Book of the Celestial Regions (Svarga Khanda)
The Section on Heaven
પદ્મપુરાણનો સ્વર્ગખંડ તીર્થયાત્રા અને બ્રહ્માંડ-ચિંતન વચ્ચેનું સેતુરૂપ ગ્રંથભાગ છે. અહીં પવિત્ર ભૂગોળ—તીર્થો, ક્ષેત્રો, નદીઓ, પર્વતો—ને ભક્તિપ્રધાન ધર્મતત્ત્વ સાથે જોડીને રજૂ કરવામાં આવે છે; જ્યાં હરિ/વિષ્ણુ અંતર્યામી પ્રભુ પણ છે અને તીર્થોમાં સજીવ સાન્નિધ્યરૂપે પણ પ્રગટ છે. પુરાણિય કથન, ઋષિસભાઓ અને સંવાદોની રચના શ્રોતાની શ્રદ્ધાને સ્થિર કરે છે. આ ખંડ તીર્થસેવાને મોક્ષસાધન તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. પવિત્ર સ્થાનોનું શ્રવણ, સ્મરણ અને દર્શન—આ બધું પુણ્યવર્ધક કર્મ ગણાય છે, જે ઘોર પાપોનું પણ પ્રક્ષાલન કરીને મનને શુદ્ધ કરે છે અને ભક્તિ તરફ દોરી જાય છે. ફલશ્રુતિ દ્વારા ધર્મ, શૌચાચાર, વિધિ-શુદ્ધિ અને ભક્તિશ્રવણ એક સુસંગત નકશામાં ગૂંથાય છે. તત્ત્વતઃ સ્વર્ગખંડ પરાત્પર વિષ્ણુ (અધોક્ષજ) અને ઇહલોકમાં પ્રગટ પવિત્રતા (તીર્થરૂપ હરિ) નો સમન્વય કરે છે. તીર્થ માત્ર સ્થાન નથી; તે ભગવાનની કરુણામય સાન્નિધ્યનો અનુભવ કરાવતું ક્ષેત્ર છે—આ ભાવ વારંવાર ઉજાગર થાય છે. સાથે જ પુરાણપાઠને સર્વ તીર્થયાત્રાઓનો સાર અને પ્રતિનિધિ તરીકે મહિમાવંત બનાવવામાં આવ્યો છે. આરંભમાં વક્તૃપરંપરા—હરિ → બ્રહ્મા → નારદ → વ્યાસ → સૂત—સ્થાપી ગ્રંથાધિકાર સુનિશ્ચિત થાય છે. આગળ (સમગ્ર ખંડમાં) અનેક તીર્થોના વર્ણન, તેમના માહાત્મ્ય અને ફલશ્રુતિ, તેમજ લય/પ્રલય જેવા બ્રહ્માંડવિષયક પ્રશ્નોના સંકેતો મળે છે—જેથી ‘સ્વર્ગીય’ પુણ્ય પૃથ્વી પર જ સુલભ હોવાનું પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyayas in Svarga Khanda
Adhyaya 1
Invocation and the Naimiṣa Assembly: Sūta’s Arrival and the Request to Recount the Padma Purāṇa
સ્વર્ગખંડનો પ્રથમ અધ્યાય ગોવિંદને મંગલાચરણથી આરંભે છે. ત્યારબાદ હિમાલય, વિંધ્ય, મહેન્દ્ર વગેરે પુણ્ય પ્રદેશોથી આવેલા વેદજ્ઞ ઋષિઓ નૈમિષારણ્યમાં શૌનકને મળવા આવે છે; તેમનું યથોચિત આતિથ્ય, સન્માન અને આસનવ્યવસ્થા થાય છે, અને કૃષ્ણકેન્દ્રિત ધર્મચર્ચા પૂર્ણ કરીને તેઓ બેસે છે। એ સમયે વ્યાસશિષ્ય સૂત રોમહર્ષણ આવે છે. ઋષિઓ તેમને પૂજીને વક્તા તરીકે વિનંતી કરે છે અને કહે છે—હરિવિહિન વાણી આધ્યાત્મિક રીતે નિષ્ફળ છે; હરિ પોતે તીર્થરૂપે નિવાસ કરે છે. તેથી હરિની પુરાણકથા ફરીથી વિસ્તારે સંભળાવશો એવી તેમની પ્રાર્થના છે। તેઓ પુણ્યદાયક તીર્થો, ક્ષેત્રો, પર્વતો અને નદીઓનાં નામ તથા ઉત્પત્તિ, તેમજ પ્રલયતત્ત્વનું ઉપદેશ સાંભળવા ઇચ્છે છે. સૂત તેમના પ્રશ્નોની પ્રશંસા કરીને વ્યાસને પ્રણામ કરે છે, પદ્મપુરાણની રચના (છ ખંડ; 55,000 શ્લોક) અને પરંપરા (હરિ→બ્રહ્મા→નારદ→વ્યાસ→સૂત) જણાવે છે, શ્રવણફળની મહિમા કહી ‘આદિખંડ’નો આરંભ કરે છે।
Adhyaya 2
Primordial Creation: From Brahman to the Cosmic Egg
અધ્યાયની શરૂઆતમાં સૂત કહે છે—આદિસૃષ્ટિનું વર્ણન પરમાત્માના શાશ્વત સ્વરૂપને સમજવાનો ઉપાય છે. પ્રલય પછી માત્ર એક જ પ્રકાશ રહે છે, જેને બ્રહ્મ કહે છે. ત્યારબાદ સાંખ્યક્રમ પ્રમાણે પ્રધાન પ્રગટ થાય છે; તેમાંથી ગુણભેદે ત્રિવિધ મહત્, અને પછી અહંકારના ત્રણ પ્રકાર ઉત્પન્ન થાય છે. તામસ અહંકારમાંથી તન્માત્રાઓ અને ત્યારથી ક્રમે પંચમહાભૂત બને છે—આકાશમાં શબ્દ, વાયુમાં સ્પર્શ, અગ્નિમાં રૂપ, જળમાં રસ, પૃથ્વીમાં ગંધ; દરેક આગળના તત્ત્વમાં નવો ગુણ જોડાય છે. પછી ઇન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિયો અને મન તથા તેમની ક્રિયાઓ જણાવાય છે, અને દેહધારી જીવોની ઉત્પત્તિ માટે તત્ત્વોનું પરસ્પર સંયોજન કેમ જરૂરી છે તે સમજાવવામાં આવે છે. આ સર્વ તત્ત્વોના સંઘટનથી જળ પર સ્થિત બ્રહ્માંડરૂપ અંડું બને છે; તેમાં વિષ્ણુ બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરીને સૃષ્ટિ કરે છે, કલ્પો સુધી પાલન કરે છે અને અંતે સંહાર કરીને સર્વને પોતાના માં લીન કરે છે—રક્ષણ અને પ્રલયના રૂપો ધારણ કરીને।
Adhyaya 3
Qualities of the Five Great Elements; Description of Sudarśana-dvīpa and Mount Meru
ઋષિઓ સૂતને વિનંતી કરે છે કે નદીઓ, પર્વતો, જનપદો અને પૃથ્વીના વિસ્તારનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરો. તેના ઉત્તરરૂપે પ્રથમ તત્ત્વચિંતન સ્થાપિત થાય છે—પંચમહાભૂત જગતમાં વ્યાપક છે અને તેમના ગુણ ક્રમે જણાવાય છે: પૃથ્વી પાંચ ગુણોથી યુક્ત (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ), જળમાં ગંધનો અભાવ, અને પછી અગ્નિ, વાયુ તથા આકાશમાં ગુણો ક્રમશઃ ઘટે છે. જ્યારે સત્તાઓ પોતાના માર્ગને ન લાંઘે ત્યારે સમતા અને વ્યવસ્થા રહે છે; લાંઘવાથી વૈષમ્ય, દેહધારીઓમાં સંઘર્ષ અને જન્મ-મૃત્યુનો ક્રમ ચાલે છે. સૂત ચેતવે છે કે અચિંત્ય વિષયોને માત્ર તર્કથી નિશ્ચિત ન કરવાં. પછી ભૂગોળવર્ણન આવે છે—સુદર્શન-દ્વીપનું વર્તુળાકાર સ્વરૂપ, સમુદ્રો અને પર્વતસીમાઓ, પિપ્પલ વૃક્ષ તથા શશચિહ્નનો પ્રસંગ. મેરુને કેન્દ્ર માની વર્ષો, પર્વતો, દિવ્ય સમાજોની રચના અને ગંગાના અનેક પ્રવાહોમાં પ્રકટ થવાનું વર્ણન કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 4
Description of Uttara-Kuru and the Meru-Flank Regions (Bhadrāśva, Sudarśana Jambū, Solar Attendants)
ઋષિઓના પ્રશ્નથી પ્રેરિત થઈ સૂતજી મેરુ પર્વતના ઉત્તર પાર্শ્વનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં ઉત્તર-કુરુ સિદ્ધોથી સેવિત પવિત્ર ભૂમિ છે, સુગંધિત અને સદા પુષ્પિત વૃક્ષોથી શોભિત. ‘ક્ષીરીણ’ નામના ઇચ્છાપૂર્તિ કરનાર વૃક્ષોમાંથી અમૃતસમાન દૂધ વહે છે; તેમાંથી વસ્ત્રો, આભૂષણો વગેરે મનગમતા પદાર્થો પણ પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં કર્મફળ અને માનવજન્મનો સંબંધ દર્શાવવામાં આવે છે—સ્વર્ગલોકમાંથી પતિત કેટલાક જીવો ઉત્તર-કુરુમાં સુંદર, કુલિન મનુષ્યરૂપે જન્મે છે; તેઓ યુગલરૂપે સુમેળથી રહે છે, રોગરહિત, દીર્ઘાયુ અને સદાય યુવાન રહે છે. ભદ્રાશ્વના ભદ્રાશાલ વનમાં કાળા કેરીના રસથી તેમનું યૌવન અક્ષય રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. નીલ અને નિષધ પર્વતોની વચ્ચે મહાન સુદર્શન જંબૂ વૃક્ષનું સ્થાન જણાવાય છે, જેના કારણે ‘જંબૂદ્વીપ’ નામ પ્રસિદ્ધ થયું. અંતે બ્રહ્મલોકમાંથી પતિત કેટલાક જન બ્રહ્મઘોષક બની સૂર્યના પરિચારક થાય છે; તેઓ સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે અને સૂર્યના તાપના પ્રભાવથી પછી ચંદ્રમાં પણ પ્રવેશ કરે છે—એવો બ્રહ્માંડવિષયક પ્રસંગ અધ્યાયને પૂર્ણ કરે છે.
