Adhyaya 66

આ અધ્યાયમાં વર્ણન છે કે સીતાના વનત્યાગ પછી વાલ્મીકિના આશ્રમમાં ઉછરેલા કુશ અને લવ વેદ, ધનુર્વિદ્યા અને સંગીતમાં પારંગત બની રામાયણના ગાયક તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. તેમના ગાનથી વરુણ તથા લોકપાલો પણ મોહીત થાય છે અને સીતાની પવિત્રતાનું ધાર્મિક સમર્થન કરીને તેણીને પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રેરણા આપે છે. વાલ્મીકિના ઉપદેશથી શ્રીરામ લક્ષ્મણને સીતાને અને બંને પુત્રોને લાવવા મોકલે છે. લક્ષ્મણ પશ્ચાત્તાપથી આશ્રમમાં પહોંચે છે; સીતા દુઃખ છતાં સત્યનિષ્ઠા અને મર્યાદા જાળવી પુત્રોને પિતાનું સન્માન કરવા મોકલે છે, પરંતુ પોતે તપસ્યામાં સ્થિર રહેવાનો સંકલ્પ કરે છે. રાજસભામાં બંને કુમારો રામાયણ ગાય છે; રામ તેમને ઓળખી લે છે. અંતે વાત્સ્યાયન પૂછે છે—વાલ્મીકિએ ક્યારે અને શા માટે રામાયણ રચ્યું—અને ક્રૌંચ પક્ષીની ઘટના તથા બ્રહ્મા/સરಸ್ವતીની પ્રેરણાનો પ્રસંગ શરૂ થાય છે.