞ માટે અતિ શુભ સમય છે; તેથી પૂજિત અશ્વમેધના અશ્વને મુક્ત કરવાનો વિધાન કરવો. યજ્ઞસામગ્રીની તૈયારી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ, દયાપૂર્વક દાન, તેમજ વ્રતસમાન નિયમો—ભૂમિ પર શયન, બ્રહ્મચર્ય અને ત્યાગ—પાળવા તે આદેશ આપે છે. રામ લક્ષ્મણને યજ્ઞાશ્વ લાવવા આજ્ઞા કરે છે; લક્ષ્મણ સમગ્ર સેનાને સજ્જ કરી કડક રક્ષણવ્યવસ્થા ગોઠવે છે. પછી અશ્વની ભવ્ય યાત્રા, સેનાની ગર્જનાભરી શોભાયાત્રા અને સભામાં યુદ્ધમય વૈભવનું વર્ણન થાય છે. યજ્ઞમંડપ સ્થાપિત થાય છે; વશિષ્ઠ અને અગસ્ત્ય મુખ્ય, વાલ્મીકી અધ્વર્યુ તરીકે, અને કણ્વ દ્વારપાલ તરીકે નિયુક્ત થાય છે. નામે ઉલ્લેખિત ઋષિઓ દ્વારો પર રક્ષક તરીકે ઊભા રાખવામાં આવે છે. અંતે રામ શત્રુઘ્નને ઉપદેશ આપે છે—અશ્વનું રક્ષણ કર, હિંસા સંયમિત રાખ, ધર્મનું પાલન કર; ખાસ કરીને નિઃશસ્ત્ર, ભયભીત, સૂતો અથવા શરણાગત પર પ્રહાર ન કરવો. આગળ વૈષ્ણવ નીતિ-તત્ત્વ વિસ્તરે છે—ભક્તો પ્રત્યે કરુણા, સર્વત્ર ભગવદ્ભાવ અને અદ્વૈતભાવથી આદર રાખવાની શિક્ષા આપવામાં આવે છે.

74 verses

Adhyaya 11

The Meeting with Puṣkala’s Wife

આ અધ્યાયમાં રામાશ્વમેધ કથામાં રાજસભાનું આયોજન, યજ્ઞવિધિ અને ગૃહજીવનનો સ્નિગ્ધ પ્રસંગ એકસાથે આવે છે. રઘુનાથ રામ સુમંત્રને પૂછે છે કે યજ્ઞ-અશ્વની રક્ષા માટે કોને નિયુક્ત કરવું; ત્યારે અનેક રાજાઓ અને વીરોનાં નામ, તેમની સેનાઓ તથા અસ્ત્રવિદ્યામાં પ્રાવિણ્યનું વર્ણન થાય છે. રામ રાજધર્મ સમજાવે છે કે નિરસ્ત્ર, બાળકો, સ્ત્રીઓ અથવા બેફિકર વ્યક્તિ પર પ્રહાર ન કરવો. યજ્ઞ આરંભે ગુરુઓ અને ઋત્વિજોને ઉત્તમ દાન આપવાની વાત આવે છે. વસિષ્ઠ મંત્રોચ્ચાર અને સ્પર્શથી વિધિપૂર્વક અશ્વને મુક્ત કરે છે; શુભ શકુનો સાથે સેના પ્રસ્થાન કરે છે. અંતે પુષ્કલ પોતાના ગૃહમાં પ્રવેશી પોતાની પતિવ્રતા પત્નીને મળે છે; ત્યાં ગૃહધર્મ, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને વડીલો પ્રત્યે આદર યુદ્ધયાત્રા પહેલાં સ્પષ્ટ થાય છે.

83 verses

Adhyaya 12

Account of Kāmākṣā (Bhavānī) at Āhicchatrā

આ અધ્યાયમાં રામના અશ્વમેધ યજ્ઞની પૃષ્ઠભૂમિમાં યુદ્ધયાત્રા અને યજ્ઞરક્ષણની તૈયારી વર્ણવાય છે. મંગલ આશીર્વાદ, સ્મરણ-પૂજન અને રક્ષાકવચ-શસ્ત્રધારણ દ્વારા વિજયને ધર્મ, માન અને દેવકૃપાથી સંકળાયેલો બતાવવામાં આવ્યો છે. શત્રુઘ્ન મંત્રીઓ અને સેનાસહિત આહિચ્છત્રા નગરીમાં પ્રવેશે છે. રમ્ય નગર અને વનપ્રદેશ જોઈને તેને તેજસ્વી મંદિર દેખાય છે. સુમતિને પૂછતાં સુમતિ કહે છે કે આ કામાક્ષા/ભવાનીનું પરમ ધામ છે, જે ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ એવા ચાર પુરુષાર્થ આપનારી સર્વપૂજ્ય દેવી છે. પછી રાજા સુમદાની પૂર્વકથા ખુલેછે—ભયંકર વિયોગથી વ્યાકુળ થઈ તેણે હેમકૂટ પર ઘોર તપ કર્યું. તેના તપથી ઇન્દ્ર ભયભીત થયો અને વિઘ્ન માટે વસંત સાથે અપ્સરાઓ સહિત કામદેવને મોકલે છે; અહીં સંયમ અને પ્રલોભનનો શાશ્વત સંઘર્ષ સ્થાપિત થાય છે.

86 verses

Adhyaya 13

Śatrughna’s Entry into Ahicchatrā (Temptation of Sumada and the Goddess’s Boon)

શેષ વત્સ્યાયનને કહે છે—રાજા સુમદના કઠોર તપથી કામના ગણમાંથી રંભા, તિલોત્તમા, ઘૃતાચી વગેરે અપ્સરાઓ આવી તેને પ્રલોભિત કરે છે. તેઓ નંદનવનના વિહાર, દિવ્ય ભોગો અને સ્વર્ગસુખનું લાલચ આપી તપ ભંગ કરવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ સુમદ વિચાર કરીને સ્વર્ગને ‘તુચ્છ અને અનિત્ય’ માને છે અને જગન્માતા અંબિકાની ભક્તિમાં અડગ રહે છે. કામના બાણ, સ્ત્રીઓની કલાઓ અને ઇન્દ્રનો વિઘ્ન—કશું તેને ડગમગાવી શકતું નથી; અંતે ઇન્દ્ર પણ શરમાઈ સેવા-ભાવ સ્વીકારે છે. ત્યારે પ્રસન્ન મહાદેવી અંબિકા તેજોમય સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. સુમદ સ્તુતિ કરીને તેને જ્ઞાનરૂપા, માયાશક્તિ અને જગતધારિણી કહે છે. દેવી વર આપે છે; સુમદ રાજ્યની પુનઃપ્રાપ્તિ, અચલ ભક્તિ અને મોક્ષ માગે છે. દેવીની ભવિષ્યવાણી થાય છે—શ્રીરામના અશ્વમેધ યજ્ઞના અશ્વનું રક્ષણ કરતાં શત્રુઘ્ન અહિચ્છત્રામાં આવશે; સુમદ તેને રાજ્ય અર્પણ કરીને રામકાર્યમાં સંપૂર્ણ સમર્પિત થશે. અધ્યાય શત્રુઘ્નના સન્માનપૂર્વક પ્રવેશ અને સુમદની રામપરાયણતા સાથે પૂર્ણ થાય છે.

67 verses

Adhyaya 14

The Episode of Cyavana (Cyavana’s Hermitage and the Power of Tapas)

આ અધ્યાયમાં રાજા સુમદ શત્રુઘ્નનું રાજોચિત આતિથ્ય કરે છે અને રઘુનાથના દર્શનની તીવ્ર ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. ત્રણ રાત્રિ ત્યાં રહીને શત્રુઘ્ન સુમદના સહકાર, દાન-ઉપહાર અને સુવ્યવસ્થિત પરિચારકવર્ગ સાથે નદી માર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે; ઋષિઓથી ભરેલા પ્રદેશોમાંથી પસાર થતાં સર્વત્ર શ્રીરામના ગુણગાન સંભળાય છે. પ્રવાસ દરમિયાન વેદધ્વનિ, યજ્ઞચિહ્નો અને નિર્ભય પ્રકૃતિથી શોભિત એક આશ્રમ આવે છે. શત્રુઘ્ન સુમતિને પૂછે છે—આ કોનો આશ્રમ? સુમતિ કહે છે કે આ મહર્ષિ ચ્યવનનો આશ્રમ છે અને તેમના તેજ તથા મહિમાનું વર્ણન કરે છે. પછી ચ્યવનની ઉત્પત્તિ અને તપસ્યાનું વર્ણન થાય છે—ભૃગુની ગર્ભવતી પત્નીને એક રાક્ષસ અપહરણ કરે છે; ગર્ભ પડી જાય છે અને અપરાધી ભસ્મીભૂત થાય છે. ભૃગુના શાપથી અગ્નિ પર દોષ આવે છે, પરંતુ એક ઋષિના વરદાનથી ‘સર્વભક્ષક’ હોવા છતાં અગ્નિ સદૈવ શુદ્ધ રહે છે એમ સ્થિર થાય છે. રેવા તટે ચ્યવન ઘોર તપ કરે છે; એક રાજકન્યાથી તપસ્વીને ઇજા થતાં અપશકુનો ફેલાય છે, જે રાજા ધર્માનુસાર કન્યાદાન/વિવાહ દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્ત કરે ત્યારે જ શાંત થાય છે—તપસની વિશ્વવ્યાપી શક્તિ અને ક્ષતિપૂર્તિની ધાર્મિક આવશ્યકતા પ્રગટ થાય છે.

65 verses

Adhyaya 15

Description of Cyavana’s Austerity and Enjoyment

આ અધ્યાયમાં શર્યાતિની પુત્રી સુકન્યાએ વૃદ્ધ અને અંધ ઋષિ ચ્યવનની લાંબા સમય સુધી તપોમય સેવા કરી તે વર્ણવાય છે. તેની અડગ પતિવ્રતા નિષ્ઠા સ્ત્રીધર્મ અને યોગશુદ્ધિનું આદર્શ રૂપે પ્રગટે છે. એ સમયે દિવ્ય વૈદ્ય અશ્વિનીકુમારો આવે છે, તેમનો સત્કાર થાય છે અને તેઓ વર આપવા ઇચ્છે છે; સુકન્યા પોતાના પતિને દૃષ્ટિ (અને કલ્યાણ) મળે એવી પ્રાર્થના કરે છે. યજ્ઞભાગનો ધર્મપ્રસંગ પણ આવે છે—ચ્યવનની સંમતિથી અશ્વિનોને યજ્ઞમાં ભાગ આપવામાં આવે છે અને તેમનો અધિકાર ધર્મતઃ સ્થાપિત થાય છે. પ્રતિઉપકારરૂપે તેઓ ચ્યવનને રૂપાંતરિત કરી યુવન અને તેજ આપે છે; સમાન રીતે સુંદર ત્રણ પુરુષોની ઘટના સુકન્યાની પતિવ્રતા-પરીક્ષા બને છે અને તે પોતાના પતિને જ ઓળખે છે. પછી ચ્યવન તપોબળ અને દેવકૃપાથી ઇચ્છાપૂર્તિ કરતું દિવ્ય વિમાન અને રત્નમય વૈભવશાળી નિવાસ પ્રગટ કરે છે. અધ્યાય દર્શાવે છે કે તપ, ધર્મ અને અનુગ્રહથી ભોગસંપત્તિ પણ મળે છે અને સાથે નિર્ભયતા તથા નિઃશોકતા જેવી આધ્યાત્મિક ખાતરી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

54 verses

Adhyaya 16

The Horse’s Journey (to Cyavana’s Hermitage)

આ અધ્યાયમાં શેષજી વાત્સ્યાયનને બે પ્રવાહમાં કથા સંભળાવે છે. પ્રથમ પ્રવાહમાં ચ્યવન–સુકન્યાનું ઉપાખ્યાન આવે છે—ચ્યવનના કઠોર તપથી ઇન્દ્રનો અહંકાર દબાય છે, અશ્વિનીકુમારોને યજ્ઞમાં તેમનો ભાગ મળે છે અને બ્રાહ્મણ-તેજનો મહિમા સભામાં પ્રગટ થાય છે. બીજા પ્રવાહમાં રામના અશ્વમેધ યજ્ઞની વ્યવસ્થા વર્ણવાય છે—યજ્ઞાશ્વની યાત્રા, શત્રુઘ્નનું ચ્યવનાશ્રમમાં આગમન, ઋષિનું રામયજ્ઞમાં આવવા માટે આમંત્રણ અને હનુમાન દ્વારા દૂતરૂપે સંદેશ પહોંચાડવો. અહીં રામનામ-સ્મરણને પાપનાશક અને માત્ર વિધિવિધાનથી પણ ઊંચું ગણાવી સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; તેમજ ધર્મ અને મહર્ષિ-સાન્નિધ્યથી યજ્ઞ પવિત્ર બને છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. અંતે રામ ચ્યવનનો સત્કાર કરે છે અને ઋષિ-સંગથી યજ્ઞ શુદ્ધ જાહેર થાય છે.

54 verses

Adhyaya 17

Glory of Nīla Mountain and the Prelude to King Ratnagrīva’s Legend

આ અધ્યાયમાં શત્રુઘ્ન ચ્યવન મુનિના તપોબળથી પ્રગટ થયેલા યોગ-વૈભવને જોઈ આશ્ચર્યચકિત થાય છે. ત્યારબાદ તે અશ્વમેધના ઘોડાની ફરી શોધ અને પીછો કરવા આગળ વધે છે અને માર્ગમાં રાજા વિમલ દ્વારા સન્માનપૂર્વક আতિથ્ય પામે છે. મુસાફરીના પ્રસંગે મંત્રી સુમતિ સાથેના સંવાદથી ધર્મમાર્ગ અને શુચિતાનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ થાય છે. આગળ શત્રુઘ્ન ‘નીલ’ નામના તેજસ્વી પર્વતનું દર્શન કરે છે—પુરુષોત્તમ હરિનું ધામ, જે માત્ર પુણ્યવાન અને હરિ-પરાયણ જનને જ દેખાય છે. અહીં પાપાચાર, દુર્વર્તન અને સામાજિક મર્યાદાભંગ જેવા દોષોનું વર્ણન કરીને બતાવવામાં આવે છે કે પવિત્ર આચરણ વિના તીર્થદર્શન શક્ય નથી. પુલસ્ત્ય ભીષ્મને ઉપદેશ આપે છે કે નীলપર્વત પર સ્થિત પુરુષોત્તમ જ પરમ આરાધ્ય છે. પછી પ્રાચીન કથાનો આરંભ થાય છે—કાંચીના રાજા રત્નગ્રીવ ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવી વૃદ્ધાવસ્થામાં સર્વોત્તમ તીર્થની ઇચ્છા કરે છે. તે એક તપસ્વી બ્રાહ્મણને પૂછે છે; બ્રાહ્મણ રામચંદ્રની સ્તુતિ કરીને કાશી, કુરુક્ષેત્ર, દ્વારકા વગેરે તીર્થોનું વર્ણન કરે છે અને અંતે નીલપર્વત પર જોયેલા એક અદ્ભુત ચમત્કાર તરફ કથાને લઈ જાય છે.

82 verses

Adhyaya 18

Instruction to the Brahmin (The Greatness of Piṇḍa and Prasāda on Mount Nīla)

ગંગા અને સમુદ્રથી પાવન થયેલા નીલપર્વત પર એક બ્રાહ્મણ સાક્ષી બની ભિલ્લ/કિરાતોને અદભુત રૂપે જુએ છે. તેઓ ચતુર્ભુજ છે અને શંખ, ચક્ર, ગદા, શારઙ્ગ તથા કમળ જેવા વૈષ્ણવ ચિહ્નો ધારણ કરે છે; દૃશ્ય જાણે વૈકુંઠ સમાન લાગે છે. આશ્ચર્યચકિત બ્રાહ્મણ રાજાને ઉદ્દેશીને પૂછે છે—દેવોને પણ દુર્લભ એવું રૂપ તમને કેવી રીતે મળ્યું? તેઓ હસીને કહે છે કે આ બધું પિંડ અને પ્રસાદની મહિમાથી થયું. તેઓ કહે છે: પહેલાં પૃથુક નામનો એક બાળક શિખર પર ચઢી તેજસ્વી રત્નમય મંદિરમાં પ્રવેશ્યો, જ્યાં દેવો અને અસુરો હરિની પૂજા કરતા હતા. નૈવેદ્ય અને નીરાજન પછી દેવપૂજાનો બચેલો પ્રસાદ નીચે પડ્યો; તે પવિત્ર અવશેષ ભક્ષણ કરતાં બાળક—અને પછી તેમનો સમુદાય—ચતુર્ભુજત્વ અને વૈષ્ણવ-લક્ષણોથી યુક્ત થયો. અધ્યાયનો ઉપદેશ એ છે કે અર્પણ, પિંડ અને પ્રસાદ દ્વારા પ્રગટ થતી ભગવાનની કૃપા, શ્રદ્ધા અને હરિસંયોગથી, સીમાંત જનને પણ વૈકુંઠચિહ્નિત પરિવર્તન સુધી ઉન્નત કરી શકે છે।

30 verses

Adhyaya 19

Ratnagrīva’s Pilgrimage and the Prescribed Procedure for Visiting Sacred Tīrthas

આ અધ્યાયમાં પૂર્વ પ્રસંગના અદ્ભુત વર્ણન પછી વક્તા રાજાને પુરુષોત્તમ અને નીલપર્વતની તીર્થયાત્રાનો સ્પષ્ટ અનુશાસન જણાવે છે. દર્શનમાત્રથી ચતુર્ભુજ સ્વરૂપપ્રાપ્તિ અને પુનર્જન્મથી મુક્તિ જેવા ફળો કહેવામાં આવ્યા હોવાથી રાજાને યાત્રા માટે પ્રેરણા મળે છે. મૃત્યુ નિશ્ચિત છે એમ જાણીને હરિનું શરણ લેવું; કીર્તન-શ્રવણ, પ્રણામ અને પૂજાથી ભક્તિ વધારવી; સત્સંગ કરવો; અને તીર્થસ્થાને સંયમ તથા વૈરાગ્ય સાથે જવું—એવો ઉપદેશ છે. સ્નાન, મુંડન (પાપ વાળમાં ચોંટે છે), યાત્રિક વેશ—દંડ, કમંડળુ, મૃગચર્મ—પગપાળા હરિનામ લેતા આગળ વધવું અને સાધુઓનું સન્માન કરવું જેવી વિધિઓ પણ દર્શાવવામાં આવે છે. પછી કથા નગરવ્યાપી આયોજન બને છે: રાજા સમગ્ર નગરને યાત્રાનો આદેશ આપે છે, મંત્રી ઘોષણા કરે છે, અને સર્વ વર્ગના લોકો ‘જય’ના નાદ સાથે પુરુષોત્તમ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.

60 verses

Adhyaya 20

The Greatness of the Gaṇḍakī River and the Śālagrāma Stone

એક રાજા વૈષ્ણવ કીર્તન સાથે યાત્રા કરતાં અનેક તીર્થોનું સેવન કરે છે અને અંતે ચક્રચિહ્નિત શિલાઓથી ઓળખાતી પાપનાશિની નદી પાસે પહોંચે છે. તે એક તપસ્વી બ્રાહ્મણને પૂછે છે; મুনি કહે છે—આ ગંડકી છે. તેના દર્શન, સ્પર્શ અને જળથી મન-વાણી-કાયાના પાપ દહન થાય છે. પછી શાલગ્રામનું મહાત્મ્ય વર્ણવાય છે—ચક્રાંકિત શાલગ્રામ શિલા સాక్షાત્ ભગવાન વિષ્ણુનું સ્વરૂપ છે; તેની પૂજા મુક્તિ આપે છે. શાલગ્રામને સ્નાન કરાવેલું જળ ‘પાદામૃત’ બની ક્ષણમાં શુદ્ધ કરે છે; પૂજાના નિયમો, જરૂરી દ્રવ્યો અને સાવચેતીઓ પણ જણાવાય છે. એક દૃષ્ટાંતમાં ઘોર પાપીને યમદૂત પકડી લે છે, પરંતુ કરુણ વૈષ્ણવ ભક્ત તુલસી-સેવા, “રામ” નામ અને શાલગ્રામ-સ્પર્શના પ્રભાવથી તેને બચાવે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુદૂત પ્રગટ થઈ શાલગ્રામની તત્કાળ તારક શક્તિ જાહેર કરે છે.

49 verses

Adhyaya 21

The Vision of the Renunciate (Yati-darśana)

આ અધ્યાયમાં ભક્તરાજ રત્નગ્રીવ ગંડકીનું મહાત્મ્ય સાંભળી ત્યાં સ્નાન કરે છે, પિતૃઓને તર્પણ આપે છે, અનેક શાલગ્રામ-શિલાઓનું પૂજન કરે છે અને દીનજનને દાન આપે છે. પછી નિલ પર્વત પર આવેલા પુરુષોત્તમના ધામ તરફ જતા ગંગા–સાગર સંગમે એક તપસ્વી બ્રાહ્મણને પૂછે છે—નિલ અને હરિનું દર્શન કેવી રીતે થાય? તપસ્વી કહે છે: અહીં રહી પુરુષોત્તમની સ્તુતિ કર અને દર્શન થાય ત્યાં સુધી ઉપવાસ-વ્રત ધારણ કર. રાજા પાંચ દિવસ કઠોર વ્રત કરીને દિવસ-રાત હરિના ગુણ ગાય છે. ત્યારે કરુણાથી હરિ ત્રિદંડી સંન્યાસીના વેશમાં પ્રગટ થઈ પૂજા સ્વીકારે છે અને મધ્યાહ્ને દુર્લભ દર્શન તથા પાંચ સાથીઓ સાથે નિલારોહણ થશે એમ આશીર્વાદ આપે છે; તીર્થસ્થાને અખંડ સ્તુતિ અને વ્રતથી ભગવાનનું સ્વયં પ્રાકટ્ય અને રક્ષણ સિદ્ધ થાય છે।

Adhyaya 22

Description of the Glory of Nīlagiri (Nīlā/Nīlaprastha) and Puruṣottama’s Saving Vision

ગંગાના કાંઠે એક દિવસ હરિ-સ્મરણ અને કીર્તનમાં લીન રાજા રત્નગ્રીવ રાત્રે સ્વપ્નમાં ચતુર્ભુજ, વિષ્ણુસદૃશ રૂપ ધારણ કરીને પુરુષોત્તમની દિવ્ય સભાનું દર્શન કરે છે. વાડવ નામના બ્રાહ્મણ માર્ગદર્શકના ઉપદેશથી તે દાન કરે છે, ગંગાસાગર-સ્નાન અને તર્પણ કરે છે; ત્યારે દેવદુંદુભિઓ વાગે છે અને પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ ભગવાનની પ્રસન્નતા પ્રગટ થાય છે. પછી તેઓ તેજોમય નীলગિરિ/નીલપ્રસ્થને જોઈ રત્નજડિત સુવર્ણ મંદિરમાં ચઢી સિંહાસનસ્થ પુરુષોત્તમનું દર્શન કરે છે. રાજા અભિષેક, અર્ઘ્ય-પાદ્ય, વસ્ત્ર, ગંધ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય વગેરે દ્વારા પૂર્ણ પૂજા કરીને ભગવાનના પરત્વ અને અવતાર-હેતુનું પ્રતિપાદન કરતું સ્તોત્ર ગાય છે. પુરુષોત્તમ પ્રસાદ આપી ભવિષ્યમાં આ સ્તોત્રના પાઠકોને પણ દર્શન આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે; રાજા સહચરો સાથે વિમાનમાં વૈકુંઠ જાય છે અને નীলગિરિના દર્શન-શ્રવણની મુક્તિદાયિની મહિમા સ્થાપિત થાય છે.