Adhyaya 5
Names of Regions and Mountains: Ramaṇaka, Hiraṇmaya, Airāvata, and the Turn to Vaikuṇṭha
ઋષિઓ વર્ષો, પર્વતો અને ત્યાંના નિવાસીઓનાં નામો તથા વર્ણન યથાર્થ રીતે પૂછે છે. સૂતજી લોકવિન્યાસનું વર્ણન શરૂ કરે છે—શ્વેતના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તરમાં રમણક વર્ષ છે; ત્યાં મનુષ્યો કુલીન, ગૌરવર્ણ, નિર્વૈરી/નિરપ્રતિદ્વન્દ્વી અને અતિ દીર્ઘાયુ થઈ સુખથી રહે છે। પછી નીલ અને નિષધ વચ્ચે હિરણ્મય વર્ષનું નામ આવે છે; ત્યાં હૈરણ્વતી નદી વહે છે અને રત્ન તથા સુવર્ણથી બનેલા ભવ્ય પ્રાસાદો ઝગમગે છે। શૃંગવતની પાર ઐરાવત વર્ષ વર્ણવાય છે; ત્યાં સૂર્યનો માર્ગ દેખાતો નથી અને જરા નથી; ત્યાંના જીવો કમળસમાન તેજસ્વી, સુગંધિત, સંયમી અને અન્ન વિના સ્થિત રહે છે। અંતે વર્ણન વૈકુંઠ તરફ વળે છે—વૈકુંઠમાં હરિ સુવર્ણ, મનોજવ રથ પર વિરાજમાન છે; તેઓ જ કર્તૃત્વશક્તિ, ભૂતતત્ત્વો અને યજ્ઞતત્ત્વ (યજ્ઞ/અગ્નિ) રૂપે પણ પ્રતિષ્ઠિત છે એમ પ્રગટ થાય છે।
Adhyaya 6
The Glory of Bhārata-varṣa: Enumerating Mountains, Rivers, and Regions
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—પુણ્યદાયી અને મોક્ષહેતુ ભારતવર્ષનું માહાત્મ્ય કહો. સૂત ભારતને મિત્રદેવ અને વૈવસ્વત મનુને પ્રિય એવી પવિત્ર ભૂમિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે અને આદર્શ રાજાઓની સ્મૃતિ તથા વંશપરંપરાના ઉલ્લેખથી તેની પાવનતા સ્થાપિત કરે છે. પછી પવિત્ર ભૂગોળનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન આવે છે—સાત મુખ્ય પર્વતમાળાઓના નામ જણાવાય છે. ત્યારબાદ નદીઓની વિસ્તૃત યાદી આપવામાં આવે છે; નદીઓને દેવસ્વરૂપ, પાપહરિણી અને તીર્થરૂપ શુદ્ધિકારક દૈવી ઉપસ્થિતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. અંતે જનપદો અને જાતિઓનું ગણન, આર્ય–મ્લેચ્છ સીમાઓના સંકેત સહિત, કરવામાં આવે છે. ઉપસંહાર એવો છે કે આ વિષયનું અલ્પ જ્ઞાન પણ સાધકની ક્ષમતા અનુસાર ધર્મ-અર્થ-કામ—ત્રિવર્ગમાં ફળ આપે છે.
Adhyaya 7
Yuga Order, Lifespan Measures, and Traits of Beings in Bhārata-varṣa
ઋષિઓએ સૂતને પૂછ્યું—ભારતવર્ષ અને હિમવત (હિમાલય)નો વિસ્તાર કેટલો છે, તેમજ અહીં જીવોનાં આયુષ્ય, બળ અને શુભ-અશુભ સ્થિતિઓનાં લક્ષણો શું છે. સૂતે ઉત્તર આપતાં ભારતવર્ષમાં યુગવ્યવસ્થાનું વર્ણન કર્યું—કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને તિષ્ય (કલી) યુગ. તેણે આયુષ્યનું પ્રમાણ જણાવ્યું—કૃતમાં 4000, ત્રેતામાં 3000, દ્વાપરમાં 2000; અને તિષ્યમાં આયુષ્ય અત્યંત ઘટીને અસ્થિર તથા દુઃખમય બને છે. કૃતયુગમાં પ્રજા બળવાન અને રૂપવાન; ઋષિઓ તપસ્વી અને ક્ષત્રિયો પરાક્રમી હોય છે. ત્રેતામાં ચક્રવર્તી સમ્રાટોનું પ્રાબલ્ય; દ્વાપરમાં તેજ સાથે પરસ્પર વિનાશની વૃત્તિ; અને કલિયુગમાં ક્રોધ, લોભ, અસત્ય, ઈર્ષ્યા, કપટ અને દ્રોહ જેવા દોષો પ્રબળ થાય છે. મધ્યમાં દ્વાપરના મધ્યભાગ સાથે જોડાયેલી સંક્ષિપ્ત વાતમાં ગુણોત્તર, હૈમવત અને હરિવર્ષનાં નામો પણ આવે છે.
Adhyaya 8
Description and Measurements of Śākadvīpa (with Oceans, Mountains, Varṣas, and Rivers)
આ અધ્યાયમાં સપ્તદ્વીપ-વર્ણન આગળ વધે છે. પ્રથમ જંબૂદ્વીપનો વિસ્તાર અને જંબૂપર્વતનું પરિમાણ કહી, તેના દ્વિગુણ વિસ્તારવાળો લવણસમુદ્ર વર્ણવાયો છે. ત્યારબાદ જંબૂદ્વીપથી દ્વિગુણ શાકદ્વીપનો પરિચય આપી, તે ક્ષીરસમુદ્રથી પરિભ્રમિત છે એમ જણાવે છે. પછી શાકદ્વીપની આંતરિક રચના—રત્નમય પર્વતો (મેરુ સહિત મલય, જલધાર, રૈવતક, શ્યામગિરિ, દુર્ગશૈલ), વર્ષવિભાગો, તેમજ પર્વત-વ્યક્તિનામ સાથે જોડાયેલી નામપરંપરા/વંશસૂચનાઓ—વિસ્તારથી આવે છે. ત્યાં શિવપૂજા, સિદ્ધ અને ચારણોની ઉપસ્થિતિ, ચોરીનો અભાવ અને દંડાધારિત રાજસત્તાનો અભાવ દર્શાવવામાં આવે છે. ગંગાધારાઓ તથા અનેક પવિત્ર નદીઓના નામ પણ ઉલ્લેખાય છે. અંતે ઋષિઓ વધુ વિગતવાર વર્ણન માંગે છે, તેથી આ અધ્યાય આગળના વિસ્તૃત વર્ણનનું દ્વાર બને છે.
Adhyaya 9
Description of Continents, Oceans, Regions, and the Measure of the World
અધ્યાયના આરંભે સૂત ઉત્તરદ્વીપોના પ્રસંગને સંક્ષેપે રજૂ કરે છે; ત્યારબાદ આંતરિક સંવાદમાં પુલસ્ત્ય જગતની ભૂગોળરચનાનું વર્ણન કરે છે. ઘી, દધિરસ, સુરા અને ક્ષીરના સમુદ્રો; સમુદ્રોથી વળયિત પર્વતો; તેમજ ક્રમે ક્રમે પરિમાણમાં વધતા દ્વીપોની યાદી અહીં આપવામાં આવી છે. મનઃશિલા, કૃષ્ણ, મહાક્રૌંચ, ગોમંત વગેરે પવિત્ર સ્થાનોનું નામ આવે છે અને નારાયણ/કેશવને દિવ્ય રત્નોના અધિષ્ઠાતા તથા રક્ષક તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. સુનામા, સુદુર્ધર્ષ, હેમપર્વત, કુમુદ, પુષ્પવાન, કુશેશય, હરિગિરિ વગેરે પર્વતો; ઔદભિદથી કાપિલ સુધીના વર્ષ-પ્રદેશો; અને ક્રૌંચાદિ પર્વતો સાથે જોડાયેલા પ્રદેશવિભાગો ગણવામાં આવ્યા છે. કેટલાક લોકોમાં મૃત્યુ, રોગ અને અવ્યવસ્થા વિનાનું આદર્શ સમાજજીવન વર્ણવાય છે; ઈશ્વરને એકધર્મનો ધારક અને લોકનો વ્યક્તિગત પાલક-રાજા માનવામાં આવે છે. અંતે વિશાળ વિશ્વવ્યવસ્થા-ધારક પર્વત અને દિશાના ગજોનું વર્ણન છે; આ શ્રવણથી સમૃદ્ધિ, તેજવૃદ્ધિ અને પિતૃસંતોષ થાય છે—એ ફલશ્રુતિ પરવણી વિધિ સાથે જોડાયેલી છે.
Adhyaya 10
Inquiry into Sacred Fords and the Merit of Earth-Circumambulation (Narada–Yudhishthira; Entry into the Dilipa–Vasistha Episode)
ઋષિઓએ પૃથ્વીનું પરિમાણ અને નદીઓની વ્યવસ્થા સાંભળી સંતોષ વ્યક્ત કર્યો અને સૂતને વિનંતી કરી કે સર્વ પાવન તીર્થોનું સંપૂર્ણ વર્ણન તથા દરેક તીર્થ આપતું વિશેષ ફળ જણાવો. સૂતે કહ્યું કે આ પ્રશ્ન મહાપુણ્યદાયક છે અને પછી પ્રાચીન સંવાદનો પ્રસ્તાવ કર્યો—વનવાસકાળમાં પાંડવો પાસે, ધર્મમાં અડગ દ્રૌપદી સાથે, યુધિષ્ઠિરને મળવા નારદનું આગમન. નારદનું શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વાગત થયું. તેમણે યુધિષ્ઠિરને વર આપવાની વાત કહી પ્રશ્ન પૂછવા આમંત્રણ આપ્યું. ત્યારે ધર્મપુત્રે પૂછ્યું—તીર્થભક્તિથી સમગ્ર પૃથ્વીની પરિક્રમા કરનારને પૂર્ણ ફળ શું મળે? નારદે ઉત્તર આપતાં દૃષ્ટાંતરૂપે દિલીપ–વસિષ્ઠ પ્રસંગ દાખલ કર્યો—ભાગીરથીના ગંગાદ્વારે દિલીપ રાજા તર્પણ અને નિર્ધારિત વિધિઓ કરતો હતો; વસિષ્ઠ આવ્યા, રાજાએ પૂજા કરી, ઋષિ પ્રસન્ન થયા—અને આગળ તીર્થફળ-ઉપદેશની ભૂમિકા રચાઈ.
