Adhyaya 8

Verse 1

शेष उवाच । वात्स्यायनमुनिश्रेष्ठ कथा पापप्रणाशिनी । ब्रह्मण्यदेवदेवस्य सर्वधर्मैकरक्षितुः

શેષે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ વાત્સ્યાયન! આ કથા પાપનાશિની છે; આ દેવદેવ, બ્રહ્મણ્યદેવ અને સર્વ ધર્મના એકમાત્ર રક્ષકની છે.

Verse 2

राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा कुंभजन्मा तपोनिधिः । शनैःशनैः करेणाशु पस्पर्शाश्रु जगाद च

રાજાને મૂર્છિત જોઈ, કુંભજન્મા તપોનિધિ મુનિએ ધીમે ધીમે પોતાના હાથથી તરત તેને સ્પર્શ કર્યો; અને અશ્રુભર્યા નેત્રે બોલ્યા.

Verse 3

भो रामाश्वसिहि क्षिप्रं किमर्थमवसीदसि । भवान्दैत्यकुलच्छेत्ता महाविष्णुः सनातनः

હે રામ, ત્વરિત ધૈર્ય ધારણ કર—તું શા માટે વિષાદમાં ડૂબે છે? તું દૈત્યકુલનો સંહારક, સનાતન મહાવિષ્ણુ સ્વયં છે।

Verse 4

भूतं भव्यं भवच्चैव जगत्स्थास्नु चरिष्णु च । त्वदृते नास्ति संचारी किमर्थमिह मूर्च्छितः

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન—આ જગત પણ, સ્થાવર અને જંગમ—તારા વિના કશું ચાલતું નથી. તો પછી તું અહીં શા માટે મૂર્છિત થયો છે?

Verse 5

श्रुत्वा वाक्यं महाराजः कुंभजन्मसमीरितम् । उत्तस्थौ विगलन्नेत्र बाष्पपूरितसन्मुखः

કુંભજન્મે કહેલા વચનો સાંભળી મહારાજ ઊભા થયા; આંખોમાંથી આંસુ વહેતા હતા અને મુખ અશ્રુથી ભરાઈ ગયું હતું।

Verse 6

उवाच दीनदीनं च विस्पष्टाक्षरविस्तरम् । त्रपाभर नमन्मूर्तिर्ब्रह्मद्रोहपराङ्मुखः

તેણે અત્યંત દીનભાવથી, સ્પષ્ટ અક્ષરોમાં વિસ્તૃત વચન કહ્યાં; લજ્જાના ભારથી દેહ નમેલો, પ્રણામ કરતો, બ્રાહ્મણ-દ્રોહથી પરાઙ્મુખ થયો।

Verse 7

श्रीराम उवाच । अहो मे पश्यता ज्ञानं विमूढस्य दुरात्मनः । यद्ब्राह्मणकुले रूढं हतवान्कामलोलुपः

શ્રીરામ બોલ્યા—અહો! જ્ઞાન હોવા છતાં હું, મોહગ્રસ્ત અને દુષ્ટચિત્ત, કામલોલુપ બની બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મેલા એક જનનો વધ કરી બેઠો।

Verse 8

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघनाथस्यागस्त्योपदेशोनामाष्टमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં, શેષ અને વાત્સ્યાયનના સંવાદમાં, રઘુનાથના રામ-અશ્વમેધ પ્રસંગમાં ‘રઘુનાથને અગસ્ત્યનો ઉપદેશ’ નામનો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 9

इक्ष्वाकूणां कुले जातु ब्राह्मणो न दुरुक्तिभाक् । ईदृशं कुर्वता कर्म मयैतत्सुकलंकितम्

ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં બ્રાહ્મણ ક્યારેય કઠોર વચન બોલનાર ન હોવો જોઈએ. આવું કર્મ કરીને મેં આ વંશ/ગૃહને ભારે કલંકથી કલંકિત કર્યું છે।