Adhyaya 23

Account of the Battle of the Princes

રામ-અશ્વમેધના પ્રસંગમાં પત્રચિહ્નિત યજ્ઞાશ્વ યક્ષ-ચામરથી સેવિત થઈ, શત્રુઘ્ન અને સહાયક વીરોનાં રક્ષણ હેઠળ વેગથી વિચરે છે. સુબાહુની વંશપરંપરાથી જોડાયેલા નગરમાં રાજકુમાર દમન તેને પકડી બાંધી દે છે; તેથી ક્ષત્રિય સંઘર્ષનો આરંભ થાય છે. દૂત અને ગુપ્તચરો અશ્વગ્રહણનો સમાચાર આપે તત્કાળ સેનાઓ સજ્જ થાય છે. દમન અને પ્રતાપાગ્ર્ય વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ ફાટી નીકળે છે—હાથી, રથ, ઘોડેસવાર અને પાયદળની ભીડમાં બાણવર્ષા સાથે પુરાણોચિત રણકાવ્યશૈલીનું વર્ણન થાય છે. અંતે દમન તેજસ્વી, જ્વલંત નિર્ણાયક અસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે; તેનાથી પ્રતાપાગ્ર્ય ધરાશાયી થાય છે અને તેના લોકો તેને ઉઠાવી લઈ જાય છે. શત્રુસેના તૂટી શત્રુઘ્ન તરફ પીછેહઠ કરે છે; દમન વિજયી બની શત્રુઘ્નના આગમનની રાહ જુએ છે, આગળના સંઘર્ષની ભૂમિકા રચાય છે.

Adhyaya 24

The Victory of Puṣkala (Aśvamedha Battlefield Episode)

અશ્વમેધના ઘોડાને પકડી લેવાયો છે એવું સાંભળતાં જ શત્રુઘ્ન ક્રોધથી રણભૂમિ તરફ દોડી ગયો; ત્યાં તૂટેલા દળો અને પશુઓના અવશેષોથી ભયાનક દૃશ્ય હતું. ત્યાં સુબાહુનો પુત્ર દમન (દમનક) મહાન અશ્વ-પ્રશિક્ષક અને શત્રુનાશક પરાક્રમી તરીકે સામે આવ્યો. ભરતપુત્ર પુષ્કલે તેને જીતવાની પ્રતિજ્ઞા કરી સૈન્ય સાથે આગળ વધ્યો. મંત્રબળયુક્ત અસ્ત્રોની ઘોર ટક્કર થઈ—અગ્ન્યસ્ત્રને વરુણના જળે શમાવ્યું, વાયવ્યસ્ત્રને પર્વતાસ્ત્રે રોક્યું, અને વજ્રસદૃશ પ્રહારે એક રાજકુમાર ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈ વ્યૂહાત્મક રીતે પાછો હટ્યો. તેમ છતાં પુષ્કલ વિજયસ્થિતિમાં હોવા છતાં શ્રીરામની આજ્ઞા સ્મરી વધુ આક્રમણ રોકે છે; વિજયને માત્ર બળ નહીં, ધર્મનિયમિત આચરણ સાથે જોડે છે. અંતે જયઘોષ થયો અને શત્રુઘ્ન આનંદથી પુષ્કલની પ્રશંસા કરી.

Adhyaya 25

The Mustering (Assembly) of Subāhu’s Army

પુરાણની બહુસ્તરીય કથારચનામાં શેષ અને વાત્સ્યાયનના વર્ણન દ્વારા અશ્વમેધસંબંધિત યુદ્ધપ્રસંગ આગળ વધે છે. યજ્ઞાશ્વની આસપાસ ઘોર લડાઈ ચાલી રહી છે એવી વાત સાંભળી સુબાહુ પોતાના પુત્ર દમનના વર્તન અને પરાક્રમ વિષે ચિંતિત થાય છે. દમન વારંવાર વિજય મેળવે છે, પરંતુ અંતે શત્રુઘ્નપક્ષ સાથે સંકળાયેલા એક પ્રબળ અસ્ત્રના પ્રહારથી તે ધરાશાયી થાય છે. આ દૃશ્યથી સુબાહુનો શોક ક્રોધમાં ફેરવાય છે અને તે સમગ્ર સેનાનું સંચાલન કરવા આદેશ આપે છે. હાથી-ઘોડા-રથ-પદાતિ એવી ચતુરંગિણી સેના ધરતી ધ્રુજાવે તેમ આગળ વધે છે; સુકેતુ, ચિત્રાંગ, વિચિત્ર વગેરે મુખ્ય વીરો પોતાના સ્થાન પર ગોઠવાય છે. પછી દમન ફરી ચેતનામાં આવી દર્પભરી વાણી બોલે છે. સુબાહુ દુર્ભેદ્ય ‘ક્રૌંચ’ વ્યૂહ રચવાનો હુકમ કરે છે; નામોલ્લેખ સાથે નિર્ધારિત સ્થાનોમાં તેને કાળજીપૂર્વક ગોઠવવામાં આવે છે, જેથી શત્રુઘ્નની સેનાઓ સાથે થનારા મહાસંગ્રામની તૈયારી પૂર્ણ થાય.

Adhyaya 26

The Club-Fight (Mace Combat Episode)

રામના અશ્વમેધ અભિયાન દરમિયાન શત્રુઘ્ન ચક્રાંકા નગરની નજીક ભયંકર ચતુરંગી સેના સામે આવે છે. સુમતિ ત્યાંના રાજા સુબાહુનો પરિચય આપી તેની ધર્મમય રાજનીતિની પ્રશંસા કરે છે—વિષ્ણુભક્તિ, સત્યનિષ્ઠા, ન્યાયી કરવ્યવસ્થા અને વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણોનું સન્માન. ત્યારબાદ ક્રૌંચ-વ્યૂહમાં બંને પક્ષોની યુદ્ધરચના થાય છે અને શત્રુઘ્ન પુષ્કલ, રિપુતાપ, નીલરત્ન, ઉગ્રાશ્વ, વીરમર્દન વગેરે વીરને વ્યૂહભેદ માટે મોકલે છે. લક્ષ્મીનિધિનો મુકાબલો સુકેતુ સાથે થાય છે. તીવ્ર બાણવર્ષામાં સુકેતુનો રથ અને ધ્વજ ભંગાય છે; પછી યુદ્ધ ગદાયુદ્ધમાં ફેરવાય છે અને આગળ મલ્લયુદ્ધ, આલિંગન-પ્રહાર તથા મુષ્ટિયુદ્ધ સુધી પહોંચે છે. કોઈને સહેલાઈથી વિજય મળતો નથી; બંનેની અદભુત સહનશક્તિ અને બળ જોઈ દર્શકો બંને યોદ્ધાઓના શૌર્ય અને રાજોચિત તેજની સમાન પ્રશંસા કરે છે.

Adhyaya 27

The Slaying of Citrāṅga

રામના અશ્વમેધ-પ્રસંગમાં ચિત્રાંગ યુદ્ધભૂમિમાં આગળ વધીને ભરતપુત્ર પુષ્કલ સાથે ઘોર સંઘર્ષ કરે છે. બંને વચ્ચે ઝડપી બાણવર્ષા, રથચાતુર્ય અને શસ્ત્રકૌશલ્યની કઠોર ટક્કર થાય છે; પુષ્કલ વારંવાર ચિત્રાંગના રથોને ભાંગી તેને સંકટમાં મૂકે છે. યુદ્ધ વચ્ચે સંવાદ થાય છે—ચિત્રાંગ પુષ્કલની પરાક્રમતા સ્વીકારી પ્રતિજ્ઞા ઉચ્ચારે છે, જેથી સ્પર્ધા માત્ર બળની નહીં રહી ધર્મ-સત્યના દાવામાં ફેરવાય છે. ત્યારબાદ પુષ્કલ શ્રીરામભક્તિ અને પતિવ્રતાધર્મ પર આધારિત સત્યક્રિયાનું આહ્વાન કરીને નિર્ણાયક બાણ છોડે છે. શત્રુ પ્રતિઅસ્ત્ર ચલાવે છે, પરંતુ સત્યબળયુક્ત બાણ ચિત્રાંગનું શિર કાપી નાખે છે; તેની સેના ભયથી ભાગી જાય છે અને પુષ્કલ વ્યૂહ ભેદીને વિજય મેળવે છે—ધર્મસમર્થ શૌર્યરૂપે વર્ણિત।

Adhyaya 28

The Defeat of Subāhu (within the Rāma-Aśvamedha account)

આ અધ્યાયમાં રામ-અશ્વમેધ પ્રસંગની અંદર યુદ્ધભૂમિ અને યજ્ઞસંકટનું દૃશ્ય આવે છે. એક રાજા પોતાના પડેલા પુત્રને જોઈ અત્યંત શોકમાં કરુણ વિલાપ કરે છે; અન્ય પુત્રો અને વીર યોદ્ધાઓ તેને શોક છોડીને ક્ષત્રિયધર્મનું સ્મરણ કરી ફરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થવા પ્રેરિત કરે છે. પછી સુબાહુ હનુમાન સામે આવે છે. બાણો તૂટી જાય છે, રથો પકડીને ચૂર કરવામાં આવે છે, અને હનુમાનના પ્રહારથી રાજા પડીને મૂર્છિત થાય છે. મૂર્છામાં તેને સ્વપ્નદર્શન થાય છે—અયોધ્યામાં શ્રીરામ દેવો, ઋષિઓ, અપ્સરાઓ અને દેહધારી વેદો દ્વારા સ્તુત દેખાય છે; ત્યારે તેને સમજાય છે કે આ સંઘર્ષ સામાન્ય નથી, દિવ્ય સત્તા સાથેનો સામનો છે. ચેતના પરત આવતાં તે પૂર્વ શાપ અને મુનિ અસિતાંગનો ઉપદેશ યાદ કરે છે—રામ પરબ્રહ્મ છે અને સીતા ચિન્મયી; માત્ર તર્કથી આ તત્ત્વ પકડાતું નથી. અંતે કથા સંયમ, પ્રતિશોધત્યાગ અને શ્રીરામના પરાત્પરત્વની પુનઃસ્વીકૃતિ તરફ વળે છે.

Adhyaya 29

The Departure of Śatrughna along with Subāhu (Rāma’s Aśvamedha Cycle)

આ અધ્યાયમાં શ્રીરામના અશ્વમેધ યજ્ઞના પ્રસંગે અત્યંત અલંકૃત યજ્ઞાશ્વને રાજચિહ્નો, સેવકો અને અપાર ધનવૈભવ સાથે તૈયાર કરી રક્ષણપૂર્વક આગળ મોકલવાનો વર્ણન છે. માર્ગમાં અનેક રાજાઓ અને અરજદારો વિનય તથા શરણાગતિના સ્વરે રામચંદ્રને રત્ન-નિધિઓ અર્પે છે અને પોતાના પુત્રો તથા અનુચરોની પરતફેર માગે છે. શત્રુઘ્ન સુબાહુ સહિત અન્ય રાજાઓને સ્વીકારી તેમની વિનંતી સાંભળે છે. અશ્વને પકડવા/અટકાવવાના સંબંધિત અપરાધને તેઓ સ્વીકારી ક્ષમા યાચે છે. ગ્રંથ સ્પષ્ટ કરે છે કે શ્રીરામ દેવતાઓથી પર પરમેશ્વર છે. ક્ષત્રિયધર્મ—યુદ્ધસજ્જતા, રાજ્ય પુનઃસ્થાપન, અંત્યેષ્ટિ અને શાસન—ભક્તિભાવ સાથે જોડાય છે; રામદર્શનની તરસ, રામનામની મુક્તિદાયક મહિમા અને રામના કમલમુખના દર્શનથી અયોધ્યાની ધન્યતા ગવાય છે।

Adhyaya 30

Janaka’s Liberation of Beings in Hell (within the Satyavād Narrative; Rama’s Aśvamedha Context)

આ અધ્યાયમાં રામના અશ્વમેધનો ઘોડો તેજઃપુર નામના નગરમાં પહોંચે છે. નગર ધર્મપ્રભાથી દીપ્ત, મંદિરો વડે સમૃદ્ધ, તપસ્વીઓના નિવાસથી ભરેલું અને ગૃહસ્થોના અગ્નિહોત્રના ધુમાડાથી પવિત્ર થયેલું વર્ણવાયું છે. શત્રુઘ્ન મંત્રી સુમતિને ત્યાંના શાસક વિષે પૂછે છે; સુમતિ રાજા ઋતંભરનો પરિચય આપે છે—જેનાં વંશમાં સત્યવ્રત અને ગોમાતાને પ્રસન્ન કરનારા વ્રતોની પરંપરા પ્રસિદ્ધ છે. પછી ઉપદેશ આવે છે કે સંતાનપ્રાપ્તિ માટે વિષ્ણુની કૃપા, ગોમાતાનો આશીર્વાદ અથવા શિવનો અનુગ્રહ સાધવો. ગોપૂજાનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે અને ગાયને હાનિ કરવી, તિરસ્કાર કરવો કે ઉપેક્ષા કરવી—આ બધાં મહાદોષ તરીકે ચેતવવામાં આવ્યા છે. ત્યારબાદ પ્રાચીન કથામાં રાજા જનક યોગબળે દેહત્યાગ કરીને નરકની નજીક પહોંચે છે; તેના દેહમાંથી વહેતી પવનસમાન પ્રભાથી ત્યાંના જીવોની યાતનાઓ શમવા લાગે છે. કરુણાથી પ્રેરિત જનક ધર્મરાજ યમને પાપીઓની મુક્તિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ધર્મરાજ દંડવિધાન સમજાવે છે અને કહે છે કે પુણ્ય—વિશેષ કરીને ‘રામ, રામ’ નામોચ્ચારથી ઉપજેલું—દાન કરીને અન્યને અર્પી શકાય છે. જનક પોતાનું સંચિત પુણ્ય દાન કરે છે અને તે બધા જીવ તરત જ દિવ્ય દેહ પામી મુક્ત થાય છે.

Adhyaya 31

Description of the Dhenu-vrata (Cow Vow) and the Ethics of Cow-Protection

આ અધ્યાયમાં નરક-યાત્રાના પ્રસંગ સાથે કર્મનીતિ અને ધેનુ-વ્રતનું વિધાન સંક્ષેપમાં પણ સ્પષ્ટ રીતે આવે છે. યમપુરીમાં એક રાજા પૂછે છે—અતિ પુણ્યવાન રામભક્ત પણ યમના નગરની નજીક કેમ પહોંચે? ધર્મરાજ કહે છે કે પૂર્વે ચરતી ગાયને અટકાવી તેના તૃણભક્ષણમાં વિઘ્ન કરાયું હતું; એ સૂક્ષ્મ પાપશેષના કારણે યમપુરી-સન્નિધિ થઈ, ભક્તિનો મહિમા મહાન હોવા છતાં. પછી સુમતિના પ્રશ્ન પર જાબાલી ગોપૂજા અને ધેનુ-વ્રતની રીત કહે છે—દૈનિક ગોરક્ષા-સેવા, સ્નાન-પૂજન, તથા વિધિપૂર્વક તૃણ, જળ અને આહાર અર્પણ. આગળ રક્ષિત ગાય સિંહથી મરી જાય ત્યારે પ્રાયશ્ચિત્તનો વિચાર થાય છે. ઉપદેશમાં ભેદ બતાવવામાં આવે છે—ઇચ્છાપૂર્વક ગોહિંસા લગભગ અપ્રાયશ્ચિત્ત્ય, પરંતુ અજાણતાં થયેલી હાનિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત શક્ય. અંતે રઘુનાથની આરાધના, ગોસંરક્ષણ અને બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. સૂરભી/કામધેનુ ઋતંભર રાજાને રામભક્ત પુત્રનો વર આપે છે અને રાજા અંતે હરિધામને પામે છે.

Adhyaya 32

The Arrival/Meeting with Vatsa (Vatsa-māgama)

આ અધ્યાયમાં સત્યવાન રાજા સ્વધર્મમાં અડગ અને રઘુનાથ શ્રીરામની કૃપાથી પ્રાપ્ત દુર્લભ ભક્તિથી પ્રસિદ્ધ તરીકે વર્ણવાયો છે. એકાદશી વ્રતનું પાલન અને ભક્તના મસ્તક પર તુલસીદળ મૂકવાથી થતી અક્ષય પવિત્રતા દર્શાવીને—સંચિત પુણ્ય કરતાં ભક્તિ શ્રેષ્ઠ છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. પછી શ્રીરામના અશ્વમેધ યજ્ઞનો પ્રસંગ આવે છે. યજ્ઞાશ્વ શુભ લક્ષણો સાથે નગરમાં પ્રવેશે છે; પ્રજા સમાચાર રાજાને આપે છે. રામનામ સાંભળતાં રાજા આનંદિત થાય છે અને જાણે છે કે આ અશ્વ શત્રુઘ્નના રક્ષણમાં છે. તે અશ્વસેવા અને રામચરણસેવાનો સંકલ્પ કરીને ખજાનો અને પરિજન સાથે શત્રુઘ્નને મળવા જાય છે. શરણાગતિભાવથી સત્યવાન પોતાનું રાજ્ય અર્પણ કરે છે. શત્રુઘ્ન તેની ભક્તિ ઓળખીને પુત્ર રુક્મને રાજાસન પર સ્થાપે છે. હનુમાન અને સુબાહુ વગેરે ભક્તોને આલિંગન મળે છે અને અશ્વ આગળની યાત્રા ચાલુ રાખે છે.

Adhyaya 33

Narration of the Heroic Vow (Aśvamedha Horse Seizure and the Warriors’ Oaths)

અશ્વમેધની યાત્રા આગળ વધતી હતી ત્યારે અચાનક ભયંકર અંધકાર છવાઈ ગયો. આકાશ ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું, ગર્જના થવા લાગી, દુર્ગંધયુક્ત વરસાદ પડ્યો—આવા અપશકુનોથી સર્વત્ર ગભરાટ ફેલાયો. એ જ અવસરે પાતાળમાંથી રાવણનો સહાયક રાક્ષસ વિદ્યુન્માળી લોખંડના વિમાનમાં આવી યજ્ઞનો અશ્વ ચોરીને વેગથી ભાગી ગયો. અશ્વહરણની વાત સાંભળતાં શત્રુઘ્ન ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો અને મંત્રી સુમતિને પૂછ્યું કે કયા વીરોને મોકલવા. સુમતીએ પુષ્કલ, લક્ષ્મીનિધિ, હનુમાન તથા અન્ય વાનર અને માનવ વીરોને આગળ કરવા સલાહ આપી. ત્યારબાદ યોદ્ધાઓએ સભામાં સત્ય, ધર્મ અને શ્રીરામભક્તિને સાક્ષી રાખી દૃઢ પ્રતિજ્ઞાઓ લીધી અને વિષ્ણુ-શિવ વચ્ચે ભેદ પાડનાર મતની નિંદા કરી. અંતે સેના અશ્વચોરનો પીછો કરવા અને પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવા તૈયાર થઈ.

Adhyaya 34

Vidyunmālī and the Defeat of the Demon (Amarā/Amarā-like foe): Battle over Rāma’s Aśvamedha Horse

શેષ વત્સ્યાયનને કહે છે—રાવણના વર્તુળ સાથે જોડાયેલો રાક્ષસાધિપતિ વિદ્યુન્માળી રામના અશ્વમેધના ઘોડાને રોકવા/પાછો ખેંચવા ઊભેલા રાઘવપક્ષના રક્ષકો સામે આવી પ્રતિશોધની ગર્જના કરે છે અને રામના સાથીઓનું લોહી પીવાની ધમકી આપે છે. ત્યારે રાઘવપક્ષનો યોદ્ધા-સેવક પુષ્કલ ક્ષાત્રધર્મથી ઉત્તર આપે છે—વીરતા શબ્દોથી નહીં, શસ્ત્રોથી સાબિત થાય છે. પછી ઘોર યુદ્ધ થાય છે—ભાલા, ત્રિશૂલ, ગદા અને બાણવર્ષાથી બંને તરફ પ્રહાર થાય છે. પુષ્કલ ઘાયલ થઈ મૂર્ચ્છિત થાય છે. ત્યારે હનુમાન પ્રવેશ કરી રાક્ષસસેનાનો સંહાર કરે છે અને ત્રિશૂલને દાંતથી કાપી ચૂરચૂર કરી દે છે. વિદ્યુન્માળી ભયંકર માયા ફેલાવે છે—અંધકાર, લોહીવર્ષા અને પડતાં શિર. ત્યારે શત્રુઘ્ન આવે છે; રામસ્મરણ કરી મોહનાસ્ત્રથી માયા દૂર કરે છે. તેના પ્રતિઅસ્ત્રોથી રાક્ષસો ભાગે છે; વિદ્યુન્માળી અંગભંગ થઈ મરાય છે. બચેલા રાક્ષસો શરણ લઈ ઘોડો પરત આપે છે અને વિજયધ્વનિ ગુંજે છે.

Adhyaya 35

The Dialogue of Lomaśa and Āraṇyaka (Forest-Hermitage Episode) — Supreme Rāma-Bhakti and Meditation

વિદ્યુન્માલિન નામના ભયંકર દૈત્યનો વધ કરીને શત્રુઘ્ને અશ્વમેધનો ઘોડો ફરી પ્રાપ્ત કર્યો. તેના પ્રભાવથી જગતમાં મંગળ પાછું ફર્યું—નદીઓ શુદ્ધ થઈ, સૂર્ય અને પવન પ્રસન્ન થયા. વીરોએ પ્રેરણા આપતાં રાજાએ ઘોડાને ઉત્તર દિશામાં આગળ વધવા ફરી મુક્ત કર્યો. રેવા (નર્મદા) પ્રદેશમાં પહોંચીને શત્રુઘ્ને પલાશપાનની કૂટિયા ધરાવતો આશ્રમ જોયો. મંત્રી સુમતિના માર્ગદર્શનથી તે વનવાસી ઋષિ આરણ્યકને મળ્યો. આરણ્યકે કહ્યું કે ભોગસામગ્રીથી ભરપૂર યજ્ઞો સીમિત અને ક્ષયશીલ પુણ્ય આપે છે; તેના મુકાબલે હરિ/રામભક્તિ શ્રેષ્ઠ, નિત્ય અને પરમ ફળદાયિ છે. પછી લોમશ ઋષિના આંતરિક ઉપદેશનો પ્રસંગ આવે છે. એક સાધક પૂછે છે—સંસાર કેવી રીતે તરવો? લોમશ ગૂઢ અને પાત્રતા-રક્ષિત સિદ્ધાંત જણાવે છે: રામ જ પરમ દેવ છે; રામસ્મરણ, જપ, પૂજા અને ધ્યાન વ્રત, યોગ અને યજ્ઞ કરતાં પણ ઉત્તમ છે. અંતે અયોધ્યામાં સિંહાસનારૂઢ શ્રીરામનું વિસ્તૃત ધ્યાન-વર્ણન સાધના રૂપે આપવામાં આવે છે.