Adhyaya 11
Description of the Fruits of Pilgrimage (Puṣkara Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં વિનય, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ અને સત્યવચનને ઋષિને પ્રસન્ન કરનાર લાયકાતો તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે; આ ગુણોથી દિવ્ય/પિતૃસન્નિધિનું દર્શન થવાની યોગ્યતા પણ પ્રાપ્ત થાય છે એમ સૂચવાયું છે. પછી પૃથ્વી-પરિક્રમાનું ફળ શું અને સર્વત્ર રીતે તીર્થધર્મનું તત્ત્વ શું—એવો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. ઉપદેશનો નિષ્કર્ષ એવો છે કે તીર્થયાત્રાનું ‘સાચું ફળ’ માત્ર સંયમી જનને મળે છે—જે દેહ-મન નિયંત્રિત રાખે, કપટ અને અહંકારથી રહિત રહે, સંતોષી, શુચિ, સત્યનિષ્ઠ અને સમદર્શી બની ભક્તિયુક્ત રહે. પછી ખર્ચાળ યજ્ઞોની તુલના કરીને, જે ગરીબોને ઘણી વાર અપ્રાપ્ય હોય છે, તીર્થયાત્રાને યજ્ઞસમાન અથવા તેથી પણ શ્રેષ્ઠ પુણ્યદાયિની ગણાવવામાં આવે છે. પુષ્કરને સર્વતીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ કહી મહિમા ગવાયો છે—તેનું સ્મરણમાત્ર પાપશુદ્ધિ કરે; ત્યાં બ્રહ્માનો નિવાસ કહેવાયો છે; દેવ-પિતૃપૂજા, સ્નાન અને એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી પણ અશ્વમેધ તથા દીર્ઘકાળના અગ્નિહોત્ર જેટલું મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 12
Pilgrimage Itinerary: Jambū-path and Associated Tīrthas (Merit of Aśvamedha/Agniṣṭoma)
આ અધ્યાય સ્વર્ગખંડમાં તીર્થયાત્રાનું માર્ગદર્શક વર્ણન આપે છે. વસિષ્ઠ મુનિ રાજાને કહે છે કે શુભ પ્રદક્ષિણા કરીને પિતૃ, દેવ અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત જંબૂ-પથમાં પ્રવેશ કરવો. ત્યારબાદ ક્રમે દુલિકા આશ્રમ, અગસ્ત્યાશ્રમ, કન્યાશ્રમ અને ધર્મારણ્ય, યયાતિપતન, મહાકાલ, કોટિતીર્થ, ઉમાપતિનું પવિત્ર સ્થાન તથા ભદ્રવટ/ઈશાન ક્ષેત્રનું નિર્દેશન થાય છે. યાત્રામાં નિયમિત આહાર, એકાંત પ્રવેશ, પિતૃ-દેવ પૂજન અને અલ્પ ઉપવાસનો વિધાન છે; નર્મદામાં તર્પણથી વિશેષ પુણ્ય મળે છે એમ પ્રશંસા કરાઈ છે. આ તીર્થસેવાથી અશ્વમેધ અને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ, સમૃદ્ધિ, સ્વર્ગમાં માન અને અંતે શિવકૃપાથી ગણપતિ-સમાન પદપ્રાપ્તિ જણાવાઈ છે.
Adhyaya 13
Narmadā Māhātmya with the Praise of Amarakantaka Tīrthas
આ અધ્યાયમાં વસિષ્ઠે નર્મદાની પાપહારી તીર્થરૂપે કરેલી સ્તુતિનું સ્મરણ કરાવીને પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે તે સર્વત્ર કેમ પ્રસિદ્ધ છે. નારદ નર્મદાને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ કહે છે—તે સર્વ પ્રાણીઓને પાર ઉતારે છે અને પાપોનો નાશ કરે છે. અન્ય નદીઓ અમુક વિશેષ સ્થાનોમાં જ પવિત્ર ગણાય છે અથવા સમય પછી શુદ્ધિ આપે છે; પરંતુ નર્મદા સર્વત્ર પવિત્ર છે અને માત્ર દર્શનથી જ શુદ્ધિ આપે છે—આ રીતે તુલનાત્મક નદીધર્મ સમજાવવામાં આવે છે. પછી પશ્ચિમ કલિંગ પ્રદેશમાં આવેલ અમરકંટકને ત્રિલોક-પાવન પર્વત તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, જ્યાં ઋષિઓ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં સ્નાન, એક રાત્રિ ઉપવાસ, બ્રહ્મચર્ય, સંયમ, અહિંસા તથા જનેશ્વર અને રુદ્રકોટિ વગેરે સ્થાનોમાં શ્રાદ્ધ-પિંડદાન કરવાથી પિતૃઓને અતિશય તૃપ્તિ થાય છે અને સ્વર્ગફળ મળે છે; અંતે રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ અને શુભ પુનર્જન્મનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 14
Origin of Jaleśvara Tīrtha and the Devas’ Appeal to Śiva against Bāṇa/Tripura (Nārada’s Mission)
આ અધ્યાયમાં નર્મદાને સર્વ પવિત્ર નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ કહી મહિમા કરવામાં આવે છે અને તેના તટ પર આવેલા અનેક તીર્થોની પરંપરા દર્શાવવામાં આવે છે; ત્યારબાદ પ્રસિદ્ધ જલેશ્વર-તીર્થની ઉત્પત્તિકથા કહેવાનો પ્રસંગ ઊભો થાય છે. પ્રાચીન કાળમાં ઋષિઓ, ઇન્દ્ર અને મરુતગણો ભયંકર દાનવ બાણ તથા તેની ચલાયમાન દિવ્ય નગરી ત્રિપુરાના ભયથી શિવની સ્તુતિ કરીને શરણ માંગે છે. નર્મદાતટે મહેશ્વર તેમને આશ્વાસન આપે છે અને ત્રિપુરાવધનો ઉપાય વિચારી નારદને બોલાવી તત્કાળ ત્રિપુરા મોકલે છે. નારદ રત્નમય નગરીમાં પ્રવેશે છે; બાણ તેનો સત્કાર કરે છે. નારદ ગૃહજનોને, ખાસ કરીને અનૌપમ્યાને, તિલધેનુ-દાન, શુભ તિથિઓ તથા સંક્રાંતિ-સંધિઓમાં સ્ત્રીઓના વ્રત-ઉપવાસ વગેરે પુણ્યકર્મોનું ઉપદેશ આપે છે. તે વ્યક્તિગત ભેટો સ્વીકારતો નથી, ગરીબ બ્રાહ્મણોને દાન કરવા કહેીને વિદાય લે છે; તેના પ્રસ્થાનથી ત્રિપુરામાં એક સૂક્ષ્મ ‘ભેદ’ ઊભો થયો એમ વર્ણન છે.
Adhyaya 15
The Burning of Tripura and the Sacred Greatness of Amarakāṇṭaka (Jvāleśvara on the Narmadā)
નર્મદા-તટના હરેશ્વર ક્ષેત્રે રુદ્ર ત્રિપુર-વિનાશની તૈયારી કરે છે. દેવતાઓ અને વૈદિક તત્ત્વોથી રચાયેલો દિવ્ય રથ તથા આયુધ-વ્યવસ્થા ગોઠવાય છે; પછી શરથી વિદ્ધ થયેલું ત્રિપુર પ્રલયાગ્નિ સમું ફાટી નીકળે છે. દિશાઓ દહે છે, અપશકુનો થાય છે; પીડિત પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ, અગ્નિને દોષ આપે છે. વૈશ્વાનર/અગ્નિ કહે છે—હું ઈશ્વરની આજ્ઞાથી જ કાર્ય કરું છું, સ્વઇચ્છાથી નહીં. આ સંહારમાં દાનવ બાણ શિવની અનન્ય સર્વોચ્ચતા ઓળખે છે. તે મસ્તક પર લિંગ ધારણ કરીને ટોટક છંદમાં સ્તોત્ર અર્પે છે અને શરણ માગે છે; પ્રસન્ન શંકર તેને અભય, રક્ષા અને અવધ્યતાનો વર આપે છે. પછી આ મહાઘટના તીર્થ-માહાત્મ્યમાં રૂપાંતરિત થાય છે—ત્રિપુરપતન સાથે જોડાયેલા અંશો/પ્રાકટ્યો શ્રીશૈલ અને અમરકાંટકમાં શૈવ સન્નિધિરૂપે સ્થિર થાય છે. નર્મદા પર અમરકાંટકમાં તે જ્વલિત સ્મૃતિ ‘જ્વાલેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ગ્રહણકાળે સ્નાન અને અમરકાંટક યાત્રાથી મહાપુણ્ય તથા રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ કહેવાય છે.
Adhyaya 16
Māhātmya of the Kāverī–Narmadā Confluence (Patreśvara Tīrtha): Sin-Removal and Merit
આ અધ્યાયમાં કાવેરી–નર્મદા સંગમને જગતવિખ્યાત પાપહર તીર્થ તરીકે મહિમાવંત કરાયો છે. યુધિષ્ઠિરપ્રમુખ ઋષિઓએ ‘આ સંગમનો સાચો વર્ણન શું છે અને પાપી પણ કેવી રીતે મુક્ત થાય’ એમ પૂછતાં પુલસ્ત્ય મુનિ ભીષ્મને તે વૃત્તાંત કહે છે. કુબેર આ ઘાટ પર સો દિવ્ય વર્ષ તપ કરે છે. પ્રસન્ન થઈ મહાદેવ શિવ તેને વર આપે છે—કુબેર યક્ષોનો આદ્ય સ્થાપક અને અધિપતિ બનશે; પછી પોતાના કુળમાં તેનું અભિષેક થાય છે. આ પરથી તીર્થફળ જણાવાયું છે—અહીં સ્નાન કરીને શિવપૂજન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે અને રુદ્રલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે; દીર્ઘ સ્વર્ગસુખ પછી પુણ્યક્ષય થતાં ધર્મનિષ્ઠ રાજા તરીકે પુનર્જન્મ થાય છે. અહીંનું જળ પાન કરવાથી ચાંદ્રાયણ વ્રત સમાન પુણ્ય મળે છે; આ સ્થાન ‘પત્રેશ્વર’ નામે પાપનાશમાં સર્વોત્તમ કહેવાય છે।
Adhyaya 17
Narmadā Tīrtha-Māhātmya: Patreśvara and the Sequence of Sacred Fords
આ અધ્યાયમાં નારદ તથા પુરાણવક્તા રાજાને (યુધિષ્ઠિરને પણ) નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે થતી તીર્થયાત્રાનો ક્રમ સમજાવે છે. શરૂઆત પત્રેશ્વરથી થાય છે—એક યોજન વિસ્તારનું, સર્વપાપહર તીર્થ તરીકે તેનું વર્ણન છે. ત્યારબાદ ક્રમે ક્રમે તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી દેવો સાથે આનંદ, ઇચ્છિત રૂપપ્રાપ્તિ, દીર્ઘ દિવ્યભોગ, બ્રહ્મલોકમાં માન, રુદ્રલોકપ્રવેશ, ગોલોકપ્રાપ્તિ અને અહીં સુધી કે અપરાજેયતા જેવા ફળો જણાવાયા છે. ઇન્દ્રજિત, મેઘરાવ/મેઘનાદ, બ્રહ્માવર્ત, અંગારેશ્વર, કપિલા-તીર્થ, કાંચી-તીર્થ, કુંડલેશ્વર, પિપ્પલેશ્વર અને વિમલેશ્વર/દેવશિખા વગેરે અનેક તીર્થો તથા શિવલિંગસ્થાનોના નામો ઉલ્લેખિત છે. અંતે નર્મદાને રુદ્રસમુદ્ભવા અને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ કહી તેની મહિમા ગવાય છે; સ્તોત્રભાગમાં નિત્યપાઠથી વર્ણાનુસાર લાભ, તેમજ નર્મદાસ્મરણને સતત પોષણ અને શુદ્ધિનું કારણ કહી બ્રહ્મહત્યાજન્ય દોષથી પણ મુક્તિ આપે છે એમ પ્રતિજ્ઞા કરાય છે.
