Adhyaya 4

Verse 1

वात्स्यायन उवाच । भुजगाधीश्वरेशान धराभारधरक्षम । शृण्वेकं संशयं मह्यं कृपया कथयस्व तम्

વાત્સ્યાયન બોલ્યા—હે નાગરાજોના અધિશે, હે પરમેશ્વર! હે ધરાભાર ધારણ કરવામાં સમર્થ! મારી એક શંકા સાંભળો અને કૃપા કરીને તેનું નિવારણ કહો।

Verse 2

रघुनाथस्य गमनं वनं प्रति यदा ह्यभूत् । तदा प्रभृति देहेन स्थिता शून्येन चेतसा

જ્યારે રઘુનાથનું વન તરફ ગમન થયું, ત્યારે થી તે માત્ર દેહથી જ સ્થિત રહી; ચિત્ત તો શૂન્ય બની ગયું।

Verse 3

तद्विप्रयोगविधुरा कृशदेहातिदुःखिता । सुमुखान्मंत्रिणः श्रुत्वा रघुनाथं समागतम्

તેણાના વિરહથી વ્યાકુળ, દેહે કૃશ અને અતિ દુઃખિત એવી તે, સુમુખા નામની મંત્રિણી પાસેથી રઘુનાથ આવ્યા છે એમ સાંભળી।

Verse 4

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । रघुवरस्य राज्याभिषेकोनाम चतुर्थोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં, શેષ અને વાત્સ્યાયનના સંવાદમાં, રામના અશ્વમેધ પ્રસંગમાં ‘રઘુવરનો રાજ્યાભિષેક’ નામનો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 5

एतन्मे संशयं छिंधि रघुनाथगुणोदयम् । यथावच्छृण्वते मह्यं कथयस्व प्रसादतः

રઘુનાથના ગુણોદય વિષેનો મારો આ સંશય છેદી દો. હું યથાવત્ સાંભળી રહ્યો છું; કૃપાપૂર્વક પ્રસન્નતાથી મને કહો।

Verse 6

शेष उवाच । साधुपृष्टं महाभाग द्विजवर्यपुरस्कृत । तन्मे निगदतः साक्षाच्छृणुष्वैकमनाः किल

શેષ બોલ્યા—હે મહાભાગ, દ્વિજશ્રેષ્ઠોમાં અગ્રગણ્ય! તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે. હવે હું જે પ્રત્યક્ષ કહું છું તે એકાગ્ર મનથી સાંભળ।

Verse 7

सा वै तद्वदनांभोज च्युतं रामागमामृतम् । पीत्वा पीत्वा बभूवाहो स्थगितांगेन विह्वला

તેના મુખકમળમાંથી ઝરેલું રામાગમનરૂપ અમૃત તે વારંવાર પીતી રહી; અને વિહ્વળ બની, જાણે અંગો સ્થંભિત થયા હોય તેમ, સંપૂર્ણ મોહમાં પડી ગઈ।

Verse 8

किं मे स्वप्नो विमूढायाः किं वा भ्रमकरं वचः । ममवै मंदभाग्यायाः कथं रामेक्षणं पुनः

શું આ મારી જેવી મોહગ્રસ્ત માટે સ્વપ્ન છે, કે ભ્રમ કરાવતું વચન? હાય, હું તો મંદભાગ્યવતી; તો ફરી રામદર્શન કેમ થશે?

Verse 9

बहुना तपसा कृत्वा प्राप्तोऽयं वै सुतः शिशुः । केनचिन्मम पापेन विप्रयोगं गतः पुनः

ઘણી તપશ્ચર્યા કરીને મેં આ શિશુ પુત્રને મેળવ્યો; પરંતુ મારા કોઈ પાપના કારણે તે ફરી વિયોગને પામ્યો.

Verse 10

सुमंत्रिन्कुशली रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । कथं मां स्मरते वीरो वनचारी सुदुःखिताम्

હે સુમંત્ર! સીતા-લક્ષ્મણ સહિત રામ કুশળ છે ને? વનમાં વસતા તે વીર મને, આ અત્યંત દુઃખિતાને, કેવી રીતે સ્મરે છે?

Verse 11

इति सा विललापोच्चै रघुनाथस्मृतिं गता । न निवेद निजं किंचित्परकीयं विमोहिता । सुमुखोऽपि तथा दृष्ट्वा दुःखितां मातरं भृशम्

આ રીતે તેણી ઊંચા સ્વરે વિલાપ કરતી રહી અને રઘુનાથની સ્મૃતિમાં લીન થઈ. પરકિયાં વિષયમાં મોહિત થઈ તેણે પોતાનું કંઈ પણ જણાવ્યું નહીં. અને સુમુખ પણ માતાને અત્યંત દુઃખિત જોઈ તેમ જ વ્યથિત થયો.