Adhyaya 36

Narration of Rāma’s Deeds (with calendrical chronology of key events)

શિષ્યભાવના પ્રશ્નથી—“તમે જે રામનું ધ્યાન કરો છો તે કોણ છે, અને શા માટે અવતર્યા?”—પ્રેરિત થઈ લોમશ કહે છે કે દુઃખમાં ડૂબેલા જીવો પર કરુણા રાખીને શ્રીરામ અવતરી આવ્યા. તેઓ રામાયણની મુખ્ય ઘટનાઓ સંક્ષેપમાં વર્ણવે છે—તાટકા-વધ, અહલ્યા-ઉદ્ધાર, વિશ્વામિત્રના યજ્ઞનું રક્ષણ, સીતાવિવાહ, વનવાસ, સીતા-હરણ, લંકા-અભિયાન/સેતુબંધ અને અંતે રાવણ-વધ। આ અધ્યાયની વિશેષતા એ છે કે અનેક પ્રસંગો તિથિ, પક્ષ અને માસ સાથે સમયક્રમમાં દર્શાવાયા છે; તેથી કથા એક પ્રકારની ધાર્મિક કાલપંચાંગ જેવી બની જાય છે. અંતે ભક્તિ-ફળ જણાવે છે—શ્રીરામના કમળચરણનું સ્મરણ અને પૂજન જ સંસારસાગર પાર કરાવનાર સાધન છે. તેમજ રામાશ્વમેધના પરિપ્રેક્ષ્ય સાથે ફરી જોડીને અગસ્ત્યનો ઉપદેશ, અશ્વનું એક આશ્રમ સુધી પહોંચવું અને અયોધ્યામાં ઋષિઓ દ્વારા રામકથા-વર્ણન પણ કહેવામાં આવે છે।

Adhyaya 37

The Sage Kamu’s (Kamo’s) Journey to Viṣṇu’s World

શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદની પરિધિમાં મુનિઓ શ્રીરામકથાનું અદ્ભુત માહાત્મ્ય અને તેને સાંભળવાથી થતી પાવનતા વર્ણવે છે. અગસ્ત્યની આજ્ઞાથી શ્રીરામ બ્રહ્મહત્યાદોષ-શમન માટે મહાયાગ/મહાનુષ્ઠાન કરે છે; આ પ્રસંગે હનુમાન અને વનવાસી ઋષિ આરાણ્યક (વાડવેન્દ્ર)ની ભક્તિપૂર્ણ ઘટના પ્રગટ થાય છે. શત્રુઘ્ન સાથીઓ સાથે આશ્રમમાં આવે છે. રામદર્શનની તીવ્ર તરસથી આનંદિત ઋષિને અયોધ્યા લઈ જવાય છે; સરયૂ તટે દાનધર્મમાં રત, મુનિઓ વચ્ચે વિરાજમાન શ્રીરામના દર્શનથી તે કૃતાર્થ થાય છે. શ્રીરામની અપૂર્વ વિનમ્રતા ત્યારે દેખાય છે—તે ઋષિના ચરણ ધોઈ તે ચરણામૃતનું જળ મસ્તકે ધારણ કરે છે. આરાણ્યક ઉપદેશ આપે છે કે રામનામ જ સર્વ પાપહર છે; બ્રહ્મહત્યાને પણ નાશ કરે છે. અંતે ભક્તઋષિનું તેજ શ્રીરામમાં લીન થઈ સાયુજ્ય પામે છે; દિવ્ય વાદ્યો, પુષ્પવર્ષા અને ગાનથી આ સિદ્ધિ શોભે છે.

Adhyaya 38

Shatrughna’s Vision of the Yoginīs and the Recovery of the Horse (Marriage/Boons from the Waters)

વાત્સ્યાયનને શ્રીરામના ગુણ સાંભળવાની અતૃપ્ત ઇચ્છા જોઈ શેષ (અનંત) અશ્વમેધનો પ્રસંગ કહે છે. રેવા નદીના ઊંડા કુંડમાં યજ્ઞનો ઘોડો અચાનક અદૃશ્ય થઈ જાય છે. શત્રુઘ્ન ત્યાં આવી અચંબિત સૈનિકોને પૂછે છે અને મંત્રીઓની સલાહથી હનુમાન તથા પુષ્કલ સાથે જળમાં ઉતરી પાતાળમાં પ્રવેશે છે. પાતાળમાં તેમને તેજસ્વી નગરી દેખાય છે અને રત્નજડિત સુવર્ણ સ્તંભ પાસે ઘોડો બંધાયેલો મળે છે. ત્યાં યોગિનીઓથી ઘેરાયેલી એક મહાશક્તિશાળી સ્ત્રી છે; તેની સાથીઓ આગંતુકોને ભક્ષણ કરવાની વાત કરે છે. સંવાદમાં શત્રુઘ્નપક્ષ ઘોડો રામભદ્રનો હોવાનું કહી મુક્તિ માગે છે; સંઘર્ષ અને મોહના સંકેતો ઊભા થાય છે. અંતે હનુમાન પરમ વર માગે છે—જન્મોજન્મ શ્રીરામની નિત્ય દાસ્યભક્તિ. દેવી વરદાન આપે છે, ભાવિ લગ્નસંબંધનો સંકેત કરે છે અને શત્રુઘ્નને યોગિનીપ્રદત્ત અસ્ત્ર આપે છે. શત્રુઘ્ન ઘોડો લઈને રેવા કાંઠે પરત આવે છે; સેના આનંદિત થાય છે અને સૌ આ વૃત્તાંત સાંભળી રેવાતીર્થની પવિત્રતા સ્મરે છે.

Adhyaya 39

The Seizing of the Sacrificial Horse by Maṇiputra

નાગો અને શિવના તેજસ્વી લોક સાથે સંકળાયેલી મણિ-નિર્મિત દિવ્ય નગરી તરફ એક ભવ્ય યાત્રા આગળ વધે છે. ત્યાં રાજા વીરમણી અને તેમના પુત્ર રુક્માંગદનો પરિચય થાય છે; રુક્માંગદ છ ઋતુઓથી શોભિત વનમાં સ્ત્રીઓ અને ભોગવિલાસ વચ્ચે ક્રીડા કરે છે. એ દરમિયાન સુવર્ણપત્ર પર લખાયેલા લેખથી ચિહ્નિત એક અતિ સુંદર અશ્વ આવી પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ સ્વામીને તેને પકડી લેવા પ્રેરે છે; રુક્માંગદ અશ્વને ઝૂંટી નગરીમાં પરત આવી રામભૂમિના રાજા ઉપર પોતાની શ્રેષ્ઠતા ગર્વથી જાહેર કરે છે. આ કૃત્ય ધર્મદૃષ્ટિએ સંદિગ્ધ ગણાય છે અને વાત ચન્દ્રચૂડ શિવ સુધી પહોંચે છે. શિવ આવનારા સંઘર્ષને શ્રીરામના કમળચરણોના દર્શનનો અવસર માને છે અને ક્ષત્રિયધર્મ, રક્ષણ, તેમજ પોતાના સ્વામી સામે યુદ્ધની મર્યાદા વિષે ઉપદેશ આપે છે. અંતે શિવના આશ્રયમાં યુદ્ધનો સંકલ્પ દૃઢ થાય છે.

Adhyaya 40

Vīramaṇi’s Resolve to Fight (and the Seizure of the Aśvamedha Horse)

રામના અશ્વમેધ યજ્ઞ દરમિયાન શત્રુઘ્નની સેના જાણે છે કે યજ્ઞાશ્વ હરણ થઈ ગયો છે. રાજા સેવક-રક્ષકોને પૂછે છે; તેઓ કહે છે કે વનમાં કોઈ તેને લઈ ગયો, અને કુશળ પગલાં શોધનારાઓને પણ તેનો પત્તો મળતો નથી—એથી તાત્કાલિક ચિંતા અને તાકીદ ઊભી થાય છે. શત્રુઘ્ન બુદ્ધિમતી સુમતિનો પરામર્શ કરે છે. સુમતિ દેવપુરનું વર્ણન કરે છે—શિવરક્ષિત, લગભગ અજય નગરી, જ્યાં પરાક્રમી રાજા વીરમણિ રાજ્ય કરે છે. એટલામાં નારદ આવે છે, તેમનું સન્માન થાય છે; તેઓ જણાવે છે કે અશ્વહર્તા વીરમણિના પુત્ર છે અને આગળ ભયંકર યુદ્ધની આગાહી કરે છે. વીરમણિ યુદ્ધભેરી વગાડી નગરવ્યાપી સૈન્ય-સમાવેશનો આદેશ આપે છે અને અવગણન કરનારને દંડની ધમકી આપે છે. કવચ-શસ્ત્રોથી સજ્જ શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ એકત્ર થાય છે; બંને પક્ષ વ્યૂહ ગોઠવે છે અને ધર્મ, ભક્તિ તથા રાજધર્મથી પ્રેરિત સંઘર્ષ તત્કાળ નજીક આવે છે.

Adhyaya 41

Defeat and Puṣkala’s Victory (The Episode of Rukmāṅgada)

રામ-અશ્વમેધની કથાપ્રવાહમાં શત્રુઘ્નના યોદ્ધાઓ વીરમણીની સેના ભેદીને રણને વધુ ભયંકર બનાવે છે. મરેલા હાથીઓ અને તૂટેલા રથોથી મેદાન છવાઈ જાય છે. પોતાના પક્ષની હાનિથી ક્રોધિત રુક્માંગદ રત્નજડિત રથ પર ચઢી શત્રુઘ્ન-પક્ષને લલકારે છે; ત્યારે પુષ્કલ પણ સીધા દ્વંદ્વયુદ્ધમાં પ્રવેશે છે. બંને વચ્ચે ઝડપી બાણપ્રહારો સાથે ઘોર મુકાબલો ચાલે છે—કુમાર અને તારકના યુદ્ધ સમાન. પુષ્કલ પોતાની શ્રેષ્ઠ ધનુર્વિદ્યાથી રુક્માંગદનો રથ ભાંગી નાખે છે; ઘોડા, સારથી અને ધ્વજને પાડી અંતે રાજકુમારને પણ ભેદે છે. રુક્માંગદ ધરતી પર ઢળી પડે ત્યારે શોકધ્વનિ ફેલાય છે. પછી મંત્રબળયુક્ત અસ્ત્રોનો પ્રચંડ પ્રયોગ થાય છે. એક ભયાનક શર રથને એક યોજન દૂર ધકેલી આકાશમાર્ગે સૂર્ય તરફ લઈ જાય છે, જ્યાં તે દગ્ધ થાય છે; દગ્ધ યોદ્ધા પાછો આવી મૂર્છિત પડે છે. ત્યારબાદ ક્રોધિત વીરમણી પોતે પુષ્કલ સામે આગળ વધે છે અને પૃથ્વી કંપે છે—શત્રુસેનાના મનોબળ પર પુષ્કલની વિજયઘોષણાનો આ નિર્ણાયક વળાંક બને છે.

Adhyaya 42

Defeat/Overthrow (Parābhava): Puṣkala’s Battle and the Vīramaṇi Episode

અધ્યાય ૪૨ ‘પરાભવ’માં અશ્વમેધ સાથે જોડાયેલો યુદ્ધપ્રસંગ વધુ ઉગ્ર બને છે. સેનાઓ એકત્ર થતી જાય છે અને હનુમાન રાજા પુષ્કલ તરફ આગળ વધે છે. પુષ્કલ હનુમાનના બળને લલકારે છે અને રાજા વીરમણિ સાથે તુલના કરીને પોતાનો પરાક્રમ દર્શાવે છે; સાથે ભક્તિનું આશ્વાસન પણ આવે છે—રઘુનાથનું સ્મરણ શોક-સમુદ્રને સુકવી દે છે અને શ્રીરામની કૃપાથી અતિકઠિન પણ પાર થાય છે। હનુમાન ઉતાવળ ટાળવાની ચેતવણી આપી વીરમણિને પરાક્રમી અને રક્ષિત કહે છે, છતાં રથદ્વંદ્વ શરૂ થાય છે. ક્ષત્રિયધર્મ મુજબ વય સામે બળ, યુવાન પર દયા, માન-મર્યાદાના નિયમો—આ બધું બાણોની આપલે વચ્ચે ચર્ચાય છે. પછી પુરાણોચિત ભયાનક યુદ્ધચિત્ર—યોગિનીઓ, પિશાચો, શિયાળ—પ્રગટ થાય છે. અંતે પુષ્કલની વ્યૂહરચના અને ભક્તિભર્યો દૃઢ નિશ્ચય પ્રબળ બને છે; વિરોધી મૂર્છિત થઈ પીછેહઠ કરે છે, અને ભક્તિરસમાં પુષ્કલનો વિજય સ્થાપિત થાય છે।

Adhyaya 43

The Defeat of Śatrughna (and the fall of Puṣkala)

રામાશ્વમેધના પ્રસંગમાં હનુમાનનો વીરસિંહ અને તેના સહાયક યોદ્ધાઓ સાથેનો સંઘર્ષ ધીમે ધીમે શત્રુઘ્નની સેનાસહિત મહાયુદ્ધમાં ફેરવાય છે. આ યુદ્ધમાં પુષ્કલ મુખ્ય શૂરવીર બની ઊભરે છે; તે શિવના ગણો સાથે લડે છે અને પછી વીરભદ્ર સાથે અનેક દિવસો સુધી અત્યંત ઘોર, હાથોહાથ યુદ્ધ કરે છે. અંતે વીરભદ્ર ત્રિશૂલથી પુષ્કલનું શિરચ્છેદ કરે છે, જેથી શત્રુઘ્નના શિબિરમાં ભય અને શોક ફેલાય છે. શોકગ્રસ્ત શત્રુઘ્નને રુદ્ર સ્વયં વચન કહી સંબોધે છે; ત્યારબાદ શત્રુઘ્ન–શિવનો પ્રત્યક્ષ દ્વંદ્વયુદ્ધ આરંભે છે. બંને તરફથી અસ્ત્રોનો પ્રયોગ થાય છે અને દિવ્ય દર્શકો આશ્ચર્ય પામે છે. બારમા દિવસે શત્રુઘ્ન બ્રહ્મ-નામક અસ્ત્ર છોડે છે, જેને શિવ શમાવી દે છે; પછી શત્રુઘ્ન મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે. અધ્યાયના અંતે હનુમાન ફરી આગળ વધીને રામસ્મરણથી સૈન્યમાં ઉત્સાહ જગાવે છે.

Adhyaya 44

The Defeat of the Devas (Hanumān’s Clash with Rudra and the Deva-Host)

શેષ વત્સ્યાયનને રામાશ્વમેધના પ્રસંગમાં એક યુદ્ધકથા કહે છે. હનુમાન રુદ્ર/મહેશ્વરને સામનો કરીને કહે છે કે રામપક્ષ પર આક્રમણ કરવું અધર્મ છે. પછી ભયંકર સંઘર્ષ થાય છે—શિલાઓ, ત્રિશૂલ, શક્તિ અને ગદા જેવા શસ્ત્રોના પ્રહાર-પ્રતિપ્રહાર ચાલે છે; પરંતુ હનુમાન વારંવાર શિવના આયુધોને નિષ્ફળ કરે છે અને સંકટમાં હરિનું સ્મરણ કરીને અડગ રહે છે. અંતે વિનાશ નહીં, પરંતુ પરસ્પર ઓળખ અને પ્રશંસાથી યુદ્ધ શમે છે; શિવ હનુમાનની વીરતા વખાણી વર આપવા તૈયાર થાય છે. હનુમાન વરરૂપે માંગે છે—પડેલા વીરોનું રક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન, ખાસ કરીને પુષ્કલ તથા મૂર્ચ્છિત શત્રુઘ્નને ફરી ચેતના મળે—જ્યાં સુધી તે દ્રોણગિરિથી સંજીવની ઔષધિ લાવવા જાય. તે દ્રોણ પર્વત ઉઠાવી લોકાંતરો પાર કરે છે. પર્વતના દેવ-રક્ષકો તેને અટકાવવા આવે છે, પણ પરાજિત થઈ ઇન્દ્રને સમાચાર આપે છે. ઇન્દ્ર બૃહસ્પતિ સાથે પરામર્શ કરીને જાણે છે કે આ હનુમાન છે, જેને બળથી જીતવું અશક્ય છે; તેથી શાંતિ અને પ્રસાદનથી ઔષધિ મેળવવાની નીતિ અપનાવવામાં આવે છે.

Adhyaya 45

The Meeting with Śrī Rāma

એક અતિ મહત્વપૂર્ણ દિવ્ય ‘પાત્ર’ છીનવાઈ જશે એવી આશંકાથી ઇન્દ્ર ચિંતિત થાય છે. હનુમાન શ્રીરામના કાર્ય માટે જ પ્રવૃત્ત છે એમ જાણી, બૃહસ્પતિના નેતૃત્વમાં દેવગણ કપિન્દ્ર હનુમાનને નમન કરી તેમને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરે છે. હનુમાનના તીવ્ર પ્રતિજ્ઞાવચનો પછી દેવતાઓ જીવનદાયિણી સંજીવની ઔષધિ અર્પે છે. હનુમાન યુદ્ધભૂમિમાં પરત આવી પહેલા પુષ્કલને અને પછી શત્રુઘ્નને જીવિત કરે છે; અહીં સત્યવચન અને બ્રહ્મચર્યની મહિમા સૂચિત થાય છે. પુનર્જીવિત વીરો ફરી યુદ્ધમાં પ્રવેશે છે અને અસ્ત્ર-પ્રતિઅસ્ત્રની શ્રેણી ઉગ્ર બને છે—આગ્નેય, વારુણ, વાયવ્ય, પર્વતાસ્ત્ર, વજ્ર વગેરે. શિવના પ્રહારથી શત્રુઘ્ન સંકટમાં પડે ત્યારે તે શ્રીરામની શરણ પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારે યુદ્ધમેદાનમાં શ્રીરામ સాక్షાત પ્રગટ થાય છે અને અધ્યાયનું કેન્દ્ર યુદ્ધસંકટથી દિવ્ય સાન્નિધ્ય તરફ વળી જાય છે.

Adhyaya 46

The Departure of the Aśvamedha Horse

આ અધ્યાયમાં શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદની પરિધિમાં રામાશ્વમેધનો પ્રસંગ વર્ણવાય છે. શ્રીરામના આગમન પર શત્રુઘ્ન તેમનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કરે છે; હનુમાનજીની હાજરી ભક્તોમાં શ્રદ્ધા જગાવે છે અને રામને ભક્તરક્ષક રૂપે સ્થાપિત કરે છે. ત્યારબાદ સ્તોત્રસદૃશ વર્ણનમાં પરમ પુરુષ પ્રકૃતિથી પર હોવા છતાં સૃષ્ટિ–સ્થિતિ–પ્રલય કરે છે એમ કહેવામાં આવે છે; સાથે શિવસંલગ્ન ત્રિકાર્ય ભાવ પણ પ્રતિધ્વનિત થાય છે. પ્રાયશ્ચિત્ત અને કર્મકાંડની મર્યાદાઓ દર્શાવી કથા સમન્વય તરફ વળે છે. પાર્વતીના ઉપદેશ દ્વારા ચેતવણી મળે છે કે શિવ અને વિષ્ણુમાં ભેદ માનવો નરકકારક છે; બંનેનું એકત્વ જ પરમ તત્ત્વ છે. શિવ રાજા વીરમણી અને તેના પુત્રોને પુનર્જીવિત કરી રામચરણોમાં નમસ્કાર કરવા કહે છે; રાજા રાજ્ય ત્યાગે છે. અશ્વમેધનો ઘોડો મુક્ત કરી તેનો અનુસરણ થાય છે; રત્નરથમાંથી રામ અંતર્ધાન થાય છે. અંતે કહે છે કે આ લીલાઓનું શ્રવણ સંસારશોકનો નાશ કરે છે।

Adhyaya 47

Recital of the Curse (Cause of the Hayastambha and Release through Kīrtana)

રામના અશ્વમેધ યજ્ઞનો ઘોડો હેમકૂટ પર્વત પાસેના અતિ રમ્ય વનમાં પહોંચતાં જ અચાનક સ્તંભની જેમ કઠોર બની અચળ ઊભો રહી ગયો—આ જ હયસ્તંભ. ઘોડાના રક્ષકો, પુષ્કલ અને પરાક્રમી હનુમાન સુધીએ તેને ખસેડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે જરાય ન હલ્યો; તેથી સમજાયું કે આ અટકાવ માત્ર બળથી નહીં, કોઈ ગુપ્ત કર્મબંધનથી છે. શત્રુઘ્ને મંત્રી સુમતિનો પરામર્શ લીધો. સુમતીએ વિવેકી ઋષિ પાસે જઈ કારણ પૂછવાનું સૂચવ્યું. તેઓ ગંગાસ્નાનથી પવિત્ર, તપ અને અગ્નિહોત્રથી તેજસ્વી શૌનક મુનિના આશ્રમમાં પહોંચ્યા. શત્રુઘ્ને વિનયપૂર્વક હયસ્તંભનું કારણ પૂછ્યું; શૌનકે પૂર્વવૃત્તાંત—તપ, અહંકાર, ઋષિશાપ અને રાક્ષસત્વપ્રાપ્તિ—વિસ્તારથી કહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરી. અધ્યાયનો મુખ્ય ઉપદેશ એ છે કે રામકથાનું શ્રવણ અને પવિત્ર કીર્તન શાપનું બળ ક્ષીણ કરે છે; તેથી ઘોડો મુક્ત થઈ ફરી ધર્મમાર્ગે ગતિ પામે છે.

Adhyaya 48

The Liberation of the Horse (Haya-nirmukti)

આ અધ્યાયમાં કર્મફળની જટિલતા પર આશ્ચર્યથી આરંભ કરીને પાપકર્મો અને તેમના પરિણામોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન થાય છે. તામિસ્ર, અંધતામિસ્ર, રૌરવ, મહારૌરવ, કાલસૂત્ર, અવીચિ, કુંભીપાક વગેરે નરકો, યમના દંડવિધાન, અને ત્યારબાદ નીચ યોનિમાં જન્મ તથા પૂર્વપાપ દર્શાવતાં દેહ/સામાજિક ‘ચિહ્નો’—આ બધું સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. પછી ઉપદેશ મુક્તિ તરફ વળે છે—હરિ/રામની સ્તુતિને પાપ ધોઈ નાખતી પાવન ધાર કહેવામાં આવી છે, જ્યારે હરિનિંદા શુદ્ધિને અવરોધે છે. અંતે રામ-અશ્વમેધ પ્રસંગમાં હનુમાન યજ્ઞાશ્વ પાસે રામકથા પાઠ કરે છે; તેના પ્રભાવથી એક દિવ્ય સત્તાનું વિમોચન થાય છે અને અશ્વની યોગ્ય ગતિ/નિયતિ પુનઃસ્થાપિત થાય છે—કથાશ્રવણની મુક્તિદાયી શક્તિ પ્રગટ થાય છે।

Adhyaya 49

King Suratha Captures the Aśvamedha Horse

રામનો અશ્વમેધનો ઘોડો અનેક મહિના સુધી ભારતવર્ષમાં ફરતો રહે છે; રામના પરાક્રમથી સુરક્ષિત રહે છે અને જ્યાં જાય ત્યાં રાજાઓ તેનો સન્માન કરે છે. તે સૂરથની નગરી કુંડલામાં પહોંચે છે—જ્યાં નિત્ય તુલસી-અશ્વત્થ પૂજન, રામમંદિરો, સત્યનિષ્ઠા અને કલહનો અભાવ હોવાથી નગરીને આદર્શ ભક્તિરાજ્ય સમાન વર્ણવવામાં આવી છે. રામદર્શન મેળવવા માટે રાજા સૂરથ ઘોડો પકડવાનો સંકલ્પ કરે છે. આ નગરીમાં યમદૂતો પ્રવેશી શકતા નથી; તેથી યમ (અંતક) મુનિ-વેષ ધારણ કરીને આવે છે અને કર્મફળ નાશવંત છે જ્યારે રામભક્તિનું ફળ અક્ષય છે—એ વિષયે વિવાદ ઊભો કરે છે. સૂરથ રામસેવામાં અડગ રહે છે, ભક્તિવિરોધી વચનોને ઠપકો આપી પરીક્ષામાં સ્થિર રહે છે. યમ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—રામદર્શન પહેલાં મૃત્યુ સૂરથને લઈ નહીં જાય અને રામ તેના અભિષ્ટ પૂર્ણ કરશે. ત્યારબાદ સૂરથ ઘોડો કબજે કરીને પુત્રો તથા સેના એકત્ર કરે છે અને આવનારા સંઘર્ષ માટે તૈયાર થાય છે.