Adhyaya 18
Tīrtha-Māhātmya Sequence: Sacred Fords, Baths, Gifts, and Śrāddha (Narmadā-Belt Itinerary)
આ અધ્યાયમાં (સ્વર્ગખંડ) નર્મદા-તટના તીર્થમાહાત્મ્યનો ક્રમબદ્ધ યાત્રાવૃત્તાંત આવે છે. પુલસ્ત્ય મુનિ રાજા/ભીષ્મને ઉપદેશ આપે છે કે દરેક તીર્થસ્થાને વિધિપૂર્વક સ્નાન, ઉપવાસ, દાન (સુવર્ણ, ગોદાન, વૃષોત્સર્ગ) તથા પિતૃકર્મ—પિંડદાન અને શ્રાદ્ધ—કરવા યોગ્ય છે। સ્કંદતીર્થ, આઙ્ગિરસ, લાઙ્ગલ, વટેશ્વર, સંગમેશ્વર, ભદ્રતીર્થ, અઙ્ગારેશ્વર, અયોનિસંગમ, પાંડવેશ્વરક, કમ્બોટિકેશ્વર, ચન્દ્રભાગા, શક્રતીર્થ, બ્રહ્માવર્ત, કપિલાતીર્થ, નર્મદેશ્વર, માસેશ્વર, નાગેશ્વર, કાલેશ્વર, અહલ્યાતીર્થ, સોમતીર્થ, સ્તંભતીર્થ, યોધનીપુર (વિષ્ણુતીર્થ), અમોહક અને સિદ્ધેશ્વર/કુસુમેશ્વર—આ બધાં માટે વિશેષ વિધિઓ અને ફળો જણાવ્યા છે। આ તીર્થસેવાથી જન્મજન્માંતરના પાપો નાશ પામે છે, અક્ષય પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, રુદ્ર/સોમ/સૂર્ય લોકમાં માન મળે છે, સમૃદ્ધિ અને રાજ્યૈશ્વર્ય વધે છે તથા અજયતા પ્રાપ્ત થાય છે. વિશેષ કરીને સિદ્ધેશ્વરની પ્રાતઃપૂજાથી મોક્ષફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 19
The Greatness of Śukla Tīrtha: Bathing, Fasting, Charity, and Śiva Worship
આ અધ્યાયમાં પ્રથમ ભક્તને મહાપુણ્યદાયક તીર્થોની તરફ દોરીને પછી શુક્લ-તીર્થની ઉત્પત્તિ અને તેની પરમ મહિમા વર્ણવાય છે. હિમાલયના દિવ્ય પ્રદેશમાં ઉમાસહિત મહાદેવ ગણસમૂહોથી પરિભ્રમિત થઈ આસનસ્થ છે; ત્યાં એક યાચક (અથવા માર્કંડેય) સંસારથી સહેલાઈથી પાર થવાનો માર્ગ અને પાપનાશક શ્રેષ્ઠ તીર્થ પૂછે છે. શિવ શુક્લ-તીર્થનું સ્તવન કરે છે—ત્યાં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યા જેવા ઘોર પાપો પણ નાશ પામે છે. ગ્રહણકાળ અને પર્વ-સંધિઓમાં તેનું પુણ્ય વિશેષ વધે છે, અને તેની પરિક્રમા એક યોજન સુધી વિસ્તરેલી કહેવાય છે. વ્રતવિધાનમાં દિવસ-રાત ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ ગીત-નૃત્ય સાથે, પ્રાતઃસ્નાન, ઘીથી અભિષેક કરીને શિવપૂજન, ગુરુને ભોજન કરાવવું અને સત્યધર્મથી દાન કરવું જણાવાયું છે. આથી અક્ષય ફળ, દિવ્ય ભોગ અને અંતે પુનર્જન્મથી મુક્તિ તથા શિવલોકમાં માન પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 20
Pilgrimage Sequence on Sacred Fords (Narmadā Region): Bhṛgu-tīrtha, Śiva-vratas, and Merit Amplification
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ ભીષ્મને નર્મદા-તટના તીર્થયાત્રા-ક્રમનું વર્ણન કરે છે. નરકતીર્થ, ગોતીર્થ, કપિલા, ગણેશ્વર, ભૃગુતીર્થ, ગૌતમેશ્વર, એરંડી, કનખલ, ઈશતીર્થ, વરાહતીર્થ, સોમતીર્થ, રુદ્રકન્યા, દેવતીર્થ અને શિખિતીર્થ વગેરે સ્થાનોમાં સ્નાન-પૂજા કરવી તથા જ્યેષ્ઠ ચતુર્દશી, અઙ્ગારક-યોગ, શ્રાવણ કૃષ્ણ-ચતુર્દશી, ભાદ્રપદ અમાવાસ્યા, દ્વાદશી અને પૂર્ણિમા જેવી તિથિઓએ વ્રતો કરવાના વિધાન જણાવાયા છે. કપિલા ગાયનું દાન, બ્રાહ્મણભોજન, તર્પણ અને ગ્રહણકાળનું દાન પુણ્યને અનેકગણું વધારનાર અને પાપક્ષય કરનાર ગણાયા છે. મધ્યમાં ભૃગુ–શિવ–પાર્વતીનો પ્રસંગ આવે છે. ભૃગુએ ગાયેલું “કરુણાભ્યોદય” સ્તોત્ર સાંભળી મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે અને રુદ્રવેદી પ્રદાન કરીને ભૃગુતીર્થની પ્રતિષ્ઠા કરે છે; આ તીર્થ પાપનાશક છે અને ત્યાંનું મૃત્યુ પણ કલ્યાણકારી કહેવાય છે. અધ્યાયમાં વારંવાર કહેવામાં આવે છે કે અહીંના કર્મો અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ આપે છે અને ભક્તને રુદ્રલોક અથવા વિષ્ણુલોકની પુનરાવર્તન-રહિત પ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 21
Narmadā Pilgrimage Itinerary: Sequence of Tīrthas, Rites, and Fruits
આ અધ્યાયમાં નારદ રાજેન્દ્રને પુલસ્ત્યના વચનાનુસાર નર્મદા-તટની તીર્થયાત્રાનો ક્રમ સંભળાવે છે. નર્મદા-મંડળનાં અનેક તીર્થોનું ક્રમશઃ વર્ણન કરીને ત્યાં સ્નાન, ઉપવાસ, દીપદાન, પિતૃઓ માટે પિંડ-તર્પણ તથા વૃષભદાન વગેરે દાનધર્મની વિધિઓ જણાવવામાં આવી છે. દરેક તીર્થ સાથે નિશ્ચિત ફળ જોડાયેલું છે—પાપક્ષય, બ્રહ્મહત્યાદિ મહાદોષનો નાશ, પુત્ર-પશુ-ધનપ્રાપ્તિ અને ઇચ્છાપૂર્તિ, નરકભયથી મુક્તિ તથા પુનર્જન્મનિવૃત્તિ. સાથે પિતૃલોક, રુદ્રલોક, બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિ, ઇન્દ્રસમાન રાજ્ય-ઐશ્વર્ય અથવા ગણેશ્વરપદની સિદ્ધિનું પણ પ્રતિપાદન છે. અંતે વિમલેશ્વર/સાગરેશ્વર પ્રસંગોની પરમ મહિમા સ્થાપિત કરીને, આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ-પઠન સર્વ વર્ણોને, મંદબુદ્ધિને પણ, વિશાળ શુભફળ આપનારું છે એમ નિશ્ચયપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 22
Narmadā (Revā) Tīrtha Greatness: The Gandharva Maidens’ Curse Narrative (Acchodā Episode Begins)
અધ્યાય ૨૨માં પ્રથમ રેવા/નર્મદાની મહાતીર્થ-મહિમા વર્ણવાય છે. તેના નામસ્મરણથી અને જળના એક બિંદુના સ્પર્શથી પણ અશુદ્ધિ દહન થાય, પાપક્ષય થાય અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય—એથી નર્મદા સર્વતીર્થોમાં શ્રેષ્ઠા કહેવાય છે. રાજાના પ્રશ્નથી કથા અચ્છોદા સરોવર તરફ વળે છે. ત્યાં ગૌરીપૂજામાં તત્પર પાંચ દિવ્ય કન્યાઓ—પ્રમોહિની, સુશીલા, સુસ્વરા, સુતારા અને ચન્દ્રિકા—યૌવન, કલાનિપુણતા અને ભક્તિથી યુક્ત તરીકે વર્ણિત છે. ત્યાં એક સુંદર બ્રહ્મચારી આવે છે; તેને જોઈ તેઓ કામવશ થઈ તેને પોતાનો બનાવવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ તે આશ્રમધર્મ અને વિવાહકર્મના યોગ્ય સમય-નિયમ સમજાવી તેમને રોકે છે. વિવાદ વધતાં પરસ્પર શાપ થાય છે—બ્રહ્મચારી તેમને પિશાચી થવાનો શાપ આપે છે અને તેઓ પણ તેને એવો જ શાપ આપે છે; પરિણામે સૌ ભયંકર સ્થિતિને પામે છે. આ પ્રસંગ પવિત્ર સ્થાને પણ અધર્મજન્ય આવેગનું કઠોર ફળ અને કર્મવિપાકની અનિવાર્યતા દર્શાવે છે; અહીંથી અચ્છોદા-પ્રકરણનો આરંભ થાય છે.
Adhyaya 23
The Greatness of the Revā (Narmadā): Release from the Piśāca Curse
લોમશ મુનિ આવ્યા ત્યારે ભૂખથી પીડિત પિશાચો તેમની પાસે આવે છે; પરંતુ તેમના તેજને સહન ન કરી શકતાં દૂરથી જ દંડવત્ પ્રણામ કરીને શરણ માંગે છે. તેમાંનો એક યાચક સત્સંગની મહિમા ગાય છે—પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્નાન કરતાં પણ સજ્જનોનો સંગ વધુ પુણ્યદાયક છે. તેઓ પોતાનો વૃત્તાંત કહે છે—અમે ગંધર્વકન્યાઓ અને એક બ્રાહ્મણપુત્ર; પરસ્પર શાપથી પિશાચરૂપે પડ્યા છીએ. કરુણાથી લોમશ ધર્મમાર્ગે સ્મૃતિ પાછી આવવી અને શાપનો નાશ થવો શક્ય છે એમ કહી, એકમાત્ર પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરે છે—રેવા (નર્મદા) નદીમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન. અધ્યાયમાં રેવાની પાપહરણી અને મોક્ષદાયિની શક્તિનું વિશેષ વર્ણન છે; અન્ય નદીઓના ફળોની તુલના તથા મુખ્ય નદીઓનાં નામો પણ આવે છે. રેવાજળની એક બુંદથી જ તેઓ શુદ્ધ થઈ દિવ્યરૂપ પામે છે, નર્મદાની સ્તુતિ કરે છે, લગ્ન અને પૂજા કરીને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થાય છે. આ કથા સાંભળવી પણ પાપનાશક કહેવાઈ છે.