Verse 10

ये ब्राह्मणास्तु पूजार्हा दानसम्मानभोजनैः । ते मया निहता विप्राः शरसंघातसंहितैः

દાન, સન્માન અને અતિથિભોજનથી જે બ્રાહ્મણો પૂજાર્હ હતા—એ જ પૂજનીય વિપ્રોને મેં બાણોના ઝાપટાથી મારી નાખ્યા।

Verse 11

कांल्लोकान्नु गमिष्यामि कुंभीपाकोऽपि दुःसहः । न तादृशं तीर्थमस्ति यन्मां पावयितुं क्षमम्

હું હવે કયા લોકોમાં જઈશ? કુંભીપાક નરક પણ અસહ્ય છે. મને પાવન કરવા સમર્થ એવું કોઈ તીર્થ નથી।

Verse 12

न यज्ञो न तपो दानं न वा चैव व्रतादिकम् । यत्तु वै ब्राह्मणद्रोग्धुर्ममपावनतारकम्

ન યજ્ઞ, ન તપ, ન દાન, ન વ્રત વગેરે—કશુંય મને પાવન કરી શકતું નથી; કારણ કે બ્રાહ્મણદ્રોહનો અપરાધ જ મારી અપાવનતાનું ચિહ્ન બની ગયો છે।

Verse 13

यैः कोपितं ब्रह्मकुलं नरैर्निरयगामिभिः । ते नरा बहुशो दुःखं भोक्ष्यंति निरयं गताः

જેઓ નરકગામી મનુષ્યોએ બ્રાહ્મણકુલને ક્રોધિત કર્યું છે, તે મનુષ્યો નરકમાં જઈ વારંવાર દુઃખ ભોગવશે।

Verse 14

वेदा मूलं तु धर्माणां वर्णाश्रमविवेकिनाम् । तन्मूलं ब्राह्मणकुलं सर्ववेदैकशाखिनः

વર્ણાશ્રમધર્મનો યોગ્ય વિવેક કરનારાઓ માટે ધર્મનું મૂળ વેદો છે; અને તે વૈદિક ધર્મનું મૂળ બ્રાહ્મણકુલ છે—જે વેદની એક જ શાખામાં એકનિષ્ઠ છે।

Verse 15

मूलच्छेत्तुर्ममौद्धत्यात्को लोकोनु भविष्यति । किमद्यकरणीयं वै येन मे हि शिवं भवेत्

મારા અહંકારના ઉદ્ધતપણાથી મેં મૂળને જ છેદી નાખ્યું—હવે મારી કઈ ગતિ થશે? આજે હું શું કરું, જેથી મને ખરેખર શિવકૃપાથી કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય?

Verse 16

शेष उवाच । विलपंतं भृशं रामं राजेंद्रं रघुपुंगवम् । मायामनुष्यवपुषं कुंभजन्माब्रवीद्वचः

શેષે કહ્યું—રઘુકુલશ્રેષ્ઠ રાજાધિરાજ રામ અત્યંત વિલાપ કરતા હતા ત્યારે, માયાથી માનવરૂપ ધારણ કરેલા તે પ્રભુને કુંભજન્મા (અગસ્ત્ય) મુનિએ વચન કહ્યું।

Verse 17

अगस्त्य उवाच । मा विषादं महाधीर कुरु राजन्महामते । न ते ब्राह्मणहत्या स्याद्दुष्टानां नाशमिच्छतः

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે મહાધીર, હે મહામતિ રાજન, શોક ન કર. દુષ્ટોના નાશની ઇચ્છા ધરાવનાર તને બ્રાહ્મણહત્યાનો દોષ લાગશે નહીં।

Verse 18

त्वं पुराणः पुमान्साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः । कर्ता हर्ताऽविता साक्षी निर्गुणः स्वेच्छया गुणी

તમે જ આદિ પુરુષ, સాక్షાત્ પરમેશ્વર, પ્રકૃતિથી પરે છો. તમે જ સર્જનહાર, સંહારક, રક્ષક અને સાક્ષી; નિર્ગુણ હોવા છતાં સ્વઇચ્છાથી સગુણરૂપે પ્રગટ થાઓ છો।