Adhyaya 50

Dialogue of Suratha and the Messengers (Embassy over the Aśvamedha Horse)

રામના અશ્વમેધ યજ્ઞ દરમિયાન શત્રુઘ્નને ખબર પડે છે કે યજ્ઞનો અશ્વ પકડી લેવાયો છે અને તેના સૈનિકોનું અપમાન થયું છે. ક્રોધ ઊઠે છે, પરંતુ મંત્રી સુમતિ દૂત-નીતિ સમજાવે છે—જ્યાં બળ કામ ન કરે ત્યાં દૂતનું વચન કાર્ય સિદ્ધ કરી શકે છે. તેથી શત્રુઘ્ન વાનરરાજ વાલીના પુત્ર અઙ્ગદ/હરિશ્વરને દૂત બનાવી નજીકની કુણ્ડલા નગરીમાં મોકલે છે. ત્યાં ધર્મનિષ્ઠ ક્ષત્રિય રાજા સુરથ રાજ્ય કરે છે અને રામચરણભક્તિ માટે પ્રસિદ્ધ છે. સભામાં દૂત પોતાનો પરિચય આપે છે; અશ્વના મુદ્દે વિવાદ તીવ્ર બને છે અને અશ્વ ન પરત કરાય તો ભયંકર યુદ્ધ અને વિનાશ થશે એવી ચેતવણી આપવામાં આવે છે. અઙ્ગદ સુરથના અતિગર્વને ઠપકો આપી શત્રુઘ્નના પરાક્રમો તથા વાનરોની રામનિષ્ઠા વર્ણવે છે અને શરણાગતિ તથા અશ્વ-પ્રત્યર્પણની માંગ કરે છે. અધ્યાયનો સાર એ છે કે રામ પ્રત્યે ધર્મયુક્ત શરણાગતિ સર્વોચ્ચ ઉપાય છે અને દૂતના સંદેશ દ્વારા જ નિર્ણય શત્રુઘ્ન સુધી પહોંચે છે।

Adhyaya 51

The Battle of Suratha’s Sons and the Puṣkala–Campaka Duel

સુરથના આદેશથી રણભૂમિમાં ભેરી-શંખનો નાદ ગુંજ્યો; રથો અને હાથીઓના ધમધમાટથી મહા કોલાહલ છવાઈ ગયો. સુરથ પુત્રો સાથે વિશાળ સેનાને લઈને આગળ વધ્યો અને સેનાપતિઓએ પુષ્કલ જેવા પ્રચંડ વીર સામે મોરચા ગોઠવ્યા. આ વચ્ચે પુષ્કલ અને કમ્પકનું મુખ્ય દ્વંદ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. બંનેએ પરસ્પર પડકાર આપીને નામ-પરિચય કહ્યો અને ભક્તિભાવથી પોતાની ઓળખ પણ દર્શાવી—એકએ પોતાને રામદાસ, શ્રીરામનો સેવક તરીકે રજૂ કર્યો. પછી ઘોર ધનુર્વિદ્યાનો અને અસ્ત્રપ્રયોગનો સંઘર્ષ થયો; પુષ્કલે બ્રહ્માસ્ત્ર છોડ્યું, કમ્પકે પ્રતિઅસ્ત્રથી નિવાર્યું અને અંતે ભયંકર રામ-શસ્ત્ર ચલાવી પુષ્કલને બંધનમાં પકડી લીધો. પરાજયથી સેનામાં ગભરાટ ફેલાતાં શત્રુઘ્ને હનુમાનને (મારુતિ/પવનોદ્ભૂત) પુષ્કલના ઉદ્ધાર માટે મોકલ્યો. હનુમાન અને કમ્પકનું આકાશમાં તથા નજીકનું યુદ્ધ થયું; પ્રહાર-પ્રતિપ્રહારમાં પલટા અને પટકાવા થયા. અધ્યાયના અંતે કમ્પકના અનુચરો વિલાપ કરે છે અને પુષ્કલ કમ્પકના પાશમાં બંધાયેલા એક પુરુષને મુક્ત કરે છે.

Adhyaya 52

Suratha’s Victory (Binding of Hanūmān and Battle with Śatrughna)

ચમ્પકના પતન પછી શોકથી વ્યાકુળ છતાં ક્રોધથી પ્રજ્વલિત રાજા સુરથ હનુમાનને બોલાવી રણમાં સામનો કરે છે. હનુમાન પોતાને શ્રીરામનો દાસ કહી ઓળખ આપે છે અને કહે છે કે બળથી મને સાચે બાંધી શકાતો નથી; શ્રીરામ ઇચ્છે તો મને મુક્ત કરશે. ત્યારબાદ ઘોર યુદ્ધ થાય છે; હનુમાન અનેક ધનુષ તોડી નાખે છે અને ઘણા રથો ચકનાચૂર કરે છે. સુરથ મહાસ્ત્રો ચલાવે છે—પાશુપતાસ્ત્રથી હનુમાન ક્ષણવાર બંધાય છે, પરંતુ શ્રીરામ-સ્મરણથી બંધન તૂટી જાય છે; બ્રહ્માસ્ત્રને હનુમાન ગળી નિષ્ફળ કરે છે. અંતે સુરથ રામાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે; તે સ્વામીની શક્તિ હોવાથી હનુમાન એ જથી બંધાય છે. પછી પુષ્કલ સુરથ સાથે યુદ્ધ કરી પરાજિત થઈ પડી જાય છે; ત્યારબાદ શત્રુઘ્ન પ્રવેશે છે અને અગ્નિ–વરুণ વગેરે અસ્ત્ર-પ્રતિઅસ્ત્ર તથા મોહ-નિદ્રાશરનો પ્રયોગ થાય છે. અધ્યાયનો ભાવ એ છે કે વિજય અને રક્ષા માત્ર પરાક્રમથી નહીં, શ્રીરામ-સ્મરણથી જ સિદ્ધ થાય છે।

Adhyaya 53

The Meeting with Raghunātha (Śrī Rāma)

રામ-અશ્વમેધના પ્રસંગમાં યુદ્ધભૂમિ પર વિખેરાયેલી સેનાઓ વચ્ચે સુગ્રીવનો રાજા સુરથ સાથે સામનો થાય છે. સુરથ તીક્ષ્ણ બાણોથી પ્રતિકાર કરે છે; પરંતુ સુગ્રીવ અતિમાનવી બળ દર્શાવી “રામ” નામના ભયંકર અસ્ત્રથી તેને આઘાત કરી બાંધી દે છે અને પછી સુરથને શ્રીરામનો સેવક તરીકે ઓળખે છે. હનુમાન વગેરે પણ બંધાયેલા અને પીડિત દેખાય છે; સભામાં ઉપદેશ થાય છે કે રઘુનાથનું સ્મરણ જ એકમાત્ર મુક્તિદાતા છે. સમિરજ હનુમાન ઘોર ભક્તિથી રામચંદ્રને પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારે શ્રીરામ પુષ્પક વિમાનમાં લક્ષ્મણ, ભરત અને વ્યાસપ્રમુખ ઋષિઓ સાથે તત્કાળ આવી હનુમાનને મુક્ત કરે છે અને પોતાની દૃષ્ટિથી પડેલા યોદ્ધાઓને પુનર્જીવિત કરે છે. સુરથ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરી રાજ્ય અર્પણ કરવા ઇચ્છે છે; અશ્વમેધના ઘોડાની રક્ષા કરતાં ક્ષત્રિયધર્મ પાળવા બદલ તેની પ્રશંસા કરી આશીર્વાદ આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ શત્રુઘ્ન અને સેનાની સાથે અશ્વમેધયાત્રા આગળ વધે છે અને કથા વાલ્મીકિ આશ્રમ તરફ વળે છે.

Adhyaya 54

The Binding of the Horse by Lava

રામના અશ્વમેધ યજ્ઞ દરમિયાન જાનકીપુત્ર લવ ઋષિઓના પુત્રો સાથે સમિધા લેવા વનમાં જાય છે. ત્યાં તે સુવર્ણ પટ્ટિકાથી ચિહ્નિત, દિવ્ય સુગંધોથી અભિષિક્ત, દીક્ષિત યજ્ઞાશ્વને જુએ છે. આશ્રમવાસી કોઈક તેના આગમનનું કારણ પૂછે ત્યારે લવ નજીક જઈ પટ્ટિકામાં લખાયેલો ઘોષણાપત્ર વાંચે છે, જેમાં સૂર્યવંશની મહિમા અને રામના યજ્ઞનો હેતુ જણાવાયેલો હોય છે. પછી કેટલાકના દર્પભર્યા પડકારો અને ગર્વોક્તિઓ—જેમા રામ અને શત્રુઘ્નનું અપમાન થાય છે—સાંભળીને લવ ક્રોધિત થાય છે. ઋષિપુત્રોની ચેતવણી અવગણીને તે અશ્વને બાંધી દે છે. શત્રુઘ્નના સેવકો અશ્વ છોડાવવા આવે છે, પરંતુ લવ બાણપ્રહારથી તેમના ભુજાઓ છેદી દે છે. તેઓ શત્રુઘ્નને સમાચાર આપે છે; પરિણામે અશ્વમેધ સંઘર્ષનો આગળનો તબક્કો, રાજધર્મની સીમા અને યુવા ક્ષત્રિય પરાક્રમની કસોટી રૂપે, પ્રગટ થાય છે.

Adhyaya 55

The Examination of Spies (Testing Public Opinion of Rāma)

આ અધ્યાયમાં પ્રથમ સીતાના પરિત્યાગનું કારણ અને પછી તેના પુત્રોની ગતિ વિષે પ્રશ્ન થાય છે. ત્યારબાદ શેષ અયોધ્યામાં શ્રીરામના ધર્મમય રાજ્યનું વર્ણન કરે છે. સીતાનું ગર્ભધારણ કહેવામાં આવે છે; ઘરમાં રામ તેના દોહદ પૂછે છે ત્યારે સીતાએ તપસ્વિની સ્ત્રીઓના દર્શન અને પૂજન કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. એ જ રાત્રે પ્રજાનું મન જાણવા રામ ગુપ્તચરો મોકલે છે. તેઓ અનેક ઘરોમાં સ્ત્રી-પુરુષોને રામના દેવત્વ, પુણ્ય અને રક્ષક રાજધર્મની પ્રશંસા કરતા સાંભળે છે; સ્તનપાન, પ્રેમવિહાર, પાસા રમવા જેવી સામાન્ય ક્રિયાઓમાં પણ રામસ્મરણ જોડાયેલું દેખાય છે. પરંતુ એક ધોબીનું કઠોર વચન—પરગૃહમાં રહેલી પત્નીને સ્વીકારવી નહીં—લોકચર્ચાનો મુદ્દો બને છે. રામની આજ્ઞાથી ગુપ્તચરો હિંસા કરતા નથી અને તે દુષ્ટ વચન અહેવાલ ન કરવાનું નક્કી કરે છે.

Adhyaya 56

Bharata’s Counsel (Bharatavākya)

પ્રાતઃકર્મ અને સભાકાર્ય પૂર્ણ કરીને રાઘવ રાજા એકાંતમાં જઈ છદ્મવેશધારી ગુપ્તચરો પાસેથી પ્રજાનો અભિપ્રાય સાંભળે છે. પાંચ ચર તેની કીર્તિ અને પરાક્રમની પ્રશંસા કરે છે; છઠ્ઠો અનિચ્છાથી કારીગરોમાં ચાલતી વાત કહે છે—એક ધોબી કહે છે કે રાક્ષસના ઘરમાં રહી આવેલી સીતાને રામે સ્વીકારી, તેથી તે પોતાની પત્નીને પણ સ્વીકારશે નહીં. આ વાત સાંભળીને રામ દુઃખથી મૂર્છિત થાય છે. ચેતના આવ્યા પછી તે ભરતને બોલાવે છે. ભરત અગ્નિપરીક્ષા, લંકામાં સીતાની અખંડ મર્યાદા અને બ્રહ્માના પ્રમાણવચનનો આધાર લઈને સીતાની પવિત્રતા સ્થાપે છે. છતાં રામ લોકનિંદાના ભયથી, રાજધર્મ અને પ્રતિષ્ઠાના ભારને મુખ્ય માની, સીતાની નિર્દોષતા જાણતા હોવા છતાં ત્યાગનો કઠોર નિશ્ચય કરે છે.

Adhyaya 57

Sītā and the Parrot Pair: Prophecy of Rāma, Rāma’s Form, and the Curse Causing Separation

આ અધ્યાયમાં વાત્સ્યાયન પૂછે છે કે ભગવાને જાનકીનું વચન પ્રગટ થવું અને તેનું પાઠન કેવી રીતે કરાવ્યું. શેષ/અનંત ઉત્તર આપતાં કથાને મિથિલામાં રાજા જનકના સમયમાં સ્થાપે છે અને સીતાનું ભૂમિજ રૂપે પ્રાગટ્ય તથા નામકરણનો પ્રસંગ કહે છે. પછી સીતાને એક દિવ્ય શુક-યુગલ મળે છે. તેમની વાણીમાં ભવિષ્યવાણી છે—રામનો આવનારો રાજ્યાભિષેક, સીતાની ઓળખ, અને આગળ વાલ્મીકિના આશ્રમે રામાયણનું પાઠન થવાનું. તેઓ રામની વંશપરંપરા અને ભાઈઓનો પરિચય આપે છે તથા રામના મંગલમય, તેજસ્વી સ્વરૂપનું ભક્તિપૂર્વક વર્ણન કરીને કહે છે કે ભાષા તેમની મહિમાને પૂર્ણ રીતે કહી શકતી નથી. જ્યારે સીતા શુકીને અટકાવે છે ત્યારે વિરહ-શોક અને ક્રોધ વધીને શાપ નીકળે છે; તે પછી રામ-સીતા વિયોગનું પુરાણોક્ત કારણ બની દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે વાણીદોષ અને ક્રોધથી થનારા અનર્થો અંગે ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.

Adhyaya 58

Janaki’s Vision of the Ganga (Gaṅgā-Darśana and the Prelude to Abandonment)

આ અધ્યાયમાં સીતાજી વિષે લોકાપવાદ ઊઠે છે—નીચજન/ધોબીના વચનથી રાજ્યમાં નિંદા ફેલાય છે. આ સાંભળીને રામના ભાઈઓ શોકથી વ્યાકુળ થઈ મૂર્છિતપ્રાય બને છે. શત્રુઘ્ન જાનકીની નિર્દોષતા દૃઢપણે સમર્થન કરે છે અને ગંગાના સર્વપાવનત્વનું દૃષ્ટાંત આપી કહે છે—જેમ ગંગા સર્વને શુદ્ધ કરે છે તેમ સીતાજી પણ સર્વથા નિષ્કલંક છે; તેથી તેમનો ત્યાગ ન કરવો. પરંતુ રામ લોકનિંદા ટાળીને નિર્મળ કીર્તિ જાળવવાનું મુખ્ય માને છે. તે લક્ષ્મણને આજ્ઞા આપે છે—ગર્ભવતી સીતાની ઇચ્છા પૂરી કરવા તપસ્વિનીઓના દર્શન માટે લઈ જઈએ છીએ એવો બહાનો કરી વનમાં લઈ જઈ ત્યાં જ તેમને પરિત્યાગ કરવો. લક્ષ્મણ અંતરમાં તૂટે છે છતાં આજ્ઞા પાળે છે. રથ નીકળતાં અશુભ નિમિત્તો દેખાય છે—આંખ ફડકવી, અપશકુન પશુ-પક્ષી, પક્ષીઓનો માર્ગ બદલાવ. અંતે સીતાજી જાહ્નવી ગંગાના દર્શન કરે છે—દિવ્ય પાવની રૂપે—અને લક્ષ્મણ તેમને ઉતરવા વિનંતી કરે છે; અહીંથી રાજાજ્ઞા અને વનવાસ વચ્ચેની સીમા સ્પષ્ટ થાય છે.

Adhyaya 59

The Origin Narrative of Kuśa and Lava (Sītā’s Exile and Vālmīki’s Refuge)

રામની આજ્ઞાથી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ સીતાને જાહ્નવી (ગંગા) પાર કરાવી ભયંકર અરણ્યમાં લઈ જાય છે. કાંટાના ઘા, દાવાનળ, હિંસક પશુઓ અને અપશકુન પક્ષીઓનો કલરવ—આ બધું સીતાના આંતરિક આઘાત અને શોકનું નૈતિક-માનસિક મંચ બની જાય છે. સીતાએ વારંવાર લક્ષ્મણને સત્ય પૂછ્યું; ત્યાગનું કારણ સાંભળતાં તે મૂર્ચ્છિત થાય છે અને લોકાપવાદના અન્યાય તથા રામના દેખાતા વિસંગત વર્તન પર કરુણ વિલાપ કરે છે. તેના રોદનને સાંભળી મહર્ષિ વાલ્મીકી શિષ્યો સાથે આવે છે, સીતાને સાંત્વના આપે છે અને જનકના આધ્યાત્મિક ગુરુ તરીકે પોતાનો પરિચય આપી આશ્રમમાં શરણ આપે છે. ત્યાં સીતાએ રામભક્તિમાં સ્થિર રહી તપસ્વિની સમ જીવન જીવ્યું અને સમય જતાં બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો. વાલ્મીકી તેમના સંસ્કાર કરે છે; કુશ અને લવ ઘાસના પાવન સંયોગથી તેમને કુશ અને લવ નામ મળે છે, અને આગળ તેઓ વેદ, ધનુર્વેદ તથા રામાયણના અધ્યયનમાં પ્રશિક્ષિત થાય છે.

Adhyaya 60

Defeat of the Army and the Death of the Commander Kāla-jit

શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદની પરિધિમાં આ અધ્યાયમાં વર્ણન થાય છે કે બાલક લવે અશ્વમેધનો અશ્વ પકડી લીધા પછી સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બને છે. અગાઉના નુકસાનથી ચકિત શત્રુઘ્નની સેના સેના-નાયક કાલજિતના નેતૃત્વમાં આગળ વધે છે. કાલજિત લવ પાસે ક્યારેક નમ્ર વાણીથી, ક્યારેક આશ્ચર્યથી આવે છે; બાલકમાં દિવ્યતાનો સંકેત જણાય છતાં યુદ્ધ શરૂ થાય છે. વાલ્મીકિના સ્મરણ અને જાનકીની કૃપાથી બળવાન બનેલો લવ અદ્વિતીય પરાક્રમ દર્શાવે છે—શસ્ત્રો તોડી નાખે છે, અશ્વ-ગજને અશક્ત કરે છે અને અંતે કાલજિતનો વધ કરે છે. તેથી સૈન્યમાં ભય ફેલાઈ ભાગદોડ મચે છે; બચેલા સૈનિકો શત્રુઘ્નને સમાચાર આપે છે. ‘કાલજિત’ નામે પ્રસિદ્ધ નાયક એક બાલકથી કેવી રીતે પડ્યો, એમ શત્રુઘ્ન ક્રોધ અને અવિશ્વાસથી પૂછે છે અને આગળના નિર્ણય માટે તૈયાર થાય છે.

Adhyaya 61

The Fall (Feigning/Collapse) of Hanumān

રામ-અશ્વમેધના પ્રસંગમાં શત્રુઘ્ન યજ્ઞનો અશ્વ કોણે પકડ્યો તે જાણવા નીકળે છે અને વાલ્મીકિના આશ્રમપ્રદેશ તરફ દોરી લેવાય છે, જ્યાં ક્ષત્રિયોની હાજરી અયોગ્ય ગણાય છે. ત્યાં લવ નિર્ભય બની આગળ વધતી સંયુક્ત સેનાનો સામનો કરે છે અને પ્રચંડ શરવર્ષાથી બહુવલય વ્યૂહને ભેદી નાખે છે. પુષ્કલ લવને પડકારે છે અને રથ આપવાની વાત કરે છે; પરંતુ લવ ધર્મસ્મરણ કરીને તેને સ્વીકારતો નથી—યુદ્ધ માટે દાન લેવું પાપ અને ક્ષત્રિયધર્મવિરુદ્ધ છે એમ કહે છે. તે પુષ્કલનો રથ તોડી તેને પરાજિત કરે છે. પછી મારુતિ હનુમાન વૃક્ષો અને શિલાઓથી આક્રમણ કરીને યુદ્ધમાં પ્રવેશે છે; પરંતુ લવના તીક્ષ્ણ બાણોથી અટકાવવામાં આવી અંતે તે પડી જાય છે—આને વરપ્રભાવથી આવેલી મૂર્ચ્છા અથવા કપટપતન તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. અધ્યાયનો ઉપસંહાર ‘હનુમાનનું પતન’ નામે થાય છે।

Adhyaya 62

Lava’s Fainting (The Battle with Śatrughna in the Aśvamedha Cycle)

પાતાળખંડના રામાશ્વમેધ પ્રસંગમાં યુદ્ધવર્ણન આગળ વધે છે. મારુતિ (હનુમાન) મૂર્ચ્છિત થયો છે એમ સાંભળીને શત્રુઘ્ન વ્યાકુળ થાય છે અને પછી બાળક હોવા છતાં રામસમાન તેજ ધરાવતા લવ સામે ઊભો રહે છે. બંને વચ્ચે પડકાર, ઓળખ-પ્રશ્ન અને યુદ્ધનિર્ણયનો સંવાદ થાય છે. પછી લાંબો ધનુર્વિદ્યાનો દ્વંદ્વ શરૂ થાય છે. લવનું અક્ષય શર-પિંજર આકાશ-પૃથ્વીને ભરિ દે છે, જ્યારે શત્રુઘ્ન વિશાળ બાણવૃષ્ટિને કાપી પ્રતિરોધ કરે છે. લવ વારંવાર શત્રુઘ્નનું ધનુષ તોડી નાખે છે અને રથને પણ નિષ્ક્રિય કરે છે. ત્યારે સુરથ, વિમલ, વીરમણિ, સુમદ, રિપુતાપ વગેરે સાથી રાજાઓ અયોગ્ય રીતે લવને ઘેરી લે છે, પરંતુ લવ દસ-દસ બાણોથી સૌને અટકાવે છે. અંતે શત્રુઘ્ન ચેતના પામી ગર્વથી ભયંકર અસ્ત્ર ચલાવે છે. કુશનું સ્મરણ કરતાં લવ કાળસમાન બાણથી આઘાત પામી અચાનક મૂર્ચ્છિત થાય છે—આ જ અધ્યાયનું શિખરબિંદુ છે, જે આગળ ઓળખ અને અશ્વમેધ-સંઘર્ષની કથાને નવો વળાંક આપે છે.