Adhyaya 24
Pilgrimage Itinerary and Merits: Sindhu–Sarasvatī–Ocean Confluences and Named Tīrthas
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના અનુસંધાને નારદ દ્વારા તથા અંતર્ભૂત ઋષિવાણી (પુલસ્ત્ય વગેરે) દ્વારા વસિષ્ઠે કહેલી તીર્થમાહાત્મ્યની યાત્રાક્રમાવળી આગળ વધે છે. તીર્થયાત્રી માટે બ્રહ્મચર્ય, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, મિતાહાર અને નિયમપાલન અનિવાર્ય ગણાવવામાં આવે છે. દક્ષિણ સિંધુ પ્રદેશમાં ચર્મણ્વતી, અર્બુદ, વસિષ્ઠાશ્રમ, પિંગા-તીર્થ, પ્રભાસ, સરસ્વતી–સાગર સંગમ, વરદાન, દ્વારાવતી, પિંડારક, તિમી/તિમિરાત્ર, વસુધારા, સિંધુતમ, બ્રહ્મતુંગ, રેણુકા-તીર્થ, પંચનદ, ભીમા, ગિરિકુંજ અને વિમલા વગેરે નામિત તીર્થોનું ક્રમશઃ વર્ણન છે. દરેક સ્થાને સ્નાન, પૂજા, પ્રદક્ષિણા અને પિતૃતર્પણના ફળ જણાવાય છે—મહાયજ્ઞસમાન પુણ્ય, વિશાળ ગોદાનસમાન ફળ, પાપક્ષય, સ્વર્ગમાં માન-સન્માન અને અંતે પુનર્જન્મથી મુક્તિ સુધીની પ્રાપ્તિ।
Adhyaya 25
Merits of Vitastā, Devikā, Rudrakoṭī and Sarasvatī Sacred Fords
અધ્યાય ૨૫માં કાશ્મીર-સંબંધિત વિતસ્તા નદીથી શરૂ થતી તીર્થયાત્રાનો ક્રમ વર્ણવાયો છે, જેમાં શ્રૌત યજ્ઞોની મહિમા સરળ તીર્થસેવાથી સૌને સુલભ બને છે. વિતસ્તામાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણને વાજપેય યજ્ઞ સમાન ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ મલદા તીર્થમાં સાંજના સંધ્યાસ્નાન તથા સાત જ્વાળાવાળા અગ્નિમાં ચરુ-હોમનું વિધાન છે; તેને વિશાળ ગોદાન અને મહાયજ્ઞોથી પણ શ્રેષ્ઠ ફળ આપનારું ગણાવ્યું છે. પછી રુદ્રના ધામમાં પ્રવેશથી અશ્વમેધનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. દેવિકા તીર્થને જગતપ્રસિદ્ધ શૈવસ્થાન તરીકે સ્તુતિ કરી, તેને બ્રાહ્મણોત્પત્તિના પ્રસંગ સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું છે. કામાખ્યા વગેરે નામિત સ્થાનો દર્શનથી સિદ્ધિ અને મૃત્યુભયથી નિર્ભયતા મળે છે એમ કહે છે. આગળ ‘દીર્ઘસત્ર’ નામના દિવ્ય યાગસત્રનું વર્ણન આવે છે—ત્યાં જવા નીકળવાથી પણ પુણ્યસંચય થાય છે. સરસ્વતીની ગુપ્ત થઈ ફરી પ્રગટ થતી ધારા ચમસોદ્ભેદ, શિવોદ્ભેદ, નાગોદ્ભેદ, શશયાન/પુષ્કરા વગેરે તીર્થો સાથે સંબંધિત છે; કાર્તિક સ્નાનનો મહિમા, રુદ્રકોટીનો મુનિ-પ્રસંગ, અને અંતે ચૈત્રની શુભ તિથિએ સંગમમાં જનાર્દનપૂજા સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 26
Kurukṣetra and Sarasvatī Tīrthas: Pilgrimage Itinerary and the Sanctification of Rāma-hrada (Paraśurāma’s Lakes)
આ અધ્યાયમાં કુરુક્ષેત્ર અને સરસ્વતી-તીર્થમાળાને કેન્દ્રમાં રાખીને તીર્થયાત્રાનો ક્રમબદ્ધ માર્ગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. શ્રદ્ધા, નિયત આહાર, પ્રસંગોપાત બ્રહ્મચર્ય અને વિધિવત્ સ્નાન—આ નિયમો સાથે કરેલી યાત્રા મહાયજ્ઞોના સમાન ફળ આપે છે અને સહસ્ર ગોદાન જેવા મહાદાનોની તુલ્ય પુણ્ય પ્રદાન કરે છે. ‘દ્વારપાલ’ તીર્થો સહિત અનેક તીર્થોની ગણના કરીને દરેકનું વિશેષ ફળ અને પ્રાપ્તિલોક—બ્રહ્મલોક, સૂર્યલોક, નાગલોક, વિષ્ણુલોક વગેરે—વર્ણવવામાં આવ્યા છે. મધ્યભાગે રામહ્રદ ખાતે ભાર્ગવ રામ પરશુરામની સ્મૃતિ જોડાય છે. તેમના પિતૃઓ તેમની પિતૃભક્તિનું સ્તવન કરીને તપસ્યા દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્તનો ઉપાય આપે છે અને વરદાન કરે છે કે તેમના સરોવરો જગતપ્રસિદ્ધ તીર્થ બને. ત્યાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણથી દુર્લભ વર, પાપશુદ્ધિ અને કલ્યાણસિદ્ધિ મળે છે—આ રીતે ભૂગોળ, પિતૃકર્મ અને મોક્ષભાવના એક જ ભક્તિમય નકશામાં એકત્ર થાય છે.
Adhyaya 27
Tīrtha-Māhātmya of the Sarasvatī Region and the Praise of Kurukṣetra (Pilgrimage Merits)
આ અધ્યાયમાં સરસ્વતી-પ્રદેશનાં તીર્થો અને કુરુક્ષેત્રની મહિમા ક્રમબદ્ધ યાત્રા-વર્ણનરૂપે રજૂ થાય છે. આરંભે કન્યા-તીર્થ અને બ્રહ્મયોનિ/બ્રહ્માનું ધામ જણાવાય છે; પછી સોમ-તીર્થ અને સપ્તસારસ્વતમાં મઙ્કણક ઋષિનો પ્રસંગ—આનંદોન્મત્ત નૃત્ય, શિવનું હસ્તક્ષેપ, અને સ્નાન પછીની પૂજાની મહિમા—વિસ્તારથી વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ ઔશનસ, કપાલમોચન, અગ્નિ-તીર્થ, વિશ્વામિત્ર-તીર્થ, પૃથૂદક, મધુસ્રવ, સરસ્વતી–અરુણા સંગમ, શતસહસ્રક/સાહસ્રક, રેણુકા-તીર્થ, પંચવટ, કુરુ-તીર્થ, અસ્થિપુર, સ્થાણુવટ, બદરી, દધીચિ, કન્યાશ્રમ, સંનિહિતી, ગંગા-હ્રદ વગેરે મુખ્ય તીર્થોનું ક્રમશઃ નિર્દેશન થાય છે. સ્નાન, ઉપવાસ, શ્રાદ્ધ અને દેવપૂજાને શ્રૌત યજ્ઞફળ સમાન ગણાવી, અંતે કુરુક્ષેત્રની સીમાઓ અને તેની પરમ પવિત્રતાનું વિસ્તૃત સ્તવન કરવામાં આવે છે।
Adhyaya 28
Tīrtha-Māhātmya: Dharmatīrtha, Plakṣādevī Sarasvatī, Śākambharī, and Suvarṇa (Kṛṣṇa–Rudra Episode)
આ અધ્યાય તીર્થ-માહાત્મ્યરૂપે યાત્રાક્રમ રજૂ કરે છે. શરૂઆત ધર્મતીર્થથી થાય છે—ધર્મના તપથી પ્રતિષ્ઠિત આ સ્થાને સ્નાન-સેવનથી ધર્મવૃદ્ધિ, મનની સ્થિરતા અને કુલશુદ્ધિનું ફળ જણાવાયું છે. પછી કલાપ અને સૌગંધિક વનોનું વર્ણન આવે છે; ત્યાં માત્ર પ્રવેશથી પણ પાપનાશ થાય છે અને દિવ્ય સત્તાઓનું સાન્નિધ્ય મળે છે. ત્યારબાદ સરસ્વતીને ‘પ્લક્ષાદેવી’ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે—વલ્મીક (ચીંટીઓના ટેકરા)માંથી પ્રગટ થયેલું જળ અને ઈશાનાધ્યુષિત વલ્મીકી-ઘાટમાં સ્નાન-દાન અશ્વમેધ તથા મહાદાનો સમાન, બહુગુણ પુણ્યદાયક કહેવાયું છે. પછી સુગંધા, શતકુંભા, પંચયજ્ઞ, ત્રિશૂલપાત્ર વગેરે તીર્થો ક્રમે વર્ણવાય છે, જ્યાં ગણપતિના પારષદોનું સાન્નિધ્ય અને પુણ્યવૃદ્ધિ દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે રાજગૃહમાં દેવી શાકંભરીનું માહાત્મ્ય—ત્રણ રાત્રિ નિયમપૂર્વક નિવાસ અને શાક-આહાર આધારિત વ્રતવિધિ. ‘સુવર્ણ’ તીર્થમાં કૃષ્ણે રુદ્રની આરાધના કરીને વર મેળવ્યો એવો પ્રસંગ શૈવ કૃપાના મહાફળ સાથે જોડાય છે; ધૂમાવતી અને નરથાવર્તમાં પ્રદક્ષિણા તથા મહાદેવના અનુગ્રહ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 29
The Greatness of the Kāliṇdī (Yamunā): Merit of Bathing, Charity, and Faith
આ અધ્યાયમાં કાળીન્દી (યમુના)નું તીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. નારદ રાજાને તીર્થયાત્રા અને કાળીન્દી-તટે સ્નાન કરવા પ્રેરે છે; ત્યાં સ્નાન કરવાથી દુષ્ટ દૈવ, પાપ અને ભયથી રક્ષા થાય છે તથા આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ વધે છે એમ કહે છે. આગળ યમુના-સ્નાનનું ફળ પુષ્કર, કુરુક્ષેત્ર અને અવિમુક્ત જેવા પ્રસિદ્ધ તીર્થો જેટલું કે તેથી પણ અધિક હોવાનું જણાવે છે. શ્રદ્ધાથી કરેલા કર્મો પૂર્ણ ફળ આપે છે, જ્યારે શ્રદ્ધાવિહિન વિધિઓ અન્યત્ર પણ અર્ધફળ જ આપે છે—આ વાત ઉપમાઓથી સમજાવવામાં આવે છે. કાળીન્દીને કામધેનુ અને ચિંતામણિ સમી પાપનાશિની, ઇચ્છાપૂર્તિકારિણી અને ભક્તિ જગાવનારી તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. મથુરા સાથે સંયોગ થતાં કાળીન્દી વિશેષરૂપે મોક્ષદાયિની બને છે એમ પણ કહે છે. અંતે કપટ, ક્રોધ, પ્રમાદ, વાણીની અશુદ્ધિ અને અશ્રદ્ધાથી ધર્મ, તપ, વિદ્યાદાન, મંત્ર અને વ્રત નષ્ટ થાય છે—અતએવ સાધનાની કુંજી ‘શ્રદ્ધા’ છે એવો ઉપદેશ મળે છે.
Adhyaya 30
The Legend of Hemakuṇḍala: Charity, Decline of the Sons, and Yama’s Judgment
નારદ મુનિ રાજાને કૃતયુગની એક પ્રાચીન કથા સંભળાવે છે. નિષધ દેશમાં વૈશ્ય હેમકુંડલ વેપાર અને ખેતીથી અઢળક ધન કમાય છે; પરંતુ વૃદ્ધાવસ્થામાં તે ધન ધર્મમાં વાપરે છે—વિષ્ણુ અને શિવના મંદિરો બનાવે છે, તળાવો‑વાવ‑કૂવા ખોદાવે છે, ઉપવનો રોપે છે, રોજ અન્નદાન કરે છે, મુસાફરોને આશ્રય આપે છે અને અતિથિસત્કાર તથા પ્રાયશ્ચિત્તાદિ કરે છે. અંતે તે વનમાં જઈ ગોવિંદની ઉપાસના કરીને વૈષ્ણવ લોક પ્રાપ્ત કરે છે. તેના પુત્રો શ્રીકુંડલ અને વિકુંડલ અહંકારથી અધર્મી બની સંપત્તિ વિષયભોગમાં ઉડાડી દે છે; ગરીબીથી ચોરી કરે છે, દેશનિકાલ પામે છે અને શિકારી બને છે. હિંસક મૃત્યુ પછી યમદૂતો તેમને યમસભામાં લઈ જાય છે; ચિત્રગુપ્તના લેખા મુજબ યમ એકને રૌરવ નરકમાં મોકલે છે અને બીજા ને સ્વર્ગ આપે છે.