Verse 19

सुरापो ब्रह्महत्याकृत्स्वर्णस्तेयी महाघकृत् । सर्वे त्वन्नामवादेन पूताः शीघ्रं भवंति हि

મદ્યપ, બ્રાહ્મણહંતક, સોનાચોર અને મહાપાપી—એ બધા પણ તમારા નામના ઉચ્ચાર માત્રથી જ તત્કાળ પવિત્ર થઈ જાય છે।

Verse 20

इयं देवी जनकजा महाविद्या महामते । यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्ता यास्यंति सद्गतिम्

હે મહામતે! આ દેવી—જનકનંદિની—મહાવિદ્યા છે. તેના સ્મરણ માત્રથી મુક્તજન પરમ સદ્ગતિને પામે છે।

Verse 21

रावणोऽपि न वै दैत्यो वैकुंठे तव सेवकः । ऋषीणां शापतोऽवाप्तो दैत्यत्वं दनुजांतक

હે દનુજાંતક! રાવણ પણ ખરેખર દૈત્ય ન હતો; વૈકુંઠમાં તે તમારો સેવક હતો. ઋષિઓના શાપથી તેને દૈત્યત્વ પ્રાપ્ત થયું।

Verse 22

तस्यानुग्रहकर्ता त्वं न तु हंता द्विजन्मनः । एवं संचिंत्य मा भूयो निजं शोचितुमर्हसि

તે દ્વિજ પ્રત્યે તમે અનુગ્રહકર્તા છો, હત્યારા નથી. આમ વિચારીને ફરી પોતાના વિષે શોક કરવો યોગ્ય નથી।

Verse 23

इति श्रुत्वा ततो वाक्यं रामः परपुरंजयः । उवाच मधुरं वाक्यं गद्गदस्वरभाषितम्

એ વચન સાંભળીને પરપુરંજય શ્રીરામ ભાવવિભોર ગદગદ સ્વરે મધુર વાણી બોલ્યા।

Verse 24

श्रीराम उवाच । पातकं द्विविधं प्रोक्तं ज्ञाताज्ञातविभेदतः । ज्ञातं यद्बुद्धिपूर्वं हि अज्ञातं तद्विवर्जितम्

શ્રીરામ બોલ્યા—પાતક બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: જાણીને કરેલું અને અજાણતાં થયેલું. જે બુદ્ધિપૂર્વક, સંકલ્પપૂર્વક કરાય તે ‘જ્ઞાત’; જે અજાણતાં થાય તે ભિન્ન.

Verse 25

बुद्धिपूर्वं कृतं कर्म भोगेनैव विनश्यति । नश्येदनुशयादन्यदिदं शास्त्रविनिश्चितम्

બુદ્ધિપૂર્વક કરેલું કર્મ ફળભોગથી જ ક્ષય પામે છે. પરંતુ બીજું કર્મ પશ્ચાત્તાપથી નાશ પામે છે—આ શાસ્ત્રનો નિશ્ચય છે.

Verse 26

कुर्वतो बुद्धिपूर्वं मे ब्रह्महत्यां सुनिंदिताम् । न मे दुःखापनोदाय साधुवादः सुसंमतः

મેં બુદ્ધિપૂર્વક અત્યંત નિંદનીય બ્રહ્મહત્યા કરી છે; તેથી મારા દુઃખને દૂર કરવા માટે પ્રશંસાવચન મને યોગ્ય ઉપાય લાગતા નથી.

Verse 27

प्रब्रूहि तादृशं मह्यं यादृशं पापदाहकम् । व्रतं दानं मखं किंचित्तीर्थमाराधनं महत्

મને એવું સાધન કહો જે પાપને દગ્ધ કરે—વ્રત હોય, દાન હોય, કોઈ યજ્ઞ હોય, અથવા મહાતીર્થની આરાધના હોય.