Adhyaya 63

Śatrughna’s Fainting (The Victory of Kuśa)

રામના અશ્વમેધ-પરિક્રમણ દરમિયાન યુદ્ધમાં લવ મૂર્છિત થઈ પકડાઈ ગયો. વ્યાકુળ બાળિકાઓએ આ સમાચાર સીતાને આપ્યા; ‘એક બાળક સાથે રાજાનું યુદ્ધ અણ્યાય છે’ એમ કહી તે વિલાપ કરી અને શોકથી મૂર્છિત થઈ પડી. ઉજ્જયિનીમાં મહાકાળનું પૂજન કરીને પરત આવેલા કુશે લવના બંધનની વાત સાંભળી મુક્તિ માટે પ્રતિજ્ઞા લીધી. સીતાએ તેને આશીર્વાદ આપી દિવ્ય અસ્ત્રો આપ્યાં અને રણભૂમિ તરફ મોકલ્યો. બંને ભાઈઓએ સેનાને વિપરીત દિશાઓમાં હાંકી કાઢી સંઘર્ષ વધાર્યો. ત્યારે શત્રુઘ્ન કુશ સામે આવી તેની ઓળખ પૂછે છે; સીતાપુત્ર જાણ્યા છતાં યુદ્ધ કરે છે. અગ્નિ સામે વર્ષા, વાયુ સામે પર્વત, વજ્ર અને નારાયણાસ્ત્ર સુધી અસ્ત્ર-પ્રત્યસ્ત્રનો ઘોર પ્રહાર-પ્રતિપ્રહાર થયો. અંતે કુશે ‘ત્રણ બાણથી શત્રુઘ્નને પાડી દઈશ’ એવી શપથ લઈને પ્રહાર કર્યો અને શત્રુઘ્ન ધરાશાયી થયો. તેથી આ અધ્યાય ‘કુશજય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Adhyaya 64

Sainyajīvana — The Life/Conduct (and Revival) of the Army

શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદની પરિધિમાં આ અધ્યાયમાં અશ્વમેધ-ક્ષેત્રનું યુદ્ધ વધુ ઉગ્ર બને છે. સુરથ કુશ પર આક્રમણ કરે છે, પરંતુ કુશ તેને પાડી દે છે. હનુમાન કુશ સામે યુદ્ધ કરે છે; ભયંકર અસ્ત્રથી આઘાત પામી તેઓ મૂર્ચ્છિત થાય છે. પછી સુગ્રીવ હુમલો કરે છે, પણ કુશના વરુણ-પાશથી બંધાઈ જાય છે. લવ અનેક યોધ્ધાઓને પરાજિત કરીને કુશ સાથે જોડાય છે. બંને ભાઈઓ મુકુટ-આભૂષણો એકત્ર કરી બંધાયેલા હનુમાન અને સુગ્રીવને આશ્રમ તરફ લઈ જાય છે. સીતા/જાનકી બંધીઓને જોઈ સ્મિત કરે છે અને તેમને મુક્ત કરવા કહે છે, તેમજ રામના યજ્ઞ-અશ્વને પકડવાની નિંદા કરે છે. કુશ-લવ ક્ષત્રિય-ધર્મ અને આજ્ઞાપાલનનો આધાર બતાવી પોતાનું કૃત્ય સમર્થિત કરે છે અને અંતે બંધીઓ તથા અશ્વને છોડે છે. અંતમાં રામભક્તિ પર આધારિત સત્યક્રિયા દ્વારા રાજાના પ્રાણોની રક્ષા થાય છે અને માત્ર બળ કરતાં ભક્તિની શ્રેષ્ઠતા પ્રગટ થાય છે.

Adhyaya 65

Sumati’s Report (Account of the Horse’s Wanderings and Return)

યુદ્ધમાં શત્રુઘ્ન મૂર્છિત થતાં અને સૈન્યમાં અસ્તવ્યસ્તતા ફેલાતાં, કરુણાથી યજ્ઞાશ્વ પાછો સોંપવામાં આવે છે, જેથી અશ્વમેધ યજ્ઞ પૂર્ણ થઈ શકે. ત્યારબાદ સૌ રામ તરફ પરત પ્રયાણ કરે છે; સરયૂ તટ પર રાજકીય શોભાયાત્રા, ઉત્સવની તૈયારીઓ, મંડપો, વેદપાઠ અને અતિથિસત્કાર માટે અન્ન-જળની સમૃદ્ધ વ્યવસ્થા વિગતે વર્ણવાય છે. રામ શત્રુઘ્ન સાથે ભાવસભર પુનર્મિલન કરે છે અને પુષ્કલ તથા સહાયક રાજાઓનું યથોચિત સન્માન કરે છે. પછી તે મંત્રી સુમતિને પૂછે છે—અશ્વ કયા માર્ગે ગયો અને કયા કયા રાજાઓ મળ્યા. સુમતિ વિનયપૂર્વક ક્રમબદ્ધ અહેવાલ શરૂ કરે છે: અશ્વની યાત્રા, રાજાઓની શરણાગતિ, અહિચ્છત્રાનો પ્રસંગ, સુબાહુની નગરીની ઘટના, રેવા સરોવર પાસે મોહનાસ્ત્રની પ્રાપ્તિ, દેવપુરનું વર્ણન; અને અંતે વાલ્મીકિ આશ્રમે રામસદૃશ યુવાને અશ્વ પકડી સૈન્યને પરાજિત કરી પછી તેને પાછો આપ્યો—એ કથા।

Adhyaya 66

The Recitation of the Ramayana

આ અધ્યાયમાં વર્ણન છે કે સીતાના વનત્યાગ પછી વાલ્મીકિના આશ્રમમાં ઉછરેલા કુશ અને લવ વેદ, ધનુર્વિદ્યા અને સંગીતમાં પારંગત બની રામાયણના ગાયક તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. તેમના ગાનથી વરુણ તથા લોકપાલો પણ મોહીત થાય છે અને સીતાની પવિત્રતાનું ધાર્મિક સમર્થન કરીને તેણીને પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રેરણા આપે છે. વાલ્મીકિના ઉપદેશથી શ્રીરામ લક્ષ્મણને સીતાને અને બંને પુત્રોને લાવવા મોકલે છે. લક્ષ્મણ પશ્ચાત્તાપથી આશ્રમમાં પહોંચે છે; સીતા દુઃખ છતાં સત્યનિષ્ઠા અને મર્યાદા જાળવી પુત્રોને પિતાનું સન્માન કરવા મોકલે છે, પરંતુ પોતે તપસ્યામાં સ્થિર રહેવાનો સંકલ્પ કરે છે. રાજસભામાં બંને કુમારો રામાયણ ગાય છે; રામ તેમને ઓળખી લે છે. અંતે વાત્સ્યાયન પૂછે છે—વાલ્મીકિએ ક્યારે અને શા માટે રામાયણ રચ્યું—અને ક્રૌંચ પક્ષીની ઘટના તથા બ્રહ્મા/સરಸ್ವતીની પ્રેરણાનો પ્રસંગ શરૂ થાય છે.

Adhyaya 67

Commencement of Rāma’s Aśvamedha Sacrifice

આ અધ્યાયમાં શ્રીરામના અશ્વમેધ યજ્ઞનું વિધિપૂર્વક સ્થાપન વર્ણવાયું છે. સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ વાલ્મીકિના આશ્રમથી સીતાને લઈને અયોધ્યા આવે છે; સીતા સમાધાન સ્વીકારી રાજમાતાઓના આશીર્વાદ મેળવે છે અને રામ સાથે યજ્ઞમંડપમાં બિરાજે છે. નગર આનંદિત થાય છે અને ઋષિ-રાજાઓ યજ્ઞસભામાં એકત્ર થાય છે. વસિષ્ઠ કહે છે કે બ્રાહ્મણપૂજા અને દાનથી યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે. ત્યારબાદ રામ અગસ્ત્ય, વ્યાસ, ચ્યવન વગેરે મહર્ષિઓને સુવર્ણ, વસ્ત્ર, ગાયો વગેરેના મહાદાનથી સન્માનિત કરે છે; સૌ યજ્ઞસિદ્ધિની પ્રશંસા કરે છે. યજ્ઞ દરમિયાન દીક્ષિત ખડ્ગના સ્પર્શથી અશ્વમાંથી તેજસ્વી દેવ પ્રગટ થાય છે. તે પોતાના પૂર્વજન્મના કપટ, દુર્વાસાના શાપથી પશુરূপ અને રામસ્પર્શથી મુક્તિનો વર્ણન કરે છે. અંતે હરિ/રામસ્મરણની અતિશય તારક શક્તિ પ્રતિપાદિત થાય છે—ભક્તિ અપૂર્ણ હોય તોય સ્મરણ ઉદ્ધાર કરે છે; પછી વસિષ્ઠ કપૂર મંગાવી દેવતાઓને આવાહન કરીને આહુતિઓ ચાલુ રાખવા કહે છે.

Adhyaya 68

Description of the Merit of Hearing and Reciting (Rāma-kathā)

આ અધ્યાયમાં રામ-અશ્વમેધ યજ્ઞકથાનો સમાપન વર્ણવાયો છે. દેવસન્નિધિ હોવા છતાં વિધિપૂર્વક હવન-હોમ, બ્રાહ્મણોને દાન અને સરયૂ તીરે અવભૃથ-સ્નાન કરીને યજ્ઞની પૂર્ણતા સ્થાપિત થાય છે. વસિષ્ઠ અંતિમ કર્મોનું માર્ગદર્શન આપે છે અને જનસમુદાયને આશીર્વાદ આપે છે; રામ સીતાસહ, ઋષિઓ, રાજાઓ અને ઉત્સવજન સાથે સરયૂમાં સ્નાન કરીને મહોત્સવ વૈભવમાં પ્રશંસિત થાય છે. પછી ફલશ્રુતિ—રામની મંગલમય કથા સાંભળવાથી અને પાઠ કરવાથી બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાપાપ પણ નાશ પામે છે. પુત્ર, ધન, આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ, મુક્તિ અને પરમ ધામની પ્રાપ્તિ થાય છે. ગોદાન, વસ્ત્ર-અન્નદાન, ગુરુસન્માન તથા રામ-સીતા ની સુવર્ણ પ્રતિમાઓનું દાન આ પુણ્યને દૃઢ અને પૂર્ણ કરનારું કહેવાયું છે.

Adhyaya 69

The Greatness of Vṛndāvana: Gokula as a Thousand-Petalled Lotus and the Sacred Map of Vraja

ઋષિઓ કૃષ્ણનું પરમ માહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છે છે; ત્યારે સૂત શિવ–પાર્વતીના આંતરિક સંવાદનો પ્રસંગ રજૂ કરે છે. પાર્વતી પૂછે છે—શ્રીકૃષ્ણને સર્વથી પ્રિય અને પરમ ધામ કયું? મહાદેવ કહે છે કે વૃન્દાવન/ગોકુલ એ અતિ દુર્લભ ગુપ્ત ધામ છે, બ્રહ્માંડના આવરણથી પર; વૈકુંઠ વગેરે લોકો તેના માત્ર અંશપ્રતિબિંબ છે. પછી અધ્યાયમાં મથુરા અને વ્રજનું પવિત્ર નકશો કમળ-રચનામાં વર્ણવાય છે—હજાર પાંખડીઓનું કમળ, તેની કર્ણિકા/સિંહાસન-રૂપક, અને દિશાનુસાર ગોઠવેલી પાંખડીઓમાં લીલા-સ્થળો, સિદ્ધપીઠો અને તીર્થોનું ક્રમબદ્ધ નિર્દેશન. યમુનાના બંને કાંઠે વહેંચાયેલા બાર વનોનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે. અંતે ધામનું પરમાનંદમય સ્વરૂપ, મંત્ર-યોગથી ગોવિંદના દિવ્ય રૂપનું દર્શન, તથા ‘ધૂળી-સ્પર્શ’ માત્રથી મુક્તિ આપતી મહિમા પ્રતિપાદિત થાય છે; સાથે રાધાને કૃષ્ણની આદ્ય પ્રિયા પરાશક્તિ તરીકે સર્વોચ્ચ સ્થાન આપવામાં આવે છે.

Adhyaya 70

Description of Govinda’s Divine Assembly: Rādhā, Attendants, Vyūhas, and Mantra-Bhakti

આ અધ્યાયમાં ગોવિંદના દિવ્ય ધામ અને તેમની સભાનું દર્શન વર્ણવાયું છે. ગોવિંદ રાધા સાથે સિંહાસન પર વિરાજમાન છે; લલિતા વગેરે મુખ્ય શક્તિ-પરિચારિકાઓને પ્રકૃતિ-તત્ત્વ સાથે જોડીને, રાધિકાને મૂળ-પ્રકૃતિ તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવી છે. દિશાઓ અને દ્વારો પાસે સખીઓના સમૂહ, અસંખ્ય ગોપીઓ તથા દિવ્ય સ્ત્રીઓ કૃષ્ણ-વિરહની વ્યાકુળતામાં પણ પ્રેમરસમાં લીન દેખાય છે. આગળ સુવર્ણમય મંડપો, પ્રાકારો, ઉદ્યાનો અને કલ્પવૃક્ષોથી યુક્ત મંદિર-સદૃશ વિશ્વરચનાનું ચિત્રણ આવે છે. પછી વાસુદેવાદિ વ્યૂહ-સ્વરૂપો તેમની સહચરી દેવીઓ સાથે પ્રગટ થાય છે અને શુદ્ધ-સત્ત્વમય વૈષ્ણવ શ્રેષ્ઠોની ઉપસ્થિતિ જણાવાય છે. અંતે અંતર્મુખી ભક્તિ અને ‘મંત્રચૂડામણિ’ને મંત્રોની જનક સ્રોત તરીકે ઉપદેશ આપી, પાઠ કરનાર અને શ્રવણ કરનારને ગોવિંદપ્રેમનો પરમાનંદ ફળરૂપે ઘોષિત કરવામાં આવે છે.

Adhyaya 71

The Greatness of Śrī Rādhā and Kṛṣṇa

પાર્વતીના પ્રશ્નથી પ્રેરિત થઈ મહાદેવ એક ઉપાખ્યાન કહે છે. કૃષ્ણાવતારનું સમાચાર સાંભળીને નારદ ગોકુળ આવે છે; બાળકૃષ્ણનું દર્શન અને વ્રજવાસીઓની નિર્મળ ભક્તિ જોઈ તે આનંદિત થાય છે. પછી તે ગોપગૃહોમાં લક્ષ્મીની લીલા-પ્રકટતા શોધવા લાગે છે. ભાનુના ઘરમાં તેને એક અદભુત સ્ત્રી-તત્ત્વની હાજરી જણાય છે અને તે દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે—તેણીને શક્તિ, મહામાયા અને હરિપ્રિયા તરીકે વર્ણવી, વિશ્વશક્તિ અને વ્રજરસની મધુરતા એકરૂપ બતાવે છે. આગળ તે કન્યા મનોહર યુવનરૂપ ધારણ કરે છે; સખીઓ નારદને ગોવર્ધન પાસે કुसુમ સરોવર નજીક અશોકલતા પાસે મધરાત્રિના મિલનસ્થળનું સૂચન આપે છે. ત્યાં અશોકમાલિની વસંતોત્સવમાં હરિપૂજાનું વર્ણન કરીને ભક્તિનો માર્ગ બતાવે છે અને હરિપ્રિયાના ગુહ્ય રહસ્ય તરફ નારદને અંતર્મુખ કરે છે. ભક્તિ અને દર્શન દુર્લભ છે અને માત્ર કૃપાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, એમ તે સમજાવે છે.

Adhyaya 72

Gopāla-vidyā and Vraja-bhakti: Ascetics, Mantras, and Rebirth among the Gopīs

આ અધ્યાયમાં મહાદેવ પાર્વતીને ગોપાલ-વિદ્યાનું રહસ્ય અને વ્રજ-ભક્તિની મહિમા સંભળાવે છે. ઉગ્રતપા, સત્યતપા, હરિધામ, જાબાલી વગેરે તપસ્વીઓ કૃષ્ણ-મંત્રજપ અને કામ-બીજના સંયોગથી સિદ્ધિ, દર્શન અને સ્વપ્નરૂપ દિવ્ય સાક્ષાત્કાર મેળવે છે; અંતે ગોકુલ/નંદવનમાં ગોપી કે ગોપીઓના સેવક-રૂપે પુનર્જન્મ પામે છે. દસ, પંદર, અઢાર, વીસ અને પચ્ચીસ અક્ષરવાળા મંત્રોના જપ તથા વૃંદાવનકેન્દ્રિત ધ્યાનનું વર્ણન છે—રાસલીલા, વેણુનાદ, પીતાંબર, વૈજયંતી માળા વગેરે દિવ્ય રૂપછબીઓ સાથે. સુનંદા, ભદ્રા, રંગવેણી જેવી ગોપિકાઓના દૃષ્ટાંતો વ્રજસેવા અને પ્રેમમય સાધનાને દૃઢ કરે છે. એક મુખ્ય ઉપદેશમાં ‘હું બ્રહ્મવિદ્યા છું’ એમ કહેનારી એક તપસ્વિની બાલા સ્વીકારે છે કે કૃષ્ણ પ્રત્યે પ્રેમભક્તિ વિના જ્ઞાન અધૂરું છે; તે પૂજા-વિધિ અને ઉપાસનાક્રમ શીખવે છે. અંતે પુણ્યશ્રવા અને તેના પુત્રને શિવકૃપાથી ગોપાલ-વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે અને જ્યોતિર્મય વૃંદાવન-દ્વીપનું માનક ધ્યાન જણાવાય છે. ફલશ્રુતિમાં આ અધ્યાયપાઠથી વાસુદેવધામપ્રાપ્તિ અને મોક્ષનું વચન આપવામાં આવ્યું છે.

Adhyaya 73

Narration of the Glory of Vṛndāvana and the Sacred Places Beginning with Mathurā

આ અધ્યાયમાં આરંભે કહેવામાં આવે છે કે દેવતાઓ પણ ક્યારેક મોહમાં પડી જાય છે; ત્યારબાદ રહસ્યોપદેશ પરંપરાગત કથાપ્રવાહમાં પ્રગટ થાય છે. ભક્ત રાજા અંબરીષ બદરી આશ્રમમાં ઋષિ પાસે જઈ વિષ્ણુધર્મ પૂછે છે. ત્યાં બ્રહ્મનું સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે અને ‘મનની પરમ ગતિ’ અતિ ગુહ્ય વિષય તરીકે જણાવાય છે. તપશ્ચર્યાથી પ્રસન્ન થઈ શ્રીહરી ભક્તને પ્રકાશ આપે છે અને વ્રજનું દિવ્ય દર્શન થાય છે—વૃંદાવનના કદંબકુંજમાં ગોપાલરૂપ બાળકૃષ્ણ, યમુના, ગોવર્ધન અને ગોપીઓ. પછી વ્રજતત્ત્વોનું પ્રતીકાર્થ વર્ણન થાય છે; ગોપીઓને વેદની ઋચાઓ સમાન ગણાવવામાં આવે છે. યજ્ઞમાં અનાદર/અવમાનથી ઉત્પન્ન કર્મફળ દર્શાવતો નૈતિક-કારણક પ્રસંગ પણ આવે છે. અંતે મથુરા-માહાત્મ્ય વિસ્તારે કહીને નિશ્ચિત થાય છે કે હરિભક્તિ સાથે શિવનો—વિશેષ કરીને ભૂતેશ્વરનો—સન્માન અને પૂજન આવશ્યક છે. પાઠ-શ્રવણની ફલશ્રુતિરૂપે મુક્તિનું વચન આપવામાં આવ્યું છે.

Adhyaya 74

Arjuni’s Entreaty: The Secret Vision of the Supreme Abode and Devī-mediated Access to Kṛṣṇa-līlā

આ અધ્યાયમાં ગોવિંદના પરમ ક્રીડાધામનું રહસ્ય બહુસ્તરીય કથનરૂપે પ્રગટ થાય છે. પ્રશ્ન થાય છે કે જ્યાં ગોવિંદ ગોપીઓ સાથે નિત્ય વિહાર કરે છે તે ધામ ક્યાં અને કેવું છે; પરંતુ કહેવામાં આવે છે કે તે બ્રહ્મા અને દેવતાઓને પણ અદૃશ્ય છે, માત્ર વર્ણનથી નહીં—અનુભવ-દર્શનથી જ જાણી શકાય. વિનમ્ર અર્જુન એ દર્શનની જ પ્રાર્થના કરે છે. અહીં દેવી ત્રિપુરસુંદરી/પરમેશ્વરી મધ્યસ્થ અધિકારિણી બને છે. અર્જુન તીર્થસ્નાન, ન્યાસ, મુદ્રા, મંત્રજપ અને પુરશ્ચરણસદૃશ સાધનાઓ કરીને ‘પરમ વિદ્યા’ પ્રાપ્ત કરે છે; દેવી તેને ગોલોકથી પણ ઉપર નિત્ય વૃંદાવનમાં લઈ જાય છે, જ્યાં અવિરત રાસલીલા ચાલે છે. ભગવાનની માયાથી અર્જુન ‘અર્જુની’ રૂપે સખીભાવની કન્યારૂપ ધારણ કરે છે; વ્રજસખીઓ તેને સ્વીકારે છે, નામ-સમૂહ જણાવે છે અને ગોકુલનાથ સંબંધિત મંત્ર-વ્રતવિધિઓ શીખવે છે. અંતે તે ગુપ્ત રીતે કૃષ્ણલીલામાં ભાગ લે છે અને ગોપનીયતાની પ્રતિજ્ઞા પુનઃ કરે છે; આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પઠન હરિમાં રતિ ઉત્પન્ન કરે છે એમ ફલશ્રુતિ કહે છે।

Adhyaya 75

The Glory and Secret Theology of Vṛndāvana (in the context of Nārada’s supplication)

પાર્વતી શિવને પૂછે છે—વૃંદાવનનું ગુહ્ય રહસ્ય સાંભળ્યા પછી નારદે પોતાનું “સત્ય સ્વરૂપ” કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? શિવ રહસ્ય-પરંપરા કહે છે—બ્રહ્મા શ્રીકૃષ્ણ પાસે જઈ ‘બત્રીસ વનો’વાળા વૃંદારણ્ય વિશે પૂછે છે; ત્યાં જીવો સాక్షાત્ દિવ્ય ભાવથી વસે છે અને ત્યાં દેહત્યાગ કરવાથી કૃષ્ણ-સન્નિધિ મળે છે. પછી કથા નૈમિષારણ્યમાં શૌનકાદિ ઋષિઓને નારદના ઉપદેશ તરફ, અને ગૌતમ ઋષિ સાથેના પ્રસંગ તરફ વળે છે. મહાવિષ્ણુની આજ્ઞાથી નારદ અમૃત-સરસમાં સ્નાન કરીને સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરે છે અને ધામ-સેવાની અંતરંગ સ્થિતિમાં પ્રવેશે છે; લલિતા-દેવી કૃષ્ણલીલામાં પુરુષ-સ્ત્રી તત્ત્વોની અદ્વૈતતા/અંતરંગ એકતા પ્રગટ કરે છે. આ રહસ્ય અયોગ્યને કહેવું કડક નિષિદ્ધ—ઉલ્લંઘનથી અપરાધ અને શાપનો ભય; અને શ્રવણ-પઠનથી પરમ સિદ્ધિનું ફળ જણાવતાં અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

Adhyaya 76

The Liberation of Vraja (Vṛndāvana Māhātmya: Kṛṣṇa grants Vaikuṇṭha to Nanda’s Vraja)

શિશુપાલના વધ પછી દંતવક્ત્ર મથુરામાં આવી શ્રીકૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરે છે. ભગવાન વાસુદેવ તેને રણમાં સંહાર કરીને યમુના પાર કરી નંદના વ્રજમાં પાછા આવે છે. ત્યાં માતા-પિતા અને વડીલોને પ્રણામ કરી સાંત્વના આપે છે, વસ્ત્રો અને આભૂષણો વહેંચે છે અને કાલિન્દીના મનોહર કાંઠે ગોપીઓ સાથે ત્રણ રાત્રિ સુધી ક્રીડા કરે છે. શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી નંદ, સમગ્ર વ્રજવાસી પરિવાર સહિત, અને પશુઓ પણ દિવ્યરૂપ ધારણ કરી વિમાનોમાં આરોહણ કરીને વૈકુંઠધામ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ ભગવાન દ્વારાવતીમાં પ્રવેશ કરે છે; યાદવો અને પારષદો તેમની નિત્ય પૂજા કરે છે અને તેઓ રાણીઓ સાથે રાજસી-દિવ્ય લીલા ભોગવે છે. અધ્યાયના અંતે મુક્તિ-તત્ત્વ પ્રધાન બને છે—વ્રજ અને દ્વારકાના જીવોને પરમ ધામમાં સ્થાપિત કરી શ્રીકૃષ્ણ સર્વને ઉપદેશ પ્રગટ કરે છે.