Adhyaya 31
Karma, Non-Violence, Tīrtha & Gaṅgā Merit, Vaiṣṇava Protection, Śālagrāma Worship, and Ekādaśī as Deliverance
વૈકુંડલ નામનો વૈશ્ય સ્વર્ગમાં પહોંચીને જુએ છે કે તેનો મોટો ભાઈ નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે; આશ્ચર્યથી તે દેવદૂતને કારણ પૂછે છે. દેવદૂત કહે છે—દરેક જીવ પોતાના કર્મફળનો જ ભોગવે છે; બ્રાહ્મણ સાથેની સ્નેહભાવના અને માઘ માસમાં યમુના-તીર્થમાં સ્નાન જેવા પુણ્યકર્મોથી વૈકુંડલને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થઈ. પછી અધ્યાય ધર્મનો વિશાળ ઉપદેશ આપે છે—અહિંસા પરમ ધર્મ; હિંસા કરનારને યમયાતના અને નીચ યોનિમાં જન્મ. દાન, સત્ય, સંયમ, શુચિતા, તીર્થમર્યાદા, તથા ગંગાની અતુલ પાવનતા વર્ણવાય છે; પ્રાણાયામ અને મંત્રજપને પણ શુદ્ધિકારક કહેવામાં આવે છે. કામનીતિ, માતા-પિતા અને ગુરુનું સન્માન પણ જણાવાય છે. વૈષ્ણવોને યમનો ભય નથી—આ વિશેષ રીતે પ્રતિપાદિત છે. શાલગ્રામપૂજા અને એકાદશી વ્રતને ઉદ્ધારક ગણાવવામાં આવે છે. અંતે વૈકુંડલ પૂર્વજન્મે સંન્યાસીઓને કરેલા আতિથ્યથી મળેલું પુણ્ય ભાઈને અર્પે છે; ભાઈ નરકમાંથી મુક્ત થઈ બંને સ્વર્ગે જાય છે. શ્રવણ-પાઠ કરનારને મહાપુણ્યફળની પણ પ્રતિજ્ઞા છે.
Adhyaya 32
Sequential Description of Pilgrimage Fords and Their Merits (Tīrtha-Itinerary)
અધ્યાય ૩૨માં પ્રસિદ્ધ તીર્થોની ક્રમબદ્ધ યાત્રા અને તેમનું ફળ વર્ણવાયું છે. નારદ (અને પુરાણોપદેશની શૈલી) રાજા/ભારતને સંબોધીને સુગંધ તીર્થ, રુદ્રાવર્ત, ગંગા–સરಸ್ವતી સંગમ, કર્ણહ્રદ (શંકરપૂજાસહિત), કુબ્જામ્રક અને અરુંધતીના વડનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં સામુદ્રક સ્નાન કરીને ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરવો મહાપુણ્યદાયક કહેવાયો છે; પછી બ્રહ્માવર્ત તરફ ગમન જણાવાયું છે. પછી યમુના અને તેનો ઉદ્ગમ, દર્વી-સંક્રમણ, તથા સિંધુનો ઉદ્ગમ-તીર્થ કહીને—સિંધુ પાસે પાંચ રાત્રિ નિવાસ અને સુવર્ણદાનનું વિશેષ ફળ પ્રતિપાદિત છે. ઋષિકુલ્યામાં વસિષ્ઠ-ઉશનસનો ‘પુણ્યપ્રવાહ’, ભૃગુતુંગે એક માસ શાકાહાર-વ્રત, વીરપ્રમોક્ષમાં કાર્તિક/માઘની વિશેષ મહિમા, સંધ્યા-તીર્થ અને વિદ્યાતીર્થથી જ્ઞાનલાભ, મહાલય સંબંધિત ઉપવાસવિધિ, માહેશ્વર દર્શનથી પેઢીદર પેઢી કલ્યાણ, અને વેતસિકા, સુંદરિકા, બ્રાહ્મણિકા તથા નૈમિષમાં પ્રવેશમાત્રે પાપનાશ—આ રીતે તીર્થમાહાત્મ્ય સંક્ષેપે પણ સમગ્ર રીતે જણાવાયું છે.
Adhyaya 33
The Greatness of Avimukta (Kāśī/Vārāṇasī) and the Doctrine of Liberation-in-One-Life
યુધિષ્ઠિર નારદને વારાણસી (કાશી)ની મહિમા વિસ્તારે કહેવા વિનંતી કરે છે. નારદ ઉત્તર આપે છે કે મેરુશિખર પરના પ્રાચીન સંવાદમાં દેવી પાર્વતીએ મહાદેવને પૂછ્યું હતું—કઠિન યોગ અને વૈદિક સાધનાઓ દુષ્કર છે; તો શીઘ્ર ભગવાનનું દર્શન કેવી રીતે થાય, ગુપ્ત ઉપાય કયો. શિવ કહે છે કે અવિમુક્ત/વારાણસી તેમનું પરમ ગુહ્ય ક્ષેત્ર છે, જાણે પરમ જ્ઞાન જ; ત્યાં નિવાસ, પૂજન અને ખાસ કરીને ત્યાં જ દેહત્યાગ મુક્તિ આપે છે. જીવનના અંતે શિવ સ્વયં તારક બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપે છે—એથી એક જ જન્મમાં મોક્ષનો સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત થાય છે. અધ્યાયમાં કાશીની અન્ય પ્રસિદ્ધ તીર્થો સાથે તુલના કરીને તેની સર્વોત્કૃષ્ટતા દર્શાવવામાં આવે છે; મહાપાતકી અને પ્રાણીમાત્રના પાપનાશની અદભુત શક્તિ વર્ણવાય છે. તેથી મોક્ષાર્થીએ અડગ નિશ્ચયથી મૃત્યુ સુધી કાશીમાં વસવાનું ઉપદેશ આપવામાં આવે છે।
Adhyaya 34
The Glory of the Oṃkāra Pañcāyatana Liṅga and Kāśī’s Secret Five Liṅgas
અધ્યાયની શરૂઆતમાં નારદ શુદ્ધ અને તેજસ્વી ઓંકાર-લિંગની સ્તુતિ કરે છે; તેના સ્મરણમાત્રથી પાપનો નાશ થાય છે. ત્યારબાદ સ્વર્ગખંડની ઉપદેશવાણી કાશીમાં પञ्चાયતન/પાશુપત જ્ઞાનની પરમ મહિમા વર્ણવે છે—અહીં મહાદેવ પંચરૂપે સ્થિત રહી મુક્તિ આપે છે. મત્સ્યોદરીના કાંઠે ‘ગોચર્મ-પર્યંત’ સીમાવાળું એક સૂક્ષ્મ તીર્થ પરમ ઓંકારેશ્વર તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. પછી શંભુની કૃપાથી જ જાણી શકાય એવી ગુપ્ત પાંચ લિંગોની પરિક્રમા જણાવાય છે—કૃત્તિવાસેશ્વર, મધ્યમેશ્વર, વિશ્વેશ્વર, ઓંકાર અને કંદર્પેશ્વર. ત્યારબાદ કૃત્તિવાસેશ્વરની મહત્તા દૈત્ય-હાથી પ્રસંગથી પ્રગટ થાય છે: નિત્યપૂજા કરનારા બ્રાહ્મણોની રક્ષા માટે શિવ પ્રગટ થઈ દૈત્યનો વધ કરે છે અને તેની ખાલ ધારણ કરવાથી ‘કૃત્તિવાસ’ નામ પામે છે. અંતે વારાણસીના તપસ્વીઓ અને વૈદિક બ્રાહ્મણોની પ્રશંસા—શતરુદ્રીય પાઠ, અંતર્મુખ ધ્યાન અને શિવનિષ્ઠા. કૃત્તિવાસનું શરણ લેતાં જ શીઘ્ર મોક્ષ મળે છે—એવો નિશ્ચય અધ્યાયમાં પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 35
Glorification of Vārāṇasī: Kapardīśvara Liṅga and the Piśācamocana Tīrtha
આ અધ્યાયમાં નારદ રાજાને કાશી (વારાણસી)માં સ્થિત પરમ પુણ્યદાયક કપર્દીશ્વર લિંગ તથા તેની નજીકના પિશાચમોચન તીર્થની મહિમા સંભળાવે છે. ત્યાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણ કરવાથી પાપો નાશ પામે છે અને ભોગ સાથે મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થાય છે એમ જણાવાયું છે. દૃષ્ટાંતરૂપે—વાઘસમાન દૈત્ય પીછો કરે ત્યારે એક હરિણી વારંવાર કપર્દીશ્વરની પ્રદક્ષિણા કરે છે; ત્યારે દિવ્ય પ્રકટતા થાય છે અને સ્થળની તારક શક્તિ પ્રગટ થાય છે. પછી શંકુકર્ણ તપસ્વી એક ભૂખ્યા પિશાચને મળે છે—તે પૂર્વે બેદરકાર બ્રાહ્મણ હતો; કપર્દીશ્વરનું સ્મરણ કરીને પિશાચમોચન કુંડમાં સ્નાન કરવાથી તે મુક્ત થઈ દિવ્ય તેજ સાથે ઊર્ધ્વલોકમાં જાય છે. શંકુકર્ણ રુદ્રની પરમ તત્ત્વમય સ્તુતિ કરે છે; તેજોમય લિંગ પ્રગટ થાય છે અને તે તેમાં લીન થાય છે; અંતે શ્રવણ-પાઠનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 36
The Glory of Vārāṇasī: Madhyameśvara and the Mandākinī Rite
આ અધ્યાયમાં કાશી/વારાણસીનું માહાત્મ્ય મધ્યમેશ્વર લિંગ દ્વારા ગવાયું છે. ત્યાં મહાદેવ દેવી સહિત રુદ્રગણોની વચ્ચે નિત્ય નિવાસ કરે છે. કથામાં હૃષીકેશ/કૃષ્ણ એક વર્ષ ત્યાં ભસ્મલેપન કરીને રુદ્રના ઉપદેશનો અભ્યાસ કરતા, બ્રહ્મચારી શિષ્યો સાથે પાશુપત વ્રત આચર્યા હોવાનું વર્ણન છે. ત્યારે શિવ નীলલોહિત રૂપે પ્રગટ થઈ વર આપે છે—જે વિધિપૂર્વક ગોવિંદની પૂજા કરે છે તેને સર્વવ્યાપી, સર્વાધિપ જ્ઞાન અને અચલ ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી તીર્થફળ કહે છે: અહીં સ્નાન અને શિવદર્શન, તેમજ મંદાકિનીમાં સ્નાનથી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય, બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાપાતકો પણ નાશ પામે અને પરમ ધામની પ્રાપ્તિ થાય. મધ્યમેશ્વરની ઉપાસનાથી જ્ઞાન, દાન, તપ, શ્રાદ્ધ અને પિંડદાનનાં ફળ મળે છે; અહીં કરેલા કર્મો સાત પેઢીઓને પવિત્ર કરે છે, ખાસ કરીને સૂર્યગ્રહણ સમયે આચમન સાથે કરવાથી. પુણ્ય દસગણું વધે છે, અને ભક્તિથી આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પરમ પદ આપનારું કહેવાયું છે.