Verse 12

वीजयामास वासोग्रैः संज्ञामाप च सा पुनः । उवाच जननीं सौम्यं वचोहर्षकरं मुहुः

તેણે પોતાના વસ્ત્રના છેડાથી તેને પંખો કર્યો; અને તે ફરી સંજ્ઞામાં આવી. પછી તેણે વારંવાર માતાને સૌમ્ય, હર્ષકારક વચનો કહ્યા.

Verse 13

रघुनाथागमस्मार हृष्टां तां व्यदधात्पुनः । मातर्विद्धि गृहं प्राप्तं रघुनाथं सलक्ष्मणम्

રઘુનાથના આગમનનું સ્મરણ કરીને તે હર્ષિત થઈ ફરી તેણીને બોલ્યો— “માતા, જાણો; લક્ષ્મણ સહિત રઘુનાથ ગૃહે પહોંચ્યા છે.”

Verse 14

सीतया सहितं पश्य चाशीर्भिरभियुंक्ष्व च । इति तथ्यं वचः श्रुत्वा सुमुखेन प्रभाषितम्

“સીતા સહિત તેમનું દર્શન કરો અને આશીર્વાદ પણ આપો.” સુમુખે કહેલા આ સત્ય વચન સાંભળી તેઓ ઉત્તર આપવા લાગ્યા.

Verse 15

यादृशं हर्षमापेदे तादृशं वेद्म्यहं नहि । उत्थाय चाजिरे प्राप्ता रोमांचिततनूरुहा

મને જેવો હર્ષ થયો, એવો હું વર્ણવી શકતો નથી. ઊઠીને હું આંગણામાં આવ્યો; આનંદથી દેહમાં રોમાંચ ઊભો થયો.

Verse 16

हर्षविह्वलितांग्यश्रु मुंचंती राममैक्षत । तावत्स रामो राजेंद्रो नरयानमधिश्रितः

હર્ષથી વિહ્વળ થઈ અશ્રુ વહાવતી તેણીએ રામનું દર્શન કર્યું. એ સમયે રાજાધિરાજ રામ નરયાન પર આરૂઢ હતા.

Verse 17

प्राप्तः स्वमातुर्भवनं कैकेय्याः सुनयः पुरः । कैकेय्यपि त्रपाभारनम्रा रामं पुरःस्थितम्

સુનય પોતાની માતા કૈકેયીના ભવનમાં પહોંચ્યો. કૈકેયી પણ લજ્જાના ભારથી નમીને, સામે ઊભેલા રામની સામે ઊભી રહી.

Verse 18

नोवाच किंचिन्महतीं चिंतां प्राप्तवती मुहुः । सूर्यवंशध्वजो रामो मातरं वीक्ष्य लज्जिताम्

તેણે કશું કહ્યું નહીં; વારંવાર તે મહાન ચિંતામાં પડી ગઈ. સૂર્યવંશનો ધ્વજ શ્રીરામ લજ્જિત માતાને જોઈ મૌન રહ્યો.

Verse 19

उवाच सांत्वयंस्तां च वाक्यैर्विनयमिश्रितैः । श्रीराम उवाच । मातर्मया वनं गत्वा सर्वमाचरितं तथा

ત્યારે તેમણે વિનયમિશ્રિત વચનો વડે તેને સાંત્વના આપી કહ્યું. શ્રીરામ બોલ્યા— “માતા, હું વનમાં જઈને જે જે કરવું જરૂરી હતું તે બધું તેમ જ આચર્યું છે।”

Verse 20

अधुना करवै किं वा त्वदाज्ञातो जनन्यहो । मया न्यूनं कृतं नास्ति कथं मां नेक्ष्यसे पुनः

હવે હું શું કરું, હે જનની, તમારી આજ્ઞા વિના બીજું શું કરી શકું? મારી તરફથી કોઈ ઊણપ રહી નથી; તો તમે મને ફરી કેવી રીતે ન જુઓ?

Verse 21

आशीर्भिरभिनंद्यैनं भरतं मां च वीक्षय । इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं सा नम्रवदनानघ

“આશીર્વાદ આપી ભરતનું અભિનંદન કર અને મને પણ જો.” એ વચન સાંભળ્યા છતાં, હે નિષ્પાપ, તે નમ્ર મુખ કરીને સ્થિર રહી.