Adhyaya 77

Description of the Form of Śrī Kṛṣṇa (Vṛndāvana Vision and Rādhā’s Manifestations)

પાર્વતી મહાદેવને દિવ્ય નામો, તેમના અર્થ, ઈશ્વરના સ્વરૂપ અને પવિત્ર ધામોની મહિમા વિગતે કહેવા વિનંતી કરે છે. આરંભમાં આંતરિક સંવાદરૂપે એક પ્રશ્ન પણ ઊભો થાય છે—વિષ્ણુનું પરમ ધામ, હરિના વ્યૂહો અને નિર્વાણનું તત્ત્વ શું. ત્યારે ઈશ્વર વૃંદાવનનું રહસ્ય પ્રગટ કરે છે—તે આનંદવન છે, જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ રત્નવૈભવથી તેજસ્વી સિંહાસન પર વિરાજમાન છે, ગોપીઓથી પરિભ્રમિત, ઉત્સવ-ઉલ્લાસથી ભરપૂર. પછી અધ્યાય કૃષ્ણતત્ત્વનું ગહન ચિત્ર આપે છે—કૃષ્ણ ગુણાતીત છે; તેમનું સ્વરૂપ ભૌતિક નથી, નિત્ય અને અવિનાશી છે; તેમનું તત્ત્વ અપરિમેય છે. રાધા વૃંદાવનેશ્વરી તથા પ્રધાન-શક્તિ રૂપે પ્રગટ થાય છે; તેના અનેક નામો અને વિવિધ પ્રાકટ્યો વૃંદાવન, દ્વારકા, વારાણસી, પુરુષોત્તમ-ક્ષેત્ર વગેરે તીર્થ-નગરોમાં વર્ણવાય છે. અંતે ધ્યાન-ઉપદેશ આપવામાં આવે છે કે સ્મરણ, નામસ્મરણ/જપ અને મનને આનંદ આપતા ગીત-કીર્તનથી શુદ્ધ પ્રેમ (પ્રેમ) પ્રગટે છે.

Adhyaya 78

Determination and Worship of Śālagrāma (Vaiṣṇava Purifications and Fivefold Pūjā)

આ અધ્યાયમાં પાર્વતી વૈષ્ણવોને સંસારસાગર પાર કરાવનાર ધર્મ વિશે પૂછે છે. ઈશ્વર વૈષ્ણવ-શુદ્ધિ સમજાવે છે—ભક્તિ જ ઘર, શરીર, વાણી અને ઇન્દ્રિયોની સાચી શુદ્ધિ છે; પ્રદક્ષિણા, પાદપ્રક્ષાલન, પુષ્પસંગ્રહ, નામકીર્તન તથા હરિની લીલાઓ અને ઉત્સવોનું શ્રવણ-દર્શન કરવાથી પવિત્રતા સિદ્ધ થાય છે. પછી પૂજાને પાંચ ભાગમાં ગોઠવવામાં આવી છે—અભિગમન (મંદિરગમન, શૌચ અને માર્જન), ઉપાદાન (પૂજા-દ્રવ્યોનો સંગ્રહ), યોગ (અંતર્ધ્યાન), સ્વાધ્યાય (અર્થસહિત જપ, સ્તોત્ર અને સંકીર્તન), અને ઇજ્યા (વિધિવત અર્ચના). ત્યારબાદ શાલગ્રામ-પૂજા—આયુધક્રમ મુજબ કેશવ, નારાયણ, માધવ, ગોવિંદ વગેરે નામનિર્ધારણ, નમસ્કારવિધિ, શિલાચિહ્નોથી વ્યૂહ/અવતારલક્ષણની ઓળખ, સહાયક દેવતાઓની સ્થાપના, અને અંતે પુરુષાર્થપ્રાપ્તિનું ફળ વર્ણવાયું છે.

Adhyaya 79

Determination of Tilaka and Associated Vaiṣṇava Practices (Śālagrāma, Tīrtha, Etiquette, and Offerings)

આ અધ્યાયમાં શાલગ્રામ-શિલા, પૂજા-સામગ્રી, મંડળ અને મૂર્તિમાં હરિની સાક્ષાત્ ઉપસ્થિતિનું તત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. ગંડકી-તીર્થમાં શાલગ્રામની ઉત્પત્તિ તથા દ્વારાવતી/દ્વારકાનું મહાત્મ્ય વર્ણવી, ત્યાં સ્નાન-દાન-પૂજનથી પુણ્ય અનેકગણું વધે અને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય એવો નિશ્ચય જણાવાયો છે. શાલગ્રામનો ખરીદ-વેચાણ જેવા વ્યવહારને કડક રીતે નિષિદ્ધ ગણાવ્યો છે. પછી વૈષ્ણવ આચારરૂપે દ્વાદશ-નામ તિલકવિધિ, શરીરના સ્થાનો પર તેનું વિન્યાસ, ઊર્ધ્વપુંડ્રની શ્રેષ્ઠતા અને યોગ્ય આકાર-નિયમો જણાવ્યા છે. તુલસી-મિશ્રિત શંખોદકનું ગ્રહણ-ઉપયોગ, મંદિર-શિષ્ટાચાર, વિષ્ણુ-અપરાધોની ગણના, ક્ષમા-પ્રાર્થનાનો મંત્ર અને સાષ્ટાંગ પ્રણામનું વિધાન આવે છે. અંતે ઋતુ-આહાર નિયંત્રણ, તુલસી અને આમળકીનું પુણ્ય તથા મોક્ષસાધક તુલસી-સ્તુતિથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

Adhyaya 80

The Glory of Vṛndāvana (Hari-nāma and Vaiṣṇava Observances in Kali-yuga)

ઉમા (પાર્વતી) પૂછે છે—કલિયુગમાં વિષયાસક્તિ અને ગૃહસ્થજીવનના ક્લેશોમાં ફસાયેલા લોકો જીવન કેવી રીતે ધારણ કરે? મહેશ્વર (શિવ) ઉત્તર આપે છે—આ યુગનો કઠોર પણ નિશ્ચિત ઉપાય એકમાત્ર હરિનામ છે. “હરે રામ હરે રામ… હરે કૃષ્ણ હરે કૃષ્ણ…” આ નામમંત્રનો જપ અને શ્રીરામ-શ્રીકૃષ્ણનું સતત સ્મરણ સર્વ દુઃખનો ક્ષય કરે છે. પછી નામસ્મરણથી શુદ્ધિ, હરિનામ લેતાં ગંગાસ્નાન, અને ગોવિંદની શરણાગતિથી મહાપાપનો નાશ—આ બધું વર્ણવાય છે. આગળ વ્રત-ઉત્સવવિધિઓ—જ્યેષ્ઠમાં અભિષેક, એકાદશીએ શયન-પ્રબોધનના નિયમો, કાર્તિકમાં દીપદાન, તથા બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવ ભક્તોને ભોજન—સમજાવવામાં આવે છે. શોભાયાત્રા, ડોલોત્સવ, સુગંધિત લેપન અને વિવિધ અર્પણો સાથે અંતે વ્રજ-વૃંદાવનભક્તિને સર્વોત્તમ સાધના અને પરમ આશ્રય તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે।

Adhyaya 81

The Mantra-cintāmaṇi of Kṛṣṇa and the Dhyāna of Rādhā-Kṛṣṇa in Vṛndāvana (Provisional Title)

ઋષિઓ સૂતજીની સ્તુતિ કરીને કૃષ્ણલીલાનું દિવસેદિવસ વર્ણન માંગે છે અને ખાસ કરીને ગુરુ, શિષ્ય તથા મંત્રના લક્ષણો અને વિધિ પૂછે છે. સૂતજી યમુના-તટની આંતરિક કથા રજૂ કરે છે—નારદ જગદગુરુ સદાશિવ પાસે જઈ ગુપ્ત રહસ્ય પૂછે છે; ત્યારે શિવ ‘મંત્ર-ચિંતામણિ’ નામે પ્રસિદ્ધ ગોપનીય કૃષ્ણમંત્ર પ્રગટ કરે છે. પાંચ-પદ, દશાક્ષર અને ષોડશાક્ષર જેવા રૂપોનો ઉલ્લેખ કરીને, એક જ વાર જપથી પણ સિદ્ધિ અને ફળ મળે એવી ખાતરી આપે છે. ગ્રંથ ભક્તિ આધારિત વ્યાપક અધિકાર બતાવે છે, પરંતુ અશ્રદ્ધાળુ અને અભક્તને મંત્રદાન ન કરવાનું નિષેધ કરે છે. પછી ઋષિ, છંદ, દેવતા, વિનિયોગ, બીજ-શક્તિ, ન્યાસ અને પૂજા વગેરે સહાયક અંગો સમજાવી, વૃંદાવનમાં રાધા-કૃષ્ણના ધ્યાનનું વિસ્તૃત વર્ણન આપે છે. મંત્રાર્થ ‘યુગલાર્થ’ અને પૂર્ણ શરણાગતિ—સર્વ કંઈ દિવ્ય યુગલ માટે જ—એ રીતે નિરૂપણ થાય છે.

Adhyaya 82

Initiation Rite, the Five Vaiṣṇava Saṃskāras, and the Dharma of Surrender (within the Greatness of Vṛndāvana)

આ અધ્યાય વૈષ્ણવ દીક્ષા અને શરણાગતિનો માર્ગ ક્રમબદ્ધ રીતે દર્શાવે છે. જગતની અનિત્યતા અને ત્રિવિધ દુઃખને જાણી વૈરાગ્ય જન્મે છે; ત્યારબાદ સાધક સદ્ગુરુનું શરણ લે છે. ગુરુ-શિષ્યના લક્ષણો, દીક્ષાના ચિહ્નો અને વૈષ્ણવ ‘પંચ-સંસ્કાર’ સમજાવવામાં આવ્યા છે—શંખ-ચક્ર અંકન, ઊર્ધ્વ-પુંડ્ર ધારણ, મંત્ર-ગ્રહણ, દાસ-નામ પ્રાપ્તિ, તથા યાગ/આરાધના જે ગુરુ અને વૈષ્ણવોની પૂજા-સેવા રૂપે માન્ય છે. પછી શરણાગતિ-ધર્મ શીખવાય છે—હરિ પર એકાંત આધાર, પ્રતિસ્પર્ધી દેવતા-પૂજાનો ત્યાગ, અને વૈષ્ણવો પ્રત્યે કઠોર આદર તથા સેવા. અંતે વૃંદાવન-માહાત્મ્યના પ્રસંગમાં શિવને કૃષ્ણનું દિવ્ય દર્શન થાય છે; કૃષ્ણ રુદ્રને ગૂઢ તત્ત્વ, નિર્ગુણ-સગુણ રહસ્ય અને રાધા-ભાવની પરમ મહત્તા જણાવે છે. અંતે શિવને પરમ ‘યુગલ-મંત્ર’ અભિષેકાદિ દીક્ષા-વિધિ સાથે પ્રદાન થાય છે.

Adhyaya 83

The Glory of Vṛndāvana and the Daily Līlā of Hari

આ અધ્યાયમાં નારદ ‘ભાવનો અનુત્તમ માર્ગ’ પૂછે છે. મહેશ્વર ગુપ્ત ઉપદેશ આપી હરિની દૈનિક લીલાના વિશેષ જાણવા માટે નારદને વૃંદા પાસે મોકલે છે. વૃંદા તેને રક્ષિત રહસ્ય કહીને વૃંદાવનમાં શ્રીકૃષ્ણ-રાધાની ગોઠવેલી દિવસચર્યા વર્ણવે છે—પ્રાતઃ જાગરણ, શૃંગાર-પ્રસાધન, ભોજન, ગોચરણ માટે પ્રસ્થાન, વનમાં મિલન, જલક્રીડા, વિવિધ રમતો-કળાઓ (પાસા, પરिहास, આલિંગન વગેરે), વ્રજમાં પરત ફરવું, સાંજના વ્યવહાર, અને રાત્રિનું ગુપ્ત મિલન થઈ વિશ્રાંતિ સુધી। કથા સાધનામાં ફેરવાય છે—શ્રોતાએ બ્રાહ્મમુહૂર્તથી પોતાને સેવકભાવમાં ધારણ કરી આંતરિક-બાહ્ય સેવા અને લીલા-ચિંતન કરવું એમ ઉપદેશ છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રવણ-પાઠથી શુદ્ધિ, પુણ્ય અને વિષ્ણુધામપ્રાપ્તિ; તેમજ પરંપરા-પ્રમાણ—કૃષ્ણ → રુદ્ર → નારદ → આગળના વક્તાઓ।

Adhyaya 84

Description of Meditation on the Lord (Twofold Dhyāna: Nirguṇa and Saguṇa)

ઋષિઓ સૂતજીની કૃષ્ણકથા માટે પ્રશંસા કરીને વ્રત, દાન, પૂજા-વિધિ અને પૂર્વસ્નાનના નિયમો વિશે વધુ ઉપદેશ માગે છે. સૂતજી ભક્તિની મોક્ષદાયિની શક્તિ જણાવી નવી પુણ્યકથા શરૂ કરે છે—મથુરામાં નારદજીનું રાજા અંબરીષ સાથે મિલન થાય છે અને અંબરીષ પૂછે છે: પરમ તત્ત્વ નિરાકાર હોવા છતાં સાકાર કેવી રીતે બને છે, અને સર્વ પુરુષાર્થ આપતી ઉપાસના કઈ? નારદજી હરિભક્તિને પરમ ધર્મ તરીકે સ્થાપિત કરે છે અને માત્ર કર્મકાંડ કરતાં તેની શ્રેષ્ઠતા દર્શાવી વૈષ્ણવ આચારોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે—સદાચારવ્રત, મનનિગ્રહ, સત્યવચન, નામજપ અને સ્મરણ. તેઓ કહે છે કે સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો પણ આગમિક પૂજા તથા દિવ્ય નામના આશ્રયથી સહેલાઈથી ભક્તિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. અંતે દ્વિવિધ ધ્યાનનું ઉપદેશ આપે છે—દીપકની ઉપમા વડે સ્થિર આંતરિક પ્રકાશ જગાવતું નિર્ગુણ ધ્યાન (કૈવલ્યપ્રદ), અને શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મધારી ચતુર્ભુજ વિષ્ણુનું અલંકારો સહિત ધ્યાન કરતું સગુણ ધ્યાન; જેના ફળે શુદ્ધિ અને વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ થાય છે।

Adhyaya 85

The Glory of Vaiśākha (with a Classification of Bhakti)

અધ્યાયના આરંભે અંબરીષ ભક્તિનું સ્વરૂપ, સાધન અને યોગ્ય રીતે આચરણ કેવી રીતે કરવું તે પૂછે છે. ગુરુ ભક્તિને મન, વાણી અને કાયાથી થતી બહુરૂપ સાધના તરીકે સમજાવે છે. આચરણને લૌકિક, વૈદિક અને આધ્યાત્મિક—એમ ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરીને કહે છે કે જ્યારે દરેક કર્મનું લક્ષ્ય વિષ્ણુ હોય ત્યારે તે કર્મ પવિત્ર બની અર્પણરૂપ થાય છે. આગળ સાંખ્યને તત્ત્વવિચાર અને યોગને નિયમ, પ્રાણાયામ, ધ્યાન વગેરે શિસ્તરૂપ ‘અંતર્ભક્તિ’ તરીકે દર્શાવ્યું છે; તેનું ફળ ભગવાનનું દર્શન અને ચિત્તની એકાગ્રતા છે. ત્યારબાદ વૈશાખ (માધવ) અને ગંગાની મહિમા આવે છે—શુક્લ સપ્તમી જેવા દુર્લભ શુભકાળે ગંગાસ્નાન, પૂજન, દાન, શ્રાદ્ધ અને ગંગાસ્મરણ પાપનાશક અને અક્ષય ફળદાયક કહેવાય છે. બ્રાહ્મણ-સન્માનને હરિની દેહધારી સાન્નિધ્ય પ્રત્યેની સીધી ભક્તિ તરીકે વિશેષ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.

Adhyaya 86

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava’s Month)

નારદજીનું ઉપદેશ સાંભળીને રાજા અંબરીષ પૂછે છે—‘માધવનો માસ’ કહેવાતો વૈશાખ કેમ સર્વ પવિત્ર માસોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને તેમાં પૂજા, દાન તથા તપના કયા નિયમો છે, કયા દેવની વિશેષ આરાધના કરવી. પ્રથમ ધર્મોપદેશની મહિમા જણાવાય છે—કર્મ કરનાર, ઉપદેશક, સલાહકાર, અનુમોદક અને પ્રેરક—બધા ફળના ભાગીદાર થાય છે; અન્યને સ્નાન-ધર્મ કે વિધિ-કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરવાથી પણ સંયુક્ત પુણ્ય મળે છે, અને રાજા/નેતાઓ સમાજ માટે આચરણનો ધોરણ સ્થાપે છે। પછી નારદજી માનવજન્મની દુર્લભતા, સ્વધર્મપાલન અને વિશેષ કરીને વાસુદેવભક્તિનું પરમ ફળ સમજાવી વૈશાખ માસ વિષ્ણુને અત્યંત પ્રિય છે એમ કહે છે. ગંગા, રેવા, યમુના વગેરે તીર્થોમાં માસભર સ્નાન, જપ, દાન અને વિષ્ણુપૂજા પાપનાશક, સમૃદ્ધિદાયક અને અંતે હરિધામપ્રાપ્તિદાયક ગણાય છે. આરંભવિધિ, તિલદાન, મધુદાન, ગોદાન વગેરે દાન અને અંતે ઉદ્યાપન/સમાપનવિધિ પણ નિર્દેશાય છે।

Adhyaya 87

Glory of Vaiśākha: Dawn Bathing, the Power of Hari’s Name, and the Subtlety of Dharma

અંબરીષ રાજા નારદને પૂછે છે—સ્નાન જેવા નાનકડા કર્મથી એટલું મહાન ફળ કેવી રીતે મળે? નારદ કહે છે કે ધર્મ અતિ સૂક્ષ્મ છે; વિધિ, દેશ-કાળ, પરિસ્થિતિ અને અંતઃકરણના ભાવ અનુસાર ફળમાં ભેદ પડે છે. તેઓ દૃષ્ટાંતો આપે છે—ધર્મનિષ્ઠાથી વિશ્વામિત્રનું પરિવર્તન, “નારાયણ” નામ ઉચ્ચારથી અજામિલનો ઉદ્ધાર, અને અગ્નિ-ચિંગારીની ઉપમા દ્વારા હરિનામ પરોક્ષ રીતે બોલાય તોય પાપ દહન કરે છે. પછી વૈશાખ/માધવ માસની મહિમા વર્ણવાય છે—માધવની પૂજા અને પ્રાતઃકાળે ગંગા તથા રેવા/નર્મદામાં સ્નાન અપરિમિત પુણ્ય આપે છે. પરંતુ ભક્તિ અને શુદ્ધ સંકલ્પ વિના માત્ર ઉપવાસ કે સ્નાન નિષ્ફળ કહેવાય છે. અંતે દેવશર્મા અને તેની પત્ની સુમના અંગેની આંતરિક કથા શરૂ થઈ સંતોષ, લોભ, મોહ અને કુટુંબસંબંધોમાં કર્મબંધન વિષે ઉપદેશ આગળ વધે છે.

Adhyaya 88

Glory of Vaiśākha: The Debt-Bound / Enemy-Son Typology and the Turn to Detachment

આ અધ્યાયમાં સુમના ‘ઋણ-સંબંધિત પુત્ર’ની કલ્પના રજૂ કરે છે—કર્તવ્ય અને કર્મઋણના બંધનથી બનેલો સંબંધ. પછી ‘શત્રુ-પુત્ર’નું કઠોર ચિત્રણ આવે છે: બહારથી પુત્ર/ભાઈ/પિતા/મિત્ર જેવો નજીક, પરંતુ અંદરથી દુષ્ટ—ભોગલોલુપ, જુગારાસક્ત, ચોરી કરનાર, કટુવચન બોલનાર, માતા-પિતાપ્રતિ ક્રૂર અને હિંસક; અને તેમના અવસાન પછી શ્રાદ્ધ તથા દાન પણ ન કરનાર. પછી ધર્મોપદેશ થાય છે—સ્નેહપૂર્વક પાલન-પોષણ, શિસ્તબદ્ધ શિક્ષણ, માતા-પિતાનું સન્માન, પિંડદાન સહિત શ્રાદ્ધકર્મ, તેમજ દેવ-ઋષિ-પિતૃ એવા ત્રિઋણનું નિવર્તન. અંતે માયાના કારણે કુટુંબ અને સંપત્તિ પર ‘મારું’ કહેવાની ભ્રાંતિ પર પ્રશ્ન ઉઠાવી વૈરાગ્ય, અસંગતા અને અપરિગ્રહ તરફ વળાવે છે; વૈશાખ-માહાત્મ્યના પરિપ્રેક્ષ્યમાં અધ્યાયસમાપ્તિ સૂચવે છે.

Adhyaya 89

The Episode of Devaśarmā: Virtuous Progeny, Greed, and Viṣṇu’s Grace (within Vaiśākha-māhātmya)

આ અધ્યાયમાં (પાતાળખંડ, વૈશાખ-માહાત્મ્ય) બ્રાહ્મણ ગૃહસ્થ દેવશર્મા પત્ની સુમનાના ઉપદેશથી ધન નહીં, પરંતુ વંશનો ઉદ્ધાર કરે એવો એક સદ્ગુણી વૈષ્ણવ પુત્ર ઇચ્છે છે. તે ઋષિ વસિષ્ઠ પાસે જઈ પૂછે છે—દરિદ્રતા કેમ આવે છે અને સંતાન હોવા છતાં સુખ કેમ ફળતું નથી? વસિષ્ઠ પહેલાં સંબંધ-બંધનો સ્વરૂપ સમજાવે છે અને ‘યોગ્ય પુત્રના લક્ષણો’ કહે છે—સત્ય, વેદાધ્યયન, દાન, સંયમ અને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિ। પછી ઉપદેશ કર્મકારણ તરફ વળે છે. વસિષ્ઠ દેવશર્માને પૂર્વજન્મની વાત જણાવે છે—લોભ, દાનનો ઇનકાર, શ્રાદ્ધ-પૂજાની ઉપેક્ષા, અને કષ્ટમાં પણ સંગ્રહની આસક્તિ; આથી દરિદ્રતા અને સંતાનસુખનું નિષ્ફળ થવું થાય છે. અંતે નિષ્કર્ષ એવો કે ગૃહસ્થની સમૃદ્ધિ, દાંપત્ય અને સંતતિ—બધું વિષ્ણુના પ્રસાદ પર આધારિત છે; માત્ર પ્રયત્નથી નહીં।

Adhyaya 90

The Devaśarmā Episode in the Glorification of Vaiśākha

દેવશર્મા પોતાના પૂર્વજન્મનું પાપ સ્વીકારે છે—શૂદ્ર અવસ્થામાં તેણે અયોગ્ય રીતે ધન સંગ્રહ્યું હતું; છતાં પછી તેને બ્રાહ્મણત્વ કેવી રીતે મળ્યું, તેનું કારણ પૂછે છે. વસિષ્ઠ કહે છે કે તેનો નિર્ણાયક પુણ્ય એવો હતો: એકલા આવેલા વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણ તીર્થયાત્રીને ઘરમાં આશ્રય આપી સેવા કરવી—નિવાસ આપવો, પાદપ્રક્ષાલન, સંવાહન, અને દૂધ-દહીં વગેરેનું દાન. ત્યારબાદ પરિવાર સાથે વૈશાખ વ્રત—પ્રાતઃસ્નાન અને માધવની પૂજા—નિયમપૂર્વક કરવી. અધ્યાયમાં માનવજન્મ, બ્રાહ્મણત્વ અને સદગુણવતી પતિવ્રતા પત્ની દુર્લભ છે એમ વખાણવામાં આવે છે; સુમના જેવી આદર્શ સ્ત્રીના ગુણ—પાતિવ્રત્ય, શુચિતા, દયા, સત્ય, ગૃહધર્મપાલન, અતિથિસત્કાર વગેરે—ગણાવવામાં આવ્યા છે. તેમજ દાન વિના માત્ર સ્નાન-પૂજા કરવાથી લોભ રહે છે; ફળસિદ્ધિ માટે દાન અનિવાર્ય છે એવી ચેતવણી છે. અંતે વૈશાખ અને કાર્તિકમાં દામોદરપૂજનનું મહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે; બ્રહ્માના વચનથી માધવસ્નાનની પાપનાશક શક્તિ દર્શાવી, નારદ પ્રસંગનો ઉપસંહાર કરે છે.