Adhyaya 37
The Glory of Vārāṇasī (Catalogue of Tīrthas and a Liṅga-Installation Episode)
આ અધ્યાયમાં વારાણસીનું તીર્થ-માહાત્મ્ય ભક્તિપૂર્વક વર્ણવાયું છે. નારદ યुधિષ્ઠિરને ઉદ્દેશીને તીર્થોની ગણતરી શરૂ કરે છે; પછી પ્રયાગ, વિશ્વરૂપ, ગૌરી-તીર્થ, કપાલમોચન, મણિકર્ણી વગેરે અનેક પવિત્ર સ્થાનોના નામ લઈને તેમની મહિમા જણાવાય છે. મધ્યમાં લિંગ-પ્રતિષ્ઠાનો પ્રસંગ આવે છે—બ્રહ્મા પ્રાચીન લિંગ સ્થાપવા આવે છે, પરંતુ વિષ્ણુ પહેલેથી જ તેની પ્રતિષ્ઠા કરી દે છે. બ્રહ્મા પૂછે ત્યારે વિષ્ણુ રુદ્ર પ્રત્યેની અચલ ભક્તિ પ્રગટ કરી કહે છે કે આ લિંગ રુદ્રના નામથી પ્રસિદ્ધ થશે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે વારાણસીના તીર્થો અસંખ્ય છે; યુગો સુધી પણ તેમનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.
Adhyaya 38
The Glory of Gayā and the Pilgrimage Circuit of Allied Tīrthas
આ અધ્યાયમાં નારદના પ્રશ્ને પુલસ્ત્ય ગયાક્ષેત્રની મહિમા અને વારાણસીથી આગળ વિસ્તરતી તીર્થપરિક્રમાનો વર્ણન કરે છે. ગયાનું દર્શનમાત્ર અશ્વમેધયજ્ઞ સમાન પુણ્ય આપનારું કહેવાયું છે; વિશેષ કરીને અક્ષયવટ પાસે સ્નાન કરીને પિતૃઓ માટે તર્પણ-શ્રાદ્ધ કરવાથી વંશોદ્ધાર અને અક્ષય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ પ્રતિપાદિત છે. પછી અનેક સહાયક તીર્થોની કડી આવે છે—બ્રહ્મસર/યૂપ, ધેનુક, ગૃધ્રવટ, સાવિત્રીસ્થાન, યોનિદ્વાર, ફલ્ગુ, ધર્મપૃષ્ઠ, બ્રહ્મતીર્થ, રાજગૃહ, મણિનાગ, અહલ્યાસર, જનકકૂપ, ગંડકી-શાલગ્રામ, માહેશ્વરપદ, તીર્થકોટિ વગેરે. આ સ્થળોએ સ્નાન, અભિષેક, ભસ્મસહિત સ્નાન, ઉપવાસ, તિલધેનુદાન તથા અન્ય દાનધર્મ કરવાથી વાજપેય-રાજસૂય-અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞફળ સમાન પુણ્ય અને સોમ-સૂર્ય-ઇન્દ્ર-વિષ્ણુ-મહેશ લોકપ્રાપ્તિ થાય છે એમ જણાવાયું છે.
Adhyaya 39
Account of Various Sacred Tīrthas (Pilgrimage Merits and Prayāga Supremacy)
અધ્યાય ૩૯માં અનેક તીર્થો—નદીઓ, સંગમો, સરોવરો, વનો અને પર્વતો—નું ક્રમશઃ માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. દરેક તીર્થ સાથે ત્રિરાત્ર-વ્રત, સ્નાન, દાન, જપ વગેરેના નિયમો બતાવી, તેમના ફળ અશ્વમેધ, વાજપેય, અગ્નિષ્ટોમ, રાજસૂય જેવા મહાયજ્ઞોના સમાન તથા સહસ્ર-ગોદાન, વૃષદાન વગેરે દાનપુણ્ય સમાન કહેવાયા છે. પછી પ્રયાગનું, ખાસ કરીને ગંગા–યમુના સંગમનું, પરમ માહાત્મ્ય વિસ્તારે પ્રગટ થાય છે. ત્યાં નામશ્રવણ-સ્મરણ, દર્શન, નમસ્કાર, સ્નાન અને દાનથી પુણ્ય અનેકગણું વધે છે, પાપ નાશ પામે છે અને પેઢીદર પેઢી ઉદ્ધાર થાય છે એમ જણાવાયું છે. તુંગક વનનો પ્રસંગ વેદધર્મની પુનઃપ્રતિષ્ઠાનો ભાવ પણ સૂચવે છે. અંતે નારદ અને વસિષ્ઠ સંબંધિત સંક્ષિપ્ત પ્રસંગ રાજયશ (દિલીપ-દૃષ્ટાંત) સાથે જોડાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ અધ્યાયનું પાઠન બુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ, સંતાન, વિજય અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ આપે છે; અને યાત્રા અશક્ય હોય તો મનથી કરેલી તીર્થયાત્રા પણ પુણ્યદાયી માન્ય છે.
Adhyaya 40
Praise of Pilgrimage (Tīrtha) and Prelude to the Greatness of Prayāga
આ અધ્યાય પૂર્વવર્તી તીર્થ-સૂચિનું સમાપન કરીને કહે છે કે સર્વ તીર્થો ‘વિષ્ણુના દેહ’ છે અને એક જ તીર્થનો સંગ પણ મુક્તિનું કારણ બની શકે છે. કલિયુગમાં તીર્થોની કથા સાંભળવી અને તીર્થ-સેવા કરવી પાપનાશનું મુખ્ય સાધન ગણાય છે; તેમ છતાં સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરતાં પણ બ્રાહ્મણ-સેવા શ્રેષ્ઠ છે એમ દર્શાવાયું છે. ‘દ્વિજ-પદ’—બ્રાહ્મણના ચરણ/બ્રાહ્મણને પવિત્ર અધિષ્ઠાન માની—તેની નિત્ય પૂજા કરવાની ભલામણ છે. અશ્વત્થ, તુલસી અને ગાયની પ્રદક્ષિણા કરવાથી સર્વ-તીર્થફળ મળે છે એમ પણ કહે છે. ત્યારબાદ ઋષિઓ પ્રયાગનું વિસ્તૃત માહાત્મ્ય પૂછે છે. સૂત પ્રાચીન સંવાદનો આરંભ કરે છે—ભારતયુદ્ધ પછી શોકગ્રસ્ત યુધિષ્ઠિર પાસે માર્કંડેય ઋષિ આવે છે. યુધિષ્ઠિર પ્રાયશ્ચિત્ત અને ઉચ્ચ જ્ઞાન માંગે છે; માર્કંડેય તેને સાંખ્ય, યોગ અને વિશેષ કરીને પ્રયાગ તરફ દોરી જાય છે, અને પ્રયાગને પુણ્યવાન માટે સર્વોત્તમ તીર્થ કહી મહિમા ગાય છે.
Adhyaya 41
The Glory of Prayāga: Merit of Bathing, Remembrance, and Divine Protection
અધ્યાયના આરંભે યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે પ્રાચીન કાળમાં પ્રયાગ સુધી કેવી રીતે પહોંચતા અને ત્યાં મરણ, સ્નાન તથા નિવાસનું શું ફળ થાય. માર્કંડેય કહે છે કે આ ઉપદેશ તેમણે પૂર્વે ઋષિઓના સંવાદમાં સાંભળ્યો હતો. પ્રયાગને પ્રજાપતિનું પરમ પવિત્ર ક્ષેત્ર ગણાવાયું છે; તેના વિસ્તૃત પ્રદેશમાં નાગો વસે છે અને દેવતાઓની સંયુક્ત રક્ષાથી તે સુરક્ષિત છે—બ્રહ્મા અને દેવગણ, ઇન્દ્ર, હરિ, સૂર્ય અને મહેશ્વર, ખાસ કરીને વડવૃક્ષ પાસે. અહીં મુક્તિદાયક સાધનો ક્રમશઃ જણાવાયા છે—પ્રયાગનું સ્મરણ, દર્શન, નામોચ્ચાર, ત્યાંની માટી પ્રાપ્ત કરવી, સ્નાન અને જલપાન—દરેક પાપનાશક, વરદાયક અને પેઢીદર પવિત્રતા આપનાર છે. ગંગા-યમુના વચ્ચે સ્નાનનું ફળ સત્ય, અહિંસા અને ધર્મનિષ્ઠા સાથે જોડાયેલું છે. નિયમપૂર્વક ત્યાં રહેતા સાધકો—જેમ કે એક બ્રહ્મચારી એક મહિનો રહે—ઇચ્છિત ફળ અને શુભ જન્મ પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 42
The Greatness of Prayāga: Fruits of Pilgrimage, Remembrance, and Cow-Gift
આ અધ્યાયમાં પ્રયાગનું પરમ માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ગંગા–યમુના સંગમ પર જઈ સ્નાન કરવાથી પાપક્ષય થાય છે; દુઃખથી પીડિત લોકો પણ ત્યાં વસવા જાય તો તેમનો ધર્મલાભ નષ્ટ થતો નથી—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. સંગમમાં દેહત્યાગ કરનારાંના પરલોકફળો જણાવાયા છે—દિવ્ય વિમાનપ્રાપ્તિ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓમાં આનંદભોગ, અને પુણ્ય ક્ષીણ થયા પછી સમૃદ્ધ કુળોમાં પુનર્જન્મ. વિશેષ કરીને ‘સ્મરણ’નું મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે: માત્ર પ્રયાગનું સ્મરણ પણ તીર્થફળ આપે છે; મૃત્યુ સમયે પ્રયાગસ્મરણ કરનાર બ્રહ્મલોકને પામે છે. પછી દાનધર્મનો વિષય આવે છે, ખાસ કરીને સંગમ પર યોગ્ય બ્રાહ્મણને ગોદાન કરવાની વિધિ અને તેનું મહાફળ. ગોદાનથી સ્વર્ગમાં મહાન સન્માન, નરકથી રક્ષા, અને સર્વ દાનોમાં ગોદાન શ્રેષ્ઠ હોવાનું ઘોષિત થાય છે.