Verse 22

शनैः शनैः प्रत्युवाच राम गच्छ स्वमालयम् । रामोऽपि श्रुत्वा वचनं जनन्याः पुरुषोत्तमः

તે ધીમે ધીમે જવાબ આપી— “રામ, તારા પોતાના નિવાસે જા.” અને પુરુષોત્તમ શ્રીરામે માતાનું વચન સાંભળી (તદનુસાર રહ્યો).

Verse 23

नमस्कृत्य ययौ गेहं सुमित्रायाः कृपानिधिः । सुमित्रा पुत्रसहितं रामं दृष्ट्वा महामनाः

નમસ્કાર કરીને કરુણાનિધિ સુમિત્રાના ગૃહે ગયા. મહામના સુમિત્રાએ પોતાના પુત્ર સહિત શ્રીરામને જોઈ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ।

Verse 24

चिरंजीव चिरंजीव ह्याशीर्भिरिति चाभ्यधात् । मातुश्च रामभद्रोऽपि चरणौ प्रणिपत्य च

“ચિરંજીવી થાઓ, ચિરંજીવી થાઓ,” એમ આશીર્વાદ આપી તેણે કહ્યું. અને રામભદ્રે પણ માતાના ચરણોમાં પ્રણિપાત કરીને દંડવત્ નમસ્કાર કર્યો।

Verse 25

परिष्वज्य मुदायुक्तो जगाद वचनं पुनः । रत्नगर्भे मम भ्रात्रा केनापि न कृतं तथा

તેને આલિંગન કરીને આનંદપૂર્વક તેણે ફરી કહ્યું—“રત્નગર્ભમાં મારા ભાઈ સાથે કોઈએ પણ કદી આવું કર્યું નથી।”

Verse 26

यथायमकरोद्धीमान्ममदुःखापनोदनम्

જેમ આ ધીમાને મારા દુઃખનું નિવારણ કરવા માટે કર્યું છે,

Verse 27

रावणेन हृता सीता मया यत्प्राप्यते पुनः । मातस्तत्सर्वमाविद्धि लक्ष्मणस्य विचेष्टितम्

રાવણે સીતાનું હરણ કર્યું હતું; અને હવે હું જે કંઈ ફરી પ્રાપ્ત કરું છું—હે માતા, તે સર્વ લક્ષ્મણના પ્રયત્નનું ફળ જાણો।

Verse 28

दत्तामाशिषमागृह्य शिरसायं सुमित्रया । निजमातुश्च भवनं प्रययौ विबुधैर्वृतः

સુમિત્રાએ આપેલી આશીર્વાદને શિર નમાવી સ્વીકારી, દેવગણોથી ઘેરાયેલો તે પોતાની માતાના નિવાસ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 29

मातरं वीक्ष्य हृषितां निजदर्शनलालसाम् । स्वयानादवरुह्याशु चरणावग्रहीद्धरिः

પોતાના દર્શનની લાલસાથી હર્ષિત માતાને જોઈ હરિ પોતાના વાહન પરથી તરત ઉતરીને તેમના ચરણો પકડી લીધા।

Verse 30

माता तद्दर्शनोत्कंठा विह्वलीकृतमानसा । परिष्वज्य परिष्वज्य रामं मुदमवाप सा

તેમના દર્શનની ઉત્કંઠાથી માતાનું મન વિહ્વળ થયું; તેણે રામને વારંવાર આલિંગન કરીને પરમાનંદ મેળવ્યો।

Verse 31

शरीरे रोमहर्षोऽभूद्गद्गदा वागभूत्तदा । हर्षाश्रूणि तु सोष्णानि प्रवाहं प्रापुरापदात्

ત્યારે તેના શરીરમાં રોમાંચ થયો, વાણી ગદગદ થઈ; હર્ષના ઉષ્ણ અશ્રુઓ ધારા બનીને વહેવા લાગ્યા।

Verse 32

जननीं वीक्ष्य विनयी ताटंकद्वयवर्जिताम् । कराकल्प पदाकल्परहितां बिभ्रतीं तनुम्

માતાને જોઈ તે વિનમ્ર બન્યો; તેણે તેમને બંને કાનના કુંડળ વિના અને હાથ-પગના આભૂષણો રહિત દેહ ધારણ કરેલી જોઈ।

Verse 33

किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां कृशांगीं तां स शोकभाक् । दुःखस्य समयो नायमिति मत्वा जगाद ताम्

પોતાના દર્શનથી તે કૃશાંગી સ્ત્રી થોડું હર્ષિત થઈ છે એમ જોઈ, શોકથી ભારિત હોવા છતાં—“આ દુઃખનો સમય નથી” એમ માનીને તેણે તેણીને કહ્યું।