Adhyaya 91

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month)

નારદ–અંબરીષ સંવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ અધ્યાયમાં દેવશર્માએ ગંગાતટે કણખલમાં કરેલા વૈશાખ વ્રતનું વર્ણન છે. મેષરાશિમાં સૂર્ય હોય ત્યારે માધવ માસમાં તે નિયમપૂર્વક સ્નાન કરે છે, મધુસૂદનનું પૂજન કરે છે, યમ–નિયમનું પાલન, બ્રહ્મચર્ય અને શક્તિ પ્રમાણે દાન કરે છે; કૃચ્છ્રાદિ તપ પણ આચરે છે. તે મધુ અને તલ અર્પણ કરે છે, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, દક્ષિણાસહિત ગોદાન આપે છે અને તીર્થમાં અવિચ્છિન્ન સ્નાનલાભ માટે પ્રાર્થના કરે છે. તેની પતિવ્રતા પત્ની પણ સેવા અને કેશવપૂજન દ્વારા એ જ ભક્તિચર્યા અનુસરે છે. આ પુણ્યથી તેમને ધનસમૃદ્ધિ, સદાચારિ પુત્રો અને ચિરંજીવી કીર્તિ મળે છે અને અંતે માધવભક્તિથી પરમ ધામ પ્રાપ્ત થાય છે. ઉપસંહારમાં મધુસૂદનને અતિ પ્રિય એવા માધવ માસની મહિમા ગવાઈ છે.

Adhyaya 92

The Narrative of Citrā: The Power of the Vaiśākha Bath and Govinda’s Name

આ અધ્યાયમાં જણાવાયું છે કે પાપી મનુષ્ય પણ નાનકડા પ્રયત્નથી ઊંચી ગતિ મેળવી શકે છે—વિશેષ કરીને માધવ માસ (વૈશાખ)માં સ્નાનના મહિમાથી. કર્મફળની સૂક્ષ્મતા સમજાવી છે: ભક્તિ અને ગોવિંદ/હરિનામ સાથે જોડાયેલું અલ્પ પુણ્ય પણ મહાન ફળ આપે છે, જ્યારે ભાવ વિના કરેલું કર્મ ઘણી વાર નિષ્ફળ રહે છે. અજામિલના દૃષ્ટાંતથી નામમાહાત્મ્ય પ્રતિપાદિત થાય છે. પછી આંતરિક કથા આવે છે—રાજા દિવોદાસની પુત્રીના પતિઓ વારંવાર મૃત્યુ પામે છે. કુળપુરોહિત જાતૂકર્ણ તેના પૂર્વજન્મનું કારણ કહે છે: તે પૂર્વે ચિત્રા નામની વેશ્યા હતી અને વિઘ્નકારક વર્તન કરતી. એક બ્રાહ્મણના સત્સંગથી વૈશાખધર્મનો ઉપદેશ સાંભળી, રેવા/નર્મદા તટે માસભર સ્નાન કર્યું અને દાન-ધર્મ કર્યો; તેથી યમયાતનાથી બચી અને શુભ જન્મમાં દિવ્યાદેવી રૂપે પુનર્જન્મ પામી. છતાં શેષ કર્મથી થોડો શોક અંશ રહે છે એમ વર્ણન છે.

Adhyaya 93

The Citra Narrative: The Power of Vaiśākha Dawn-Bathing, Dāna, and Hearing Mādhava’s Hymn

આ અધ્યાયમાં નારદ પોતાના વર્ણનરૂપે રાજા દિવોદાસ અને મહર્ષિ જાતૂકર્ણનો સંવાદ કહે છે. દિવોદાસ પૂછે છે—સ્ત્રી દુઃખમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થાય? ત્યારે જાતૂકર્ણ એક અત્યંત પુણ્યદાયક, પરંતુ ઘણીવાર “અપ્રચારિત” ઉપાય જણાવે છે—વૈશાખના આરંભે, સૂર્ય મેષમાં પ્રવેશે ત્યારે, પ્રાતઃસ્નાન, તીર્થસ્નાન, દાન અને હરિ/માધવની સ્તુતિનું શ્રવણ તથા કીર્તન। અધ્યાયમાં ઉપમાઓ દ્વારા કહેવામાં આવે છે કે આ આચરણથી પાપો હરિ અથવા ગરુડ સામે સર્પ જેમ ભાગે તેમ નાશ પામે છે. પરિણામે તે સ્ત્રીનું દુઃખ દૂર થાય છે, દાંપત્યસુખ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય છે અને વંશમાં સુદેવનો જન્મ ફળરૂપે વર્ણવાય છે. અંતે રેવા-સ્નાનથી શુદ્ધ થયેલી કન્યાના વિવાહની વ્યવસ્થા કરવા રાજાને ઉપદેશ આપી, વૈશાખ-માહાત્મ્યમાં ‘ચિત્રા આખ્યાન’ તરીકે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।

Adhyaya 94

Pacification/Removal of Sin — The Preta Narrative (Vaiśākha Māhātmya)

રાજા અંબરીષ નારદને એવો પાપ-પ્રશમન સ્તોત્ર પૂછે છે કે જેના શ્રવણમાત્રથી પાપ નાશ પામે. નારદ કહે છે—હરિકથા અને વૈષ્ણવ-સંવાદ મહાપુણ્યદાયક છે; તે વૈશાખ-સ્નાનના ફળથી પણ ઉત્તમ બની પાપક્ષય કરે છે. પછી અંતર્કથા આવે છે—માધવ/વૈશાખ માસમાં મુનિશર્મા ઋષિ રેવા (નર્મદા)માં સ્નાન કરવા જતા પાંચ ઘોર પાપીઓને મુક્તિ માટે વ્યાકુળ જુએ છે. માર્ગમાં ભયંકર, વિકૃત દેહવાળા પ્રેતસદૃશ જીવો મળે છે; તેઓ અન્નનો અપમાન, અશ્રદ્ધા અને વિધિભંગ જેવા દોષોથી પોતાની દુર્દશા થઈ હોવાનું કહે છે. મુનિશર્મા સૌને રેવા-તીરે લઈ જઈ વૈશાખ-સ્નાન, નામોચ્ચાર અને વિષ્ણુના પાપ-પ્રશમન સ્તોત્રનું પાઠ કરાવે છે. તેથી પ્રેતો મુક્ત થાય છે, પાપીઓ શુદ્ધ થાય છે; અધ્યાયનો નિષ્કર્ષ—આ સ્તોત્રનું પાઠ/શ્રવણ પાપનાશ કરીને વિષ્ણુધામ પ્રદાન કરે છે.

Adhyaya 95

Vaiśākha Observance: Dawn Bathing, Tarpaṇa, and the Procedure for Worship of Mādhava (Keśava)

આ અધ્યાયમાં રાજા અંબરીષ નારદને પૂછે છે—વૈશાખ વ્રતમાં શું દાન કરવું, પ્રાતઃસ્નાન કેવી રીતે કરવું અને કેશવ/માધવની પૂજા કઈ રીતથી કરવી. નારદ કહે છે કે બ્રહ્મમુહૂર્તે નદીકાંઠે અથવા જ્યાં જળ મળે ત્યાં સ્નાન કરવું, ખાસ કરીને મેષ-સંક્રાંતિએ; સંકલ્પ કરીને ગંગા-આહ્વાન અને ભૂમિ-શુદ્ધિના મંત્રોનું સ્મરણ કરવું. પછી દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓ માટે તર્પણવિધિ, યજ્ઞોપવીતની સ્થિતિઓ (ઉપવીત/નિવીત, સવ્ય-અપસવ્ય) તેમજ સૂર્યને અર્ઘ્ય અને સૂર્ય-સ્તુતિનું વિધાન જણાવે છે. આગળ સંક્ષિપ્ત પરંતુ તકનીકી માધવ-પૂજા-માર્ગદર્શિકા આવે છે—વૈદિક, તાંત્રિક અથવા મિશ્ર પદ્ધતિથી—પ્રતિમાના પ્રકાર, ન્યાસ, કલશ-સંસ્કાર, ઉપચાર-અર્પણ, હોમ, બલિ અને ઉદ્વાસન સુધીનો ક્રમ દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે દૃષ્ટાંતરૂપે પૂર્વ વેશ્યા રૂપવતી/ધર્મવતી અને એક સુવર્ણકારએ અક્ષયા તૃતીયાના દાન તથા વૈશાખ સ્નાનનું પાલન કરીને રાજજન્મ અને મોક્ષાભિમુખ પુણ્ય મેળવ્યું; તેથી નિયમબદ્ધ ઉપાસના અંતે ભક્તિયોગમાં પર્યવસિત થાય છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે.

Adhyaya 96

Vaiśākha Māhātmya: Supremacy of Mādhava-month, Yama’s Dharma Teaching, and Ekādaśī Praise

ઋષિઓ સૂતજીની સ્તુતિ કરીને વધુ ધર્મોપદેશ માંગે છે. સૂતજી પ્રાચીન સંવાદ રજૂ કરે છે, જેમાં જગત્પાલક ભગવાન્‌ માસોમાં વૈશાખ (માધવ) માસની મહત્તા જણાવે છે—આ માસમાં સ્નાન, પૂજન, દાન અને શ્રાદ્ધનું ફળ યજ્ઞફળથી પણ અધિક ગણાયું છે. પછી યમધર્મરાજ અને બ્રાહ્મણ યજ્ઞદત્ત વચ્ચે ઉપદેશાત્મક સંવાદ આવે છે. યમ કર્મફલના નિયમને સમજાવી નરકહેતુ કર્મો ગણાવે છે—વિશેષ કરીને વિષ્ણુભક્તિની અવગણના, અનૈતિક આચરણ અને ધર્મભંગ. ત્યારબાદ સ્વર્ગપ્રદ સદ્ગુણો વર્ણવી એકાદશી વ્રત (દ્વાદશી અનુષ્ઠાન સહિત) ની પરમ પ્રશંસા કરે છે; તીર્થસેવા અને પુણ્યક્ષેત્રમાં દેહત્યાગના મહાન ફળ પણ જણાવે છે.

Adhyaya 97

The Greatness of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month): Charity, Tīrthas, and Hari-Nāma

આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે—એક બ્રાહ્મણ કર્મફળનો નિયમ જણાવી યમ/ધર્મરાજને પૂછે છે કે કલિયુગમાં ઓછા પ્રયત્ને મહાપુણ્ય આપતો અને પાપ નાશ કરતો સરળ ધર્મસાર કયો? તે ધર્મરાજને જગતના ધારક અને નીતિના નિયંતા તરીકે સ્તુતિ કરીને સર્વ ધર્મોનું એકમાત્ર સાર માગે છે. ધર્મરાજ પ્રસન્ન થઈ ‘પરમ રહસ્ય’ કહે છે—પુરાણોમાં ભિન્ન વચનો દેખાય તોય સિદ્ધાંત એ છે કે નારાયણ/વિષ્ણુ જ એકમાત્ર ભગવાન; હરિનું પૂજન અને સ્મરણ તીર્થોની શક્તિ વધારશે. પછી દાનને પાંચ પ્રકારથી ગોઠવી, દાન કર્યા વિના ભોજન કરવાની નિંદા કરી, નિત્ય અને નૈમિત્તિક દાનવિધિ સમજાવે છે. તીર્થની વ્યાખ્યા પણ વિસ્તરે છે—માત્ર પ્રસિદ્ધ નદી-તીર્થો નહીં, જ્યાં હરિનામ, વેદપાઠ અને વિષ્ણુપાઠ/કીર્તન થાય તે સ્થાન પણ તીર્થ છે. અંતે વૈશાખ (માધવ) માસનું સ્નાન અને બ્રાહ્મણ-સન્માન યમદંડ નિવારક અને અપર પાપરાશિ દહન કરનારું કહેવાયું છે.

Adhyaya 98

The Greatness of Vaiśākha: Mādhava Bath, Tulasī Worship, Water-Cow Charity, and Deliverance of Pretas

આ અધ્યાયમાં વૈશાખ માસના માધવ-વ્રતનું મહાત્મ્ય મુક્તિદાયક રૂપે વર્ણવાયું છે. પ્રાતઃકાળ સ્નાન કરીને તુલસીદળોથી માધવ (વિષ્ણુ)ની પૂજા, તર્પણ, દાન અને શ્રાદ્ધ કરવું મુખ્ય સાધના કહેવાય છે. ધર્મરાજ તુલસીને કેશવને અતિપ્રિય અર્પણ કહે છે; અશૌચમાં તુલસી તોડવી નિષિદ્ધ છે, અને ફૂલ ન મળે તો પણ તુલસી અથવા સરળ ઉપચારોથી પૂજા કરવાની છૂટ આપે છે. અશ્વત્થ/પીપળને જળ આપવું અને પ્રદક્ષિણા કરવી, તેમજ ત્રયોદશી, ચતુર્દશી અને પૂર્ણિમાએ બ્રાહ્મણ-ભોજન વિશેષ ફળદાયી જણાવાયું છે. કથાપ્રસંગમાં ધનશર્માને કૃતઘ્ન, વિદૈવત અને અવૈશાખ એવા ત્રણ પ્રેત મળે છે. તેઓ પોતાના દુઃખનું કારણ કહે છે—કૃતઘ્નતા, દેવ-ધર્મનો અપમાન, અને વૈશાખકર્મોની અવગણના. ધનશર્મા વૈશાખધર્મ મુજબ જળસંબંધિત દાન (જલધેનુ, જળઘટ), તિલ-મધુ દાન, તથા બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરીને ભોજન કરાવવાથી તેમના પિતૃવંશનો ઉદ્ધાર કરે છે; પાપ દહે છે અને પુનર્જન્મનું બંધન ક્ષીણ થાય છે।

Adhyaya 99

Counsel to King Mahīratha: Lust, Impermanence, and the Saving Power of the Vaiśākha (Mādhava) Observance

આ અધ્યાયમાં રાજા મહીરથને પૂર્વપુણ્યથી સમૃદ્ધ હોવા છતાં કામાસક્તિથી પતિત અને રાજ્યધર્મથી વિમુખ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે રાજ્યકાર્ય અન્યને સોંપી વિષયભોગમાં ડૂબી ધર્મની અવગણના કરે છે. સાથે ગુરુ/પુરોહિતની જવાબદારી પણ કહે છે—રાજાને રોકવાનો પ્રયત્ન ન કરનાર ગુરુ પણ પાપનો ભાગી બને; પરંતુ ઉપદેશ સાંભળીને પણ ન માનનાર રાજા પર દોષ મુખ્યત્વે રહે છે. પછી નીતિ–વૈરાગ્યનો ઉપદેશ આવે છે: ધન, યૌવન અને સુખ ક્ષણભંગુર છે; ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ આવશ્યક છે; મૃત્યુ સમયે માત્ર ધર્મ જ સાથી બને છે. દેહની અશુચિતા અને નશ્વરતા બતાવી કામમોહ તોડવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. અંતે ઉદ્ધારક ઉપાય તરીકે માધવ (વૈશાખ) માસના વ્રતનું મહાત્મ્ય ગવાય છે—પ્રાતઃકાળે જાગરણ, સ્નાન અને વિષ્ણુપૂજન મહાપાપોનો પણ નાશ કરી ભક્તને હરિધામે પહોંચાડે છે।

Adhyaya 100

The Mādhava (Vaiśākha) Bath: Sādhu-saṅga, Instruction Ethics, and the Vaiśākha Observance

આ અધ્યાયમાં રાજા મુક્તિદાયક ઉપદેશ માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે અને સાધુ-સંગને પરમ તીર્થ કહી તેની મહિમા ગાય છે—જે પાપનો નાશ કરે, સંસાર-રોગ શમાવે અને હરિભક્તિ વધારેછે. પછી તે માધવ/વૈશાખ વ્રત વિષે પૂછે છે—શું દાન કરવું, ક્યાં અને કેવી રીતે સ્નાન કરવું, કોની પૂજા કરવી અને કયા નિયમો પાળવા. યમ કશ્યપને કરુણામય ગુરુ તરીકે દર્શાવે છે; કશ્યપ ઉપદેશની નીતિ કહે છે—પાત્રને જ ઉત્તર આપવો, વાણીનું સંયમ રાખવું; છતાં શ્રદ્ધાળુ શિષ્ય/વારસને પૂછ્યા વિના પણ હિતકારી સલાહ આપવી। પછી ‘માધવ સ્નાન’ની વિધિ વર્ણવાય છે—પ્રાતઃકાળે સ્નાન, અર્ઘ્યદાન, હરિપૂજા અને નૈવેદ્ય અર્પણ. આ વ્રત દર વર્ષે કરવાથી હરિધામ પ્રાપ્તિનો માર્ગ કહેવાયો છે. અંતે ચેતવણી છે કે પવિત્ર માસ છોડતાં કામ અને વાસનાઓ મનુષ્યને ફરી વિષયાસક્તિ તરફ ખેંચે છે; તેથી વૈશાખ અનુષ્ઠાનમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ।

Adhyaya 101

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava): Dawn Bathing, Compassion, and Release from Sin

આ અધ્યાયમાં વિષયભોગમાં આસક્ત એક રાજા કાળની દૃષ્ટિથી મૃત્યુ પામી યમદૂતોએ પકડી લે છે અને પોતાના પાપો માટે વિલાપ કરે છે. ત્યારે વિષ્ણુના દૂત આવી તેને ધર્માત્મા કહી હરિધામ તરફ લઈ જવા લાગે છે; વૈશાખમાં પ્રાતઃસ્નાનથી તેના પાપો ક્ષીણ થયા હોવાનું કહેવામાં આવે છે. પરંતુ વિષ્ણુની આજ્ઞાથી દૂત તેને નરકમાર્ગની નજીક લઈ જાય છે, જ્યાં નરકમાં ‘પકતા’ જીવોના ભયંકર આર્તનાદ તે સાંભળે છે. દૂત પાપીઓની દુર્ગતિ, અધર્મથી થતો પતન, નિષિદ્ધ કર્મો—વિશેષ કરીને પરસ્ત્રીગમન—અને નરકની વિવિધ યાતનાઓનું વર્ણન કરે છે. રાજાનું હૃદય કરુણાથી દ્રવે છે; તે બીજાના દુઃખમાં વધારો કરવા ઇચ્છતો નથી અને સજ્જનહૃદયની કોમળતાની પ્રશંસા કરે છે. અંતે વૈશાખવ્રતનો સાર—પ્રભાતસ્નાન અને વિષ્ણુપુજન—પાપરાશિને દહન કરનાર ધર્મસાર તરીકે પ્રતિપાદિત થઈ, એ જ રાજાના ઉદ્ધારનું કારણ ઠરે છે.

Adhyaya 102

The Greatness of Vaiśākha: Compassion and the Gift of Merit that Frees Beings from Hell

આ અધ્યાયમાં વૈશાખ (માધવ) મહાત્મ્ય અંતર્ગત યમલોકનો પ્રસંગ આવે છે. નરકમાં દુઃખ ભોગવતા જીવોને જોઈ કરુણાશીલ રાજા અતિશય ત્યાગનો સંકલ્પ કરે છે—તે પોતાનું સર્વ પુણ્ય તેમને અર્પે છે જેથી તેઓ સ્વર્ગે ચઢી શકે; જરૂર પડે તો પોતે પાછળ રહીને પણ તેમના ઉદ્ધાર માટે તૈયાર રહે છે. ત્યારે હરિદૂત કહે છે કે દયા ધર્મને વિસ્તારે છે અને કરુણાથી પુણ્ય અનેકગણું ફળે છે. પછી વૈશાખના આચારોનું વર્ણન થાય છે—સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને પૂજન—જેનાં ફળ અનંત કહેવાય છે. વિશેષ દાનોને વિશેષ લોકોથી જોડવામાં આવે છે—વરুণલોક, સૂર્યલોક, બ્રહ્મલોક અને વિષ્ણુલોક. હરિને સાક્ષી રાખીને ત્રણ વાર ઘોષણા કરીને પુણ્ય-સમર્પણ કરવાની વિધિ પણ જણાવાય છે. શિબી, દધીચિ, સહસ્રજિત જેવા દૃષ્ટાંતો દ્વારા દયાને પરમ ધર્મ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. અંતે રાજાના પુણ્યદાનથી નરકભોગી મુક્ત થઈ દિવ્ય વિમાનોમાં પ્રસ્થાન કરે છે અને રાજા યોગીઓને પણ દુર્લભ એવું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે।

Adhyaya 103

Glorification of Vaiśākha and the Meditation on Śrī Kṛṣṇa in Vṛndāvana

આ અધ્યાય વૈશાખ/માધવ માસના માહાત્મ્યનો ઉપસંહાર કરે છે. તેમાં કહેવામાં આવે છે કે આ કથાનું પાઠ અને શ્રવણ મહાપાવન છે; તે પાપનાશ કરે છે અને શ્રીકૃષ્ણના પરમ ધામની પ્રાપ્તિ કરાવે છે. યમ–બ્રાહ્મણ સંવાદનું સ્મરણ કરાવી, દર વર્ષે ભક્તિપૂર્વક તીર્થસ્નાન, દાન અને હોમ/અગ્નિહોત્રાદિ કર્મો કરવાની વારંવાર પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. પછી ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—માધવ (વિષ્ણુ/કૃષ્ણ) કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય? ત્યાંથી ધ્યાનપ્રકરણ શરૂ થાય છે. ગૌતમના પ્રશ્ને નારદ વૃન્દાવનનું ધ્યાન શીખવે છે—કલ્પવૃક્ષની છાયા, રત્નમય વેદિકા, પદ્માસન, અને ગાયો, ગોપો, ગોપીઓ, દેવો, ઋષિઓ તથા દિવ્યગણોથી પરિવૃત મુક્ન્દના સ્વરૂપનું ચિંતન. અધ્યાય દર્શાવે છે કે વિધિપૂર્વકનું વ્રત-કર્મ અને અંતર્મુખ ધ્યાન—બન્ને મળીને સાધકને વિષ્ણુના પરમપદ સુધી પહોંચાડે છે.