Verse 28

येन मे विमला कीर्तिर्लोकान्वै पावयिष्यति । पापाचाराप्तकालुष्यान्ब्रह्महत्याहतप्रभान्

જેનાથી મારી નિર્મળ કીર્તિ નિશ્ચયે લોકોને પાવન કરશે—પાપાચારથી કલુષિત અને બ્રહ્મહત્યાના પાપથી જેમની તેજસ્વિતા નષ્ટ થઈ છે, તેમને પણ।

Verse 29

शेष उवाच । इत्युक्तवंतं तं रामं जगाद स तपोनिधिः । सुरासुरनमन्मौलि मणिनीराजितांघ्रिकम्

શેષે કહ્યું—આ રીતે રામને સંબોધીને તે તપોનિધિ બોલ્યો; દેવો અને અસુરો બંને જેમના મસ્તકને નમન કરે છે, અને જેમના ચરણ મણિ-પ્રભાથી ઝળહળે છે।

Verse 30

शृणु राम महावीर लोकानुग्रहकारक । विप्रहत्यापनोदाय तव यद्वचनं ब्रुवे

સાંભળ, હે રામ—મહાવીર, લોકાનુગ્રહકર્તા. બ્રાહ્મણહત્યાના પાપને દૂર કરવા માટે તું જે વચન બોલવું જોઈએ, તે હું કહું છું।

Verse 31

सर्वं स पापं तरति योऽश्वमेधं यजेत वै । तस्मात्त्वं यज विश्वात्मन्वाजिमेधेन शोभिना

જે નિશ્ચયે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે, તે સર્વ પાપોને પાર કરે છે. તેથી, હે વિશ્વાત્મન્, તું શોભન વાજિમેધ (અશ્વયજ્ઞ) કર।

Verse 32

सप्ततंतुर्महीभर्त्रा त्वया साध्यो मनीषिणा । महासमृद्धियुक्तेन महाबलसुशालिना

હે મનીષી! મહાસમૃદ્ધિ, મહાબળ અને સુશીલ આચરણથી યુક્ત તું ભૂપતિ માટે ‘સપ્તતંતુ’ (સાત-તંતુ વિધાન) સિદ્ધ કરવા સમર્થ છે।

Verse 33

स वाजिमेधो विप्राणां हत्यायाः पापनोदनः । कृतवान्यं महाराजो दिलीपस्तव पूर्वजः

બ્રાહ્મણવધથી ઉત્પન્ન પાપને દૂર કરનાર તે અશ્વમેધ યજ્ઞ તારા પૂર્વજ મહારાજ દિલીપે કર્યો હતો।

Verse 34

शतक्रतुः शतं कृत्वा क्रतूनां पुरुषर्षभः । पदमापामरावत्यां देवदैत्यसुसेवितम्

પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શતક્રતુ ઇન્દ્રે સો યજ્ઞો કરીને અમરાવતીમાં દેવ-દૈત્યોથી સેવિત અને પૂજિત પદ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 35

मनुश्च सगरो राजा मरुत्तो नहुषात्मजः । एते ते पूर्वजाः सर्वे यज्ञं कृत्वा पदं गताः

મનુ, રાજા સગર અને નહુષપુત્ર મરુત્ત—આ બધા તારા પૂર્વજ છે; યજ્ઞ કરીને તેમણે પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 36

तस्मात्त्वं कुरु राजेंद्र समर्थोऽसि समंततः । भ्रातरो लोकपालाभा वर्तंते तव भावुकाः

અતએવ, હે રાજેન્દ્ર, તું કાર્ય કર—તું સર્વ રીતે સમર્થ છે. લોકપાલ સમાન તારા ભાઈઓ તારા પ્રત્યે ભક્તિભાવથી વર્તે છે।

Verse 37

इत्युक्तमाकर्ण्य मुनेः स भाग्यवान् रघूत्तमो ब्राह्मणघातभीतः । पप्रच्छ यागे सुमतिं चिकीर्षन्विधिं पुरावित्परिगीयमानः

મુનિના વચન સાંભળી તે ભાગ્યવાન રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણવધના પાપથી ભયભીત થઈ, યજ્ઞ કરવા ઇચ્છીને, પ્રાચીન ઋષિઓ દ્વારા ગવાયેલ વિધાન વિષે સુમતિને પૂછવા લાગ્યો।