Verse 34

श्रीराम उवाच । मातर्मया त्वच्चरणौ चिरकालं न सेवितौ । ततः क्षमस्वापराधं भाग्यहीनस्य वै मम

શ્રીરામ બોલ્યા—માતા, મેં લાંબા સમય સુધી તમારા ચરણોની સેવા કરી નથી; તેથી ભાગ્યહીન મારા અપરાધને ક્ષમા કરો।

Verse 35

ये पुत्रा मातापित्रोर्न शुश्रूषायां समुत्सुकाः । ते मंतव्याः परा मातः कीटका रेतसो भवाः

જે પુત્રો માતા-પિતાની સેવામાં ઉત્સુક નથી, હે શ્રેષ્ઠ માતા, તેમને વીર્યથી જન્મેલા માત્ર કીડા જ માનવા જોઈએ।

Verse 36

किं कुर्वे जनकाज्ञातो गतो वै दंडकं वनम् । तत्रापि त्वत्कृपापांगात्तीर्णोऽस्मि दुःखसागरम्

હું શું કરું? પિતાને અજાણ રાખીને હું દંડક વનમાં ગયો; છતાં ત્યાં પણ તમારી કૃપાકટાક્ષથી હું દુઃખસાગર પાર થયો।

Verse 37

रावणेन हृता सीता लंकायां गमिता पुनः । त्वत्कृपातो मया लब्धा तं हत्वा राक्षसेश्वरम्

રાવણે સીતાનું હરણ કરીને તેને ફરી લંકામાં લઈ ગયો; તમારી કૃપાથી મેં તે રાક્ષસેશ્વરને વધ કરીને સીતાને પાછી મેળવી।

Verse 38

सीतेयं त्वच्चरणयोः पतिता वै पतिव्रता । संभावयाशु चकितां त्वत्पादार्पितमानसाम्

આ સીતા, પતિવ્રતા, તમારા ચરણોમાં પડી ગઈ છે. તે કંપે છે; તેનું મન તમારા પાદોમાં અર્પિત છે. કૃપા કરીને શીઘ્ર અનુગ્રહ કરો।

Verse 39

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं पादयोः पतितां स्नुषाम् । आशीर्भिरभियुज्यैनां बभाषे तां पतिव्रताम्

એ વચન સાંભળી તેણે પોતાના ચરણોમાં પડેલી પતિવ્રતા વહુને પહેલાં આશીર્વાદ આપ્યો, પછી તેને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 40

सीते स्वपतिना सार्द्धं चिरं विलस भामिनि । पुत्रौ प्रसूय च कुलं स्वकं पावय पावने

હે સીતા, હે સુંદરિ, પોતાના પતિ સાથે દીર્ઘકાળ સુખથી વિહાર કર. હે પાવની, બે પુત્રોને જન્મ આપી પોતાનું કુળ પવિત્ર કર।

Verse 41

त्वत्सदृश्यः पतिपराः पतिदुःखसुखानुगाः । भवंति दुःखभागिन्यो न हि सत्यं जगत्त्रये

તમારા જેવી પતિપરાયણા, પતિના દુઃખ-સુખમાં સાથ આપનારી સ્ત્રીઓ દુઃખની ભાગીદાર પણ બને છે—ત્રિલોકમાં આ સત્ય છે, અસત્ય નથી।

Verse 42

विदेहपुत्रि स्वकुलं त्वया पावितमात्मना । रामपादाब्जयुगलमनुयांत्या महावनम्

હે વિદેહપુત્રી, તારા પોતાના સદ્ગુણથી તું તારા કુળને પવિત્ર કર્યું છે; કારણ કે તું રામના કમળચરણયુગલનું અનુસરણ કરીને મહાવનમાં ગઈ હતી।

Verse 43

किं चित्रं यत्पुमांसस्तु वैरिकोटिप्रभंजनाः । येषां गेहे सती भार्या स्वपतिप्रियवाञ्छिका

આમાં આશ્ચર્ય શું? જેમના ઘરમાં સતી પતિવ્રતા પત્ની હોય અને જે પોતાના પતિને પ્રિય હોય તે જ ઇચ્છે—એવા પુરુષો શત્રુઓના કરોડો સમૂહને પણ ચકનાચૂર કરી શકે છે.

Verse 44

इत्युक्त्वा रघुनाथस्य भार्यामंचितलोचनाम् । तूष्णीं बभूव हृषिता प्रहृष्टस्वतनूरुहा

રઘુનાથની પત્નીને—લજ્જાથી નમ્ર રીતે આંખો ઝુકાવેલી—આવું કહીને તે મૌન થઈ ગઈ; અંતરમાં હર્ષિત થઈ અને આનંદથી તેના શરીરે રોમાંચ ઊભા થયા.