Adhyaya 104

Rules for Purana Listening and Linga Worship; Worship, Writing, and Correct Reading of the Purana Manuscript

ઋષિઓ સૂતજીને વિનંતી કરે છે કે તેઓ શ્રીરામના અદ્ભુત ચરિત્રનું પુનઃ વર્ણન કરે. કથા અયોધ્યામાં પ્રવેશે છે—રામદર્શનની ઇચ્છાથી શંકર પાર્વતીસહ આવે છે અને કાશ્યપાદિ ઋષિઓ દ્વારા સન્માનિત થાય છે. શંભુ પોતાને હિમાલયદેશનો બ્રાહ્મણ કહી રામ પાસે જાય છે; રામ સૌનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કરીને કહે છે કે આપ સૌના દર્શનથી તેમનું જીવન અને રાજ્ય કૃતાર્થ થયું. ઋષિઓ શંભુને શાસ્ત્ર, પુરાણ અને તર્કના મહાજ્ઞાની તરીકે પરિચય કરાવે છે. રામ લિંગપૂજાની વિધિ અને તેના ભક્તિફળ વિશે પૂછે છે, તેમજ વિભીષણના બંધન અને ‘રામેશ્વર’ના અર્થ અંગે ઊભી થયેલી શંકા રજૂ કરે છે. ઋષિઓ વિષય ‘પુરાણજ્ઞ’ શંભુને સોંપે છે. ત્યારબાદ શંભુ સાચા પુરાણિકના લક્ષણો, પુરાણની હસ્તલિખિત પ્રતની પૂજા (સરಸ್ವતીપૂજન સહિત), લિપિ/અક્ષરરૂપ અને પ્રણવના નિયમો, પુરાણોની યાદી, તથા શুদ্ধ અને અવिरोध પાઠના નિયમો—પાઠદોષ, અપશકુન અને તેમના પરિહાર—વિસ્તારથી ઉપદેશ આપે છે.

Adhyaya 105

The Greatness of Sacred Ash (Bhasma) and Rules for Śrāddha: Śiva Instructs Rāma

આ અધ્યાયમાં મુનિઓ સૂતને પવિત્ર કથા કહેવા વિનંતી કરે છે. શંભુ શ્રીરામને એક નાટ્યમય પ્રસંગ સંભળાવે છે—કામ‑ક્રોધથી ઉદ્ભવેલી ઉથલપાથલ અને કૃત્યાનું પ્રાગટ્ય, ત્યારબાદ રામ‑શંભુ લોકાલોક સુધી જાય છે અને તેજોમય નારાયણપુર પહોંચે છે. ત્યાં વિષ્ણુ તેમનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કરે છે; રામનું એકપત્ની‑વ્રત પરોક્ષ રીતે પરીક્ષિત થઈ પ્રશંસિત થાય છે. પછી શિવ ધર્મોપદેશ આપે છે—સૂતક/અશૌચ, અમાવાસ્યા, અપરાહ્ન, તિથિની વૃદ્ધિ‑ક્ષય અને કુતુપ‑કાળ જેવી ગૂંચવણોમાં શ્રાદ્ધ ક્યારે મુલતવી રાખવું, ક્યારે પુનઃ કરવું, અને ક્યારે અન્ય દ્વારા કરાવવું. પૂજાના સમયની યોગ્યતા અને ફળવિશેષ પણ જણાવે છે. ત્યારબાદ ભસ્મ‑માહાત્મ્ય વિસ્તારે કહે છે—ભસ્મશબ્દની વ્યૂત્પત્તિ, ધારણસ્થાનો, પાપનાશકતા, રક્ષાત્મક ઉપયોગ, તેમજ ધનંજય વંશ, અરુંધતી‑દધીચિ અને હરિ‑શંકર સમાગમની કથાઓ. અંતે ફલશ્રુતિ શ્રોતાઓને શુદ્ધિ અને શિવધામપ્રાપ્તિનું વચન આપે છે।

Adhyaya 106

The Glory of Vibhūti (Sacred Ash)

શુચિસ્મિતા પૂછે છે—ભસ્મ (વિભૂતિ)નું ભક્ષણ અથવા સ્પર્શ આયુષ્ય કેવી રીતે વધારે છે અને પરલોકમાં શુભ ગતિ કેવી રીતે આપે છે? દધીચિ ચિત્રગુપ્ત અને યમની સભામાં થયેલા કર્મવિચાર સાથે જોડાયેલી એક પ્રાચીન કથા કહે છે. એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણ કામદોષમાં પડી જાય છે. પછી શિવપૂજા કરીને અનેક પાપો નાશ પામે છે, છતાં તે એક વિશેષ અપકર્મ કરે છે—શિવદીપનું ઘી ભક્ષણ. યમ કહે છે કે આ અપરાધનો કર્મશેષ અસાધારણ રીતે અક્ષય રહે છે; તેથી તેને નરક અને પછી વારંવાર કૂતરાની યોનિનો દંડ મળે છે. તેની પત્ની અવ્યયા નારદના માર્ગદર્શનથી પ્રાયશ્ચિત્ત અને પતિવ્રતા-ધર્મની સાક્ષીરૂપે અગ્નિપ્રવેશ કરે છે અને સ્વર્ગ પામે છે; બ્રાહ્મણનું બાકી પાપ ટકી રહે છે. અંતે કૂતરારૂપે તે દધીચિના આશ્રમ પાસે પવિત્ર વિભૂતિમાં પડીને મરે છે; શિવાજ્ઞાથી વિભૂતિમાં/વિભૂતિ દ્વારા મરણ પામેલા ભક્તો યમાધીન નથી. વીરભદ્ર તેને શિવ પાસે લઈ જાય છે અને તે ગણોમાં સ્થાન પામે છે.

Adhyaya 107

The Greatness of Sacred Ash: Vīrabhadra Revives Gods and Sages

શુચિસ્મિતા પૂછે છે કે પવિત્ર ભસ્મે કશ્યપ, જમદગ્નિ અને દેવતાઓનું રક્ષણ કેવી રીતે કર્યું. દધીચિ કહે છે—શોકર પર્વત પર ભયંકર અગ્નિ પ્રગટ્યો અને ઋષિ-દેવોને દહન કરીને ભસ્મ કરી દીધા. ત્યારે વીરભદ્ર આવ્યા, અગ્નિનો સામનો કર્યો અને ભારતી/સરಸ್ವતીના ઉપદેશથી તેને વશમાં કર્યો; પછી ભસ્મ તથા મૃત્યુંજય મંત્ર દ્વારા પડેલા દેવ-ઋષિઓને પુનર્જીવિત કર્યા. પછી પણ કઠિનાઈ આવે છે—એક વિશાળ નાગ અને એક શક્તિશાળી રાક્ષસ પુનર્જીવિતોને પીડાવે છે. રાક્ષસની તપશ્ચર્યામાં શિવ વર આપે છે, પરંતુ અંતે તેનો દર્પ નાશ પામે છે અને તેનો પરાજય થાય છે; રક્ષણ ફરી સ્થિર થાય છે. અધ્યાયના અંતે વીરભદ્ર-સ્મરણનો જપવિધિ જણાવાય છે, જે રાક્ષસ/બ્રહ્મરાક્ષસ/પિશાચ ઉપદ્રવો દૂર કરે છે; ફલશ્રુતિમાં ભસ્મને આયુષ્યવર્ધક અને પાપનાશક કહી મહિમા ગવાય છે।

Adhyaya 108

Procedure for the Origin and Preparation of Sacred Ash (Bhasma)

શ્રીરામે શંભુ (શિવ)ને પૂછ્યું—ભસ્મની ઉત્પત્તિ શું છે, તેનું માહાત્મ્ય શું છે, અને ભસ્મ ધારણ તથા દાનથી કયું પુણ્ય મળે? શિવે ઉત્તર આપતાં સૃષ્ટિ-તત્ત્વનું આધાર બતાવ્યો કે ત્રિગુણો જ જગતની પ્રવૃત્તિના કારણ છે; ગુણકાર્ય અનુસાર બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–મહેશ્વર પ્રગટ થાય છે, પરંતુ શિવની જ્ઞાનશક્તિ વિના તેઓ ગુણોને સ્થિર રાખી શકતા નથી—અતએવ ભસ્મ શિવતત્ત્વસંબંધિત પરમ પાવન છે. પછી ભસ્મસિદ્ધિની વિધિ વર્ણવાય છે—ગોમય અને ગોમૂત્રને નિર્દિષ્ટ મંત્રોથી સંસ્કાર કરી અગ્નિમાં હોમ કરવો; ઇચ્છા હોય તો અનેક દિવસ સુધી ક્રિયા વિસ્તારી શકાય. ત્યારબાદ મંત્રોચ્ચારથી ભસ્મ ગ્રહણ કરી ગંગાજળ/દૂધ અને સુગંધિત દ્રવ્યો સાથે મિશ્રણ કરવાનો વિકલ્પ છે. સાધક પંચબ્રહ્મ મંત્રો (ઈશાન, તત્પુરુષ, અઘોર, વામ, સદ્યોજાત)થી ન્યાસસદૃશ સંસ્કાર કરી “નમઃ શિવાય” સાથે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે; તેથી શુદ્ધિ થાય છે અને આ ઉપદેશ વક્તા-શ્રોતા બંનેના પાપનાશક તરીકે પ્રશંસિત છે.

Adhyaya 109

The Greatness of Sacred Ash (Vibhūti) and the Saving Power of Śiva Worship

શિવ રામને પાપનાશક કથા કહે છે. ઇક્ષ્વાકુ નામનો એક વિદ્વાન પરંતુ ભોગાસક્ત બ્રાહ્મણ યજ્ઞ, દાન, વેદાધ્યાપન અને પુરાણશ્રવણ જેવા ધર્મકર્મો છોડે છે. મૃત્યુ પછી તે યમસભામાં પહોંચે છે; લાંબા નરકદુઃખની ચેતવણી સાંભળી, પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા માટે થોડા સમય માટે તેને દેહમાં પાછો મોકલવામાં આવે છે. તે શિવભક્ત ઋષિ જાબાલિની શરણ લે છે. જાબાલિ કહે છે—અલ્પ આયુષ્યમાં દીર્ઘ તપ-વ્રત કરવું કઠિન; તેથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય શિવલિંગપૂજા, નિત્ય પુરાણશ્રવણ અને વિભૂતિ (ભસ્મ) ધારણ છે. કથામાં મન્દર પર્વતની દિવ્ય નગરી અને શિવની યોગસભા રૂપકરૂપે આવે છે; યમ-નિયમ, પ્રાણાયામ, ધ્યાન અને સમાધિ સેવક સમાન વર્ણવાય છે. ઇક્ષ્વાકુ આઠ દિવસ ભક્તિથી પૂજા કરીને પ્રાણ શિવને અર્પી દેહત્યાગ કરે છે. શૈવ દૂત યમદૂતો સાથે વિવાદ કરી તેને છોડાવે છે; શિવ ફળ આપે છે, પરંતુ પૂર્વે કરેલી લિંગનિંદાના દોષનું એક શારીરિક ચિહ્ન રહેવા દે છે. અંતે આ અધ્યાયના શ્રવણ-પાઠની મહિમા જણાવાય છે.

Adhyaya 110

The Greatness of Śiva-Worship: From Grief and Anger to Śiva’s Grace (Agniśikha/Jvālāmukha Origin)

શ્રીરામ શંભુને પૂછે છે—અગ્નિશિખા નામનો જ્વલંત ગણ કોણ છે અને તેની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? શિવ દૃષ્ટાંતોની શ્રેણીથી કહે છે—ઋણનાશ, રાજ્યભ્રંશ અને પુત્રમરણના શોકથી તૂટી પડેલો એક ક્ષત્રિય રાજા શોક-ક્રોધ સંયમમાં રાખી સ્થાયી કલ્યાણનો માર્ગ શોધે છે. તે વારાણસીમાં વસિષ્ઠ પાસે જાય છે; વસિષ્ઠ તેને વિશ્વેશ્વર શિવલિંગની પૂજા કરાવે છે અને સમજાવે છે કે સરળ અર્પણથી પણ મુક્તિ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. પછી લુબ્ધક (શિકારી)ની અનિયમિત છતાં અતિ તીવ્ર ભક્તિ અને આત્મસમર્પણથી શિવ પ્રગટ થાય છે; તે પોતાના કુટુંબ સાથે શિવલોકને પામે છે. રાજા પણ મંદિર-સેવાથી ફરી રાજ્ય મેળવે છે, પરંતુ પછી ક્રોધમાં દેવાલય દહન કરી બેસે છે; તેથી પ્રાયશ્ચિત્ત અને પુનઃ શિવપૂજા દ્વારા શુદ્ધિ કરવી પડે—કર્મની સતતતા અને ભક્તિની સુધારક શક્તિ અહીં પ્રગટ થાય છે. અન્ય પ્રસંગમાં વેશ્યા-પ્રકરણમાં આરોપ, દંડ અને વધની ઘટના આવે છે; ત્યારબાદ વીરભદ્રની ઘોષણાથી જ્વાલામુખ/અગ્નિશિખાનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. અંતે ક્ષમાને ઇહ-પર સુખનો માર્ગ કહી, નિત્ય શ્રવણ કરનારને શિવલોકપ્રાપ્તિનું ફળ વચન આપવામાં આવે છે.

Adhyaya 111

The Greatness of Śiva’s Names and the Suspension of Yama’s Jurisdiction

રામે મહેશ્વરના નામોની મહિમા અને તેની સાથે જોડાયેલા ભક્તિકર્મ—પૂજા, નમસ્કાર, દર્શન તથા જળ, ધૂપ, દીપ વગેરે અર્પણ—વિશે પૂછ્યું. શંભુએ કહ્યું કે આ મહિમા અપરિમેય છે; છતાં સંક્ષેપમાં એક ઉપાખ્યાન દ્વારા સમજાવે છે. વિધૃધ્ત નામનો બાલરાજા વડીલોનો તિરસ્કાર કરી દુષ્ટ સંગત અપનાવે છે; પછી લૂંટારો અને ક્રૂર નરભક્ષક બની જાય છે અને અંતે મરે છે. યમદૂતોએ પાશ-દંડથી બાંધવા પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે તેમના પાશ અને દંડ અજ્ઞાત શક્તિથી તૂટી ગયા; સ્વયં મૃત્યુ/યમ આવ્યો અને વીરભદ્ર તથા વહ્નિમુખ સાથે સંઘર્ષ થયો. ત્યારે શિવ હસ્તક્ષેપ કરીને યમ અને તેના દૂતોને મુક્ત કરે છે અને સિદ્ધાંત જાહેર કરે છે—મરણક્ષણમાં ભક્ત સાથે મારું નામ નિવાસ કરે છે; અપૂર્ણ ઉચ્ચાર પણ શિવલોકપ્રાપ્તિ આપે છે. પંચાક્ષરી અને શતરુદ્રીય જપનાર, રુદ્રાક્ષ-ભસ્મ ધારણ કરનાર, તથા કાશી જેવા પુણ્યક્ષેત્રોમાં દેહત્યાગ કરનાર યમના અધિકારથી રક્ષિત છે; આ કથા નિત્ય સાંભળવી પાપનાશક અને શિવપ્રદ કહેવાય છે.

Adhyaya 112

The Greatness of Śiva’s Name: The Tale of Kalā and Śoṇa, Soma-vrata (Monday vow), and the Testing of Guest-Feeding

આ અધ્યાયમાં શંભુ શિવનામની મહિમા એક દૃષ્ટાંતકથા દ્વારા જણાવે છે. દેવરાતની પુત્રી કલા નો વિવાહ ઋષિ શોણ સાથે થાય છે. ધનથી ભરેલો કુંભ મળતાં સલાહ, શંકા અને તેને છુપાવવાની વાત ઊઠે છે; પછી રાક્ષસ મારીચ શોણનું રૂપ ધારણ કરીને કલાને છેતરી અપહરણ કરે છે. કલા પતિવ્રતા રહી અંતરમાં ઉમા-શિવનું સ્મરણ કરતી હિંસક મૃત્યુ પામે છે; શિવદૂત તેને શિવલોક લઈ જાય છે અને પાર્વતી તેને દિવ્ય પરિચારિકા પદ આપે છે. શોણ અને ઋષિઓ કૈલાસ જઈ શિવને પ્રાર્થના કરે છે. શિવ કહે છે કે શિવનામોચ્ચાર યમના લેખને પણ ફેરવી શકે છે અને અકાળમૃત્યુથી પીડિતનું પણ ઉદ્ધાર કરી શકે છે. ત્યારબાદ સોમવ્રત (સોમવાર વ્રત) ની વિધિ, પૂજામંત્રો અને અતિથિસેવાનો મહિમા વર્ણવાય છે; બ્રાહ્મણ-અતિથિ રૂપે પરીક્ષા દ્વારા અતિથિપૂજા અને અડગ પાતિવ્રત્ય પરમ ધર્મ હોવાનું સ્થાપિત થાય છે।

Adhyaya 114

Gautama’s Hermitage, the Śiva-liṅga Worship Manual, and the Śiva–Viṣṇu–Hanumān Devotional Drama

રાઘવ આકાશમાં દિવ્ય વિમાનમાં સ્થિત તેજસ્વી પુરુષને સ્ત્રીઓના પરિચાર સાથે જોઈ, આવી સિદ્ધિનું પુણ્યકારણ શું છે તે શંભુને પૂછે છે. ત્યારે શિવ ગૌતમ ઋષિના આશ્રમનું અદભુત વૈભવ, તપ-યજ્ઞ-પૂજાની સમૃદ્ધિ અને ત્યાંની શૈવ મહિમા વર્ણવે છે. પછી આ અધ્યાય શિવપૂજાના ઘન વિધાનરૂપે વિસ્તરે છે—પૂજાસ્થળની રચના, સામગ્રીસંગ્રહ, અભિષેક, આવરણ-તત્ત્વ, અષ્ટદળ પત્રિકા, રુદ્રાક્ષધારણ, ધૂપ-દીપ-નૈવેદ્ય, નીરાજન, તાંબૂલ તથા સંગીત-નૃત્યને પણ ઉપહારરૂપે અર્પણ કરવાની રીત જણાવાય છે. નારદ, બાણ, શુક્ર, પ્રહ્લાદ, બલિ વગેરે દાનવો સભામાં આવી પૂજન કરે છે; પછી મૃત્યુ અને પુનર્જીવનનો નાટ્યમય પ્રસંગ બની વરદાન પ્રાપ્ત થાય છે. કથામાં શિવ–વિષ્ણુની પરસ્પર શ્રદ્ધા, દિવ્ય લીલા અને હનુમાનની આદર્શ ભક્તિ વિશેષ ઉજાગર થાય છે; સાથે ભસ્મસ્નાન, મંત્રન્યાસ, વેદીચિત્ર, આસન-ધ્યાન અને ધારાસ્નાન દ્વારા બાહ્ય વિધિ સાથે આંતરિક યોગશુદ્ધિનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.

Adhyaya 115

The Greatness of the Purāṇas and the Rite of Sacred Listening (Śravaṇa-vidhi)

આ અધ્યાયમાં શ્રીરામ અને શંભુ (શિવ)ના સંવાદ દ્વારા પુરાણ-પ્રવચનની મહિમા તથા પુરાણ-શ્રવણવિધિ વર્ણવાઈ છે. શરૂઆતમાં દોષ્ટસંગ પાપ વધારતો હોવાનું અને સાચા પુરાણજ્ઞ પાસે જવાથી લાંબા સમયથી સંગ્રહિત પાપ નાશ પામે છે એવું કહેવામાં આવે છે. વસિષ્ઠ અને અમર રાક્ષસનો દૃષ્ટાંત ઋષિની રક્ષણશક્તિ અને વિવેકને ઉજાગર કરે છે. પછી શ્રવણવિધિનું નિર્દેશન થાય છે—તિથિ, નક્ષત્ર, કરણ, લગ્ન વગેરે શુભ સમય, યોગ્ય સ્થાન, વક્તાનું પૂજન-સન્માન, અને દરરોજ અવિચ્છિન્ન પાઠ-શ્રવણ. મહાપાતકો સુધીનું પ્રાયશ્ચિત્તફળ પણ પુરાણશ્રવણથી મળે છે એમ જણાવે છે. અંતે અયોગ્ય વક્તા/ગ્રંથના લક્ષણો, દાનની ભલામણ, તથા પુરાણો અને ઉપપુરાણોની યાદી આપી, કલિયુગમાં પુરાણશ્રવણને પૂર્ણ મોક્ષસાધન તરીકે સ્થાપિત કરે છે।

Adhyaya 116

Narration of the Primeval-Aeon Ramayana

આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે ગૌતમીતટે શ્રીરામ સંધ્યાવંદન કરીને સભા બોલાવે છે; ત્યાં ‘ભિન્ન રીતે રચાયેલ રામાયણ’ વિષે વિવાદ ઊભો થાય છે. ત્યારે બ્રહ્મપરંપરાથી પ્રાપ્ત ‘પ્રાચીન રામાયણ’ કહેવાની રામની આજ્ઞા મેળવી જાંબવાન કથા શરૂ કરે છે. તે દશરથના અભિયાનો, એકાદશી-દ્વાદશી વ્રત-પૂજનનું મહાત્મ્ય, પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ અને ચાર રાજકુમારોના જન્મ-નામકરણનું વર્ણન કરે છે. બ્રહ્મરાક્ષસ પ્રસંગમાં ગંગાસ્નાન અને બિલ્વપત્રથી શિવપૂજા દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્ત બતાવાય છે; વશિષ્ઠનો દશરથને ઉપદેશ પણ આવે છે. શિક્ષણ, લગ્નવ્યવસ્થા અને મુહૂર્તવિવાદમાં નારદ-ગાર్గ્ય-વિદેહરાજ સંવાદ પછી સૂર્યના ‘પ્રદેશાનુસાર નિયમ’થી નિર્ણય થાય છે. જનક શિવને વર માગે છે; અજગવ ધનુષની પ્રતિજ્ઞા કારણે રામના ધનુર્ભંગથી સીતાવિવાહ સિદ્ધ થાય છે. પછી વનવાસ, વાલીવધ પર ધર્મચર્ચા અને તારાનો સંવાદ, સુગ્રીવ-હનુમાન સાથે લંકાની રણનીતિ, હનુમાનનું દૂતકાર્ય, લંકાયુદ્ધ, શિવસ્તોત્ર, સમુદ્રતરણે અજગવનો ઉપાય, રાવણવધ, વિભીષણની નીતિ-શિક્ષા અને રાજ્યાભિષેક સંક્ષેપે આવે છે. આ કથાના શ્રવણ-પાઠથી પાપનાશ અને મુક્તિનું ફળ જણાવાયું છે.

Adhyaya 117

Rama’s Liberation (Ritual Dharma, Atithi-Test, and Śiva’s Revelation)

અધ્યાય ૧૧૭ની શરૂઆત આશ્રમ અને નિવાસસ્થાનોના મનોહર વર્ણનથી થાય છે. ત્યારબાદ શ્રીરામ શંભુને શুদ্ধ પૂજાવિધિ તથા અશુદ્ધ અથવા અધર્મથી પ્રાપ્ત દ્રવ્યો વડે કરેલા અર્પણના કર્મફળ વિશે પૂછે છે. શિવજી આકથા–સુશોભના, રૂપક–સમ્પાતિ અને ગણોત્પત્તિ સંબંધિત પ્રસંગો દ્વારા સમજાવે છે કે પૂજા ધર્મપૂર્વક મેળવેલા અને નિર્મળ દ્રવ્યો વડે જ કરવી; દૂષિત સામગ્રીથી કરેલી ઉપાસના દોષકારક બને છે. મુખ્ય પ્રસંગમાં શ્રીરામ કૌસલ્યાના માસિક શ્રાદ્ધનું અનુષ્ઠાન કરે છે. એ સમયે એક વૃદ્ધ, અતિ માંગણાવાળો અતિથિ આવી વિધિમાં વિઘ્ન કરે છે અને કઠોર માંગણીઓથી અતિથિધર્મની પરાકાષ્ઠા સુધી પરીક્ષા લે છે. અંતે તે અતિથિ સ્વયં શિવ હોવાનું પ્રગટ થાય છે; પાર્વતી અક્ષય અન્ન પ્રગટ કરીને અન્નદાનની મહિમા અને દેવતૃપ્તિ દર્શાવે છે. અંતમાં શિવ–રાઘવ સંવાદનું શ્રવણ-પઠન કરવાથી મળતા પુણ્યનું વર્ણન અને પુરાણવાચકને દાન આપવાની પ્રશંસા કરવામાં આવે છે.