Verse 45

अथ भ्रातास्य भरतः पित्रा दत्तं निजं महत् । राज्यं निवेदयामास रामचंद्राय धीमते

પછી તેના ભાઈ ભરતે, પિતાએ તેને આપેલું પોતાનું મહાન રાજ્ય, ધીમાન રામચંદ્રને સમર્પિત કરવા માટે વિનયપૂર્વક નિવેદન કર્યું.

Verse 46

मंत्रिणस्ते प्रहृष्टांगा दैवज्ञान्मंत्रकोविदान् । आहूय सुमुहूर्तंते पप्रच्छुः परमादरात्

ત્યારે તે મંત્રીઓ આનંદથી પુલકિત અંગવાળા બની, મંત્રપરામર્શમાં નિપુણ દૈવજ્ઞ જ્યોતિષીઓને બોલાવી, શુભ મુહૂર્ત વિષે પરમ આદરથી પૂછ્યું.

Verse 47

शुभे मुहूर्ते सुदिने शुभनक्षत्रसंयुते । अभिषेकं महाराज्ये कारयामासुरुद्यताः

શુભ મુહૂર્તે, શુભ દિવસે, કલ્યાણકારી નક્ષત્રયોગે, તેઓ સંપૂર્ણ રીતે ઉદ્યત થઈ મહારાજ્ય માટે રાજાભિષેક કરાવ્યા.

Verse 48

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं व्याघ्रचर्मणि सुंदरे । लिखित्वोपरि राजेंद्रो महाराजोधितस्थिवान्

સુંદર વ્યાઘ્રચર્મ પર સપ્તદ્વીપસહિત પૃથ્વીનું ચિત્ર દોરી, રાજાધિરાજ સમ્રાટ તેના ઉપર વિરાજમાન રહ્યા।

Verse 49

तद्दिनादेव साधूनां मनांसि प्रमुदं ययुः । दुष्टानां चेतसो ग्लानिरभवत्परतापिनाम्

તે જ દિવસથી સાધુઓનાં મન આનંદથી ભરાઈ ગયાં; પરંતુ પરપીડક દુષ્ટોનાં ચિત્તમાં વિષાદ અને ગ્લાનિ ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 50

स्त्रियस्तु पतिभक्त्या च पतिव्रतपरायणाः । मनसापि कदा पापं नाचरंति जना मुने

હે મુને! પતિભક્તિથી યુક્ત અને પતિવ્રતધર્મમાં અડગ સ્ત્રીઓ મનથી પણ કદી પાપ આચરતી નથી।

Verse 51

दैत्यादेवास्तथा नागा यक्षासुरमहोरगाः । सर्वे न्यायपथे स्थित्वा रामाज्ञां शिरसा दधुः

દૈત્ય, દેવ, નાગ, યક્ષ, અસુર અને મહોરગ—બધાં ન્યાયપથ પર સ્થિત રહી રામની આજ્ઞાને શિરોધાર્ય કરી।

Verse 52

परोपकरणेयुक्ताः स्वधर्मसुखनिर्वृताः । विद्याविनोदगमिता दिनरात्रिक्षणाः शुभाः

જે પરોપકારમાં રત, સ્વધર્મસુખમાં સંતોષ પામેલા, અને વિદ્યા તથા સદ્વિનોદમાં સમય વિતાવે છે—તેમના દિવસ, રાત અને પ્રત્યેક ક્ષણ શુભ બને છે।

Verse 53

वातोऽपि मार्गसंस्थानां बलान्नाहरते महान् । वासांस्यपि तु सूक्ष्माणि तत्र चौरकथा नहि

તે સ્થાને માર્ગો પર સ્થિત વસ્તુઓને મહાબળવાન પવન પણ પોતાના વેગથી લઈ જઈ શકતો નથી. સૂક્ષ્મ વસ્ત્રો પણ ત્યાં જ રહે છે—તે દેશમાં ચોરોની વાત જ નથી.

Verse 54

धनदो ह्यर्थिनां रामः कारुण्यश्च कृपानिधिः । भ्रातृभिः सहितो नित्यं गुरुदेवस्तुतिं व्यधात्

રામ સાચે જ માંગનારાઓનો ધનદાતા છે; તે કરુણાસ્વરૂપ, કૃપાનિધિ છે. તે સદા ભાઈઓ સાથે ગુરુ અને દેવની સ્તુતિ કરતો રહ્યો.