Adhyaya 43
Glorification of Prayāga (The Gaṅgā–Yamunā Confluence)
આ અધ્યાય ગંગા–યમુના સંગમસ્થિત પ્રયાગનું પરમ તીર્થરૂપે મહાત્મ્ય ગાય છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે પ્રયાગનું નામ સાંભળવાથી જ અથવા ત્યાંની માટીનો સ્પર્શ થવાથી પણ પાપક્ષય થાય છે. તીર્થયાત્રાનો ધર્મ્ય માર્ગ બતાવ્યો છે—નિયમપૂર્વક સ્નાન, યથાશક્તિ દાન અને શુદ્ધ સંકલ્પ; લોભ કે મોહથી કરેલું કર્મ નિષ્ફળ ગણાય છે। દેવો, ઋષિઓ, પિતૃગણ, નાગો અને સ્વયં હરિ પ્રયાગે સમાગમ કરે છે એમ વર્ણન છે. અક્ષયવટના મૂળનો પ્રસંગ પ્રલયસ્મૃતિ અને રુદ્રલોકસંબંધ સૂચવે છે. પ્રતિષ્ઠાન, હંસપ્રપાતન, ઉર્વશી-તટ, કોટિતીર્થ, દશાશ્વમેધક વગેરે ઉપતીર્થોના નામ લઈને તેમના દર્શન-સ્નાનથી અશ્વમેધ/રાજસૂય સમાન પુણ્ય મળે છે એમ કહે છે. અંતે હરિદ્વાર, પ્રયાગ અને ગંગાસાગર ખાતે ગંગાની વિશેષ તારક મહિમા પ્રશંસિત છે।
Adhyaya 44
The Greatness of Prayāga (Merits of Māgha Rites and Northern River Fords)
આ અધ્યાયમાં પ્રયાગ-માહાત્મ્ય આગળ વધે છે અને સંગમ પ્રદેશના વિશેષ તીર્થો તથા સમયબંધ વિધિ-વ્રતોનું વર્ણન થાય છે. ઉત્તર ગંગાતટ પર આવેલા ‘માનસા’ ઘાટનું મહત્ત્વ જણાવતાં ત્યાં ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસનું મહાપુણ્ય, તેમજ માત્ર સ્મરણથી પણ ઉદ્ધાર થાય એવી પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. ગંગામાં દેહત્યાગ કરનારની પરલોકગતિ વર્ણવાઈ છે—દિવ્ય ભોગ, વિમાનારોહણ, નિશ્ચિત સમય સુધી સ્વર્ગવાસ; અને પુણ્ય ક્ષય પામે ત્યારે સમૃદ્ધ કુળોમાં પુનર્જન્મ, ક્યારેક રાજપદપ્રાપ્તિ પણ. માઘ માસે સંગમયાત્રાને મહાગોદાન સમાન ગણાવી, માઘવ્રતોમાં પંચાગ્નિ તપને અનેક દિવસના સ્નાનપુણ્ય સમકક્ષ કહ્યું છે. પછી પ્રયાગના દક્ષિણમાં, યમુનાના ઉત્તર કાંઠે ‘ઋણપ્રમોચન’ તીર્થનું વર્ણન છે—ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસથી ઋણબંધન છૂટે છે અને સૂર્યલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે એમ જણાવાયું છે.
Adhyaya 45
Glorification of the Yamunā (Yamuna Mahatmya) and Prayāga’s Step-by-Step Aśvamedha Merit
આ અધ્યાયમાં પ્રયાગ-માહાત્મ્ય આગળ વધે છે. પ્રયાગના પાંચ યોજનાના પવિત્ર પરિધિમાં તપ અને તીર્થયાત્રાનું “અક્ષય ફળ” નિર્ધારિત થાય છે—ત્યાં દરેક પગલે અશ્વમેધ-યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે આ ફળોની પ્રાપ્તિ માટે શ્રદ્ધા મુખ્ય શરત છે; શ્રદ્ધાથી રોગનાશ, પાપક્ષય અને પિતૃ તથા સંતતિ-પરંપરાનો ઉદ્ધાર થાય છે. પછી યમુના-માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે. યમુનાની દિવ્ય ઉત્પત્તિ ગંગાના સ્ત્રોત સમાન જણાવાય છે; તેનું નામસ્મરણ માત્ર દુરથી પણ પાપ હરે છે. યમુના-જળમાં સ્નાન, પાન અથવા સંબંધિત તીર્થોમાં દેહત્યાગથી શુદ્ધિ, કુલોન્નતિ અને સ્વર્ગગતિ મળે છે; અગ્નિ-તીર્થ, હરવર-તીર્થ અને વિરજા/આદિત્ય તીર્થના વિશેષ ફળો જણાવાયા છે. અંતે આ કથાનું પાઠન-શ્રવણ ક્ષણમાં પાપનાશક કહેવાયું છે.
Adhyaya 46
Prayāga’s Supremacy Among Tīrthas: Faith, Yoga, Charity, and the Ethics of Attainment
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર બ્રહ્માના વચનને સ્મરે છે—તીર્થો અસંખ્ય છે. પછી સંવાદમાં ક્રમ-શ્રેષ્ઠતાનો પ્રશ્ન ઊઠે છે: પ્રયાગ પ્રસિદ્ધ હોય તો કુરુક્ષેત્રને શ્રેષ્ઠ કેમ કહે છે, અને એક જ સ્થળની સ્તુતિ કેવી રીતે યોગ્ય? મārkaṇḍેય કહે છે કે તત્ત્વગ્રહણ માટે શ્રદ્ધા અનિવાર્ય છે; પાપથી ઘાયલ મન પ્રત્યક્ષ સત્ય પર પણ વિશ્વાસ રાખી શકતું નથી. પછી શાસ્ત્રપ્રમાણથી પ્રયાગની મહિમા વર્ણવાય છે—અनेक જન્મોમાં દુર્લભ યોગપ્રાપ્તિ, બ્રાહ્મણોને રત્નાદિ મૂલ્યવાન દાનનું વિશેષ ફળ, અને પ્રયાગમાં દેહત્યાગથી યોગૈક્ય પ્રાપ્ત થાય છે. બ્રહ્મ સર્વવ્યાપી હોવાથી સર્વત્ર પૂજા શક્ય છે, છતાં પ્રયાગને ‘તીર્થરાજ’ કહી વિશેષ રીતે ઊંચું સ્થાન આપવામાં આવે છે. નીતિસૂચનાઓ પણ છે: મુખ્ય પવિત્રતાઓની નિંદા ઉન્નતિ રોકે છે; ચોરી કરીને પછી દાનથી ઢાંકવાથી શુદ્ધિ થતી નથી; પાપીઓ નરકમાં પડે છે. અંતે સત્ય-અસત્યના ફળોનું વર્ણન આગળ કરાશે એવી પ્રતિજ્ઞાથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 47
The Greatness of Prayāga: Confluence Theology and the Totality of Tīrthas
આ અધ્યાયમાં પ્રયાગનું પરમ માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. નૈમિષ, પુષ્કર, ગો-તીર્થ, સિંધુ-મુખ, કુરુક્ષેત્ર, ગયા અને ગંગાસાગર જેવા પ્રસિદ્ધ તીર્થોની તુલનામાં પ્રયાગને સર્વોત્કૃષ્ટ ઠેરવવામાં આવ્યું છે. કહેવામાં આવે છે કે અસંખ્ય તીર્થો સદૈવ પ્રયાગમાં નિવાસ કરે છે; તેથી સંગમ સર્વ તીર્થફળનો સંક્ષિપ્ત સમુચ્ચય છે. જાહ્નવી ગંગા ત્રણ અગ્નિકુંડોની વચ્ચે વહેતી થઈ પ્રયાગમાંથી ‘પ્રવર તીર્થ’રૂપે પ્રગટ થાય છે એમ વર્ણન છે; દેવવાણી—વાયુ—તેણીને પૃથ્વી અને અંતરિક્ષમાં દૈવત્વના સારરૂપે સર્વવ્યાપક રીતે સ્તુતિ કરે છે. આગળ ઉપદેશરૂપે આ માહાત્મ્ય ‘રહસ્ય’ છે, યોગ્ય પાત્રને જ આપવું જોઈએ એમ કહે છે. પ્રયાગનું શ્રવણ-સ્મરણ પાપક્ષય કરે છે, પૂર્વજન્મસ્મૃતિ જેવી અદભુત સ્મૃતિશક્તિ આપે છે, પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરાવે છે—અહીં સુધી કે અન્ય તીર્થો પ્રયાગના પુણ્યના સોળમા અંશ જેટલાં પણ નથી એમ દૃઢપણે જણાવાયું છે.
Adhyaya 48
Glorification of Prayāga (Prayāga Māhātmya)
પ્રયાગની પવિત્ર કથા સાંભળ્યા પછી યુધિષ્ઠિર મુક્તિ આપનાર ઉપદેશની વિનંતી કરે છે. ત્યારે માર્કંડેય ત્રિમૂર્તિનું તત્ત્વ સમજાવે છે—બ્રહ્મા સૃષ્ટિ કરે છે, વિષ્ણુ પાલન કરે છે અને રુદ્ર કલ્પાંતમાં જગતનો સંહાર કરે છે; છતાં તેઓ અવ્યય અને શાશ્વત રહે છે. પછી આ તત્ત્વ પ્રયાગમાં વિશેષ રીતે પ્રતિષ્ઠિત હોવાનું કહેવામાં આવે છે—ત્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર નિવાસ કરે છે. પ્રયાગની તીર્થ-પરિક્રમા પાંચ યોજનાની જણાવાઈ છે અને સર્વત્ર પાપહર રક્ષક દેવતાઓની વ્યવસ્થા વર્ણવાઈ છે. અહીં ધર્મની સૂક્ષ્મતા વધુ કડક રીતે દર્શાય છે—પ્રયાગમાં કરેલું અલ્પ પાપ પણ નરકનું કારણ બને છે, એમ કહી તીર્થની વિશેષ મર્યાદા પ્રગટ થાય છે. પ્રયાગને પ્રજાપતિનું પાવન ક્ષેત્ર, શુદ્ધિ અને પુણ્ય આપનાર કહી અંતે સ્થિર રાજ્ય, એકતા અને સદાચારનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 49
The Glory of Prayāga (Mahātmyā of the Confluence)
આ અધ્યાયમાં સૂત પાંડવોની ધર્મનિષ્ઠ આચરણશૈલી વર્ણવે છે—બ્રાહ્મણો, ગુરુઓ અને વૃદ્ધોનું સન્માન તથા સેવા. ત્યારબાદ વાસુદેવનું આગમન થાય છે અને યુધિષ્ઠિરનો રાજધર્મ પ્રત્યેનો પુનઃ દૃઢ અભિષેક-સંકલ્પ પ્રગટ થાય છે. માર્કંડેયનું મંગલ દર્શન અને યુધિષ્ઠિરની દાનશીલતા કથાને વિધિ-નૈતિક આધાર આપે છે. પછી પ્રયાગ-માહાત્મ્ય ઉપદેશાય છે—પ્રયાગનું કીર્તન અને શ્રવણ પાપનાશ કરી વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ કરાવે છે; પ્રયાગસ્મરણ માત્ર પણ તારક છે; ત્યાં જવું અને વસવું બંને પવિત્ર કરે છે. ખર્ચાળ યજ્ઞો ગરીબોને દુર્લભ છે એમ બતાવી ‘ગુપ્ત’ તત્ત્વ કહેવામાં આવે છે કે તીર્થયાત્રા અને આંતરિક ગુણો—અક્રોધ, સત્ય, વ્રતસ્થૈર્ય, સર્વભૂત સમતા, અહંકારત્યાગ—પૂર્ણ તીર્થફળ આપે છે અને યજ્ઞફળથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. ખાસ કરીને માઘ માસમાં ગંગાભક્તિને સર્વજનની મહાધર્મપ્રવૃત્તિ તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 50
Praise of Devotion to Viṣṇu (The Supremacy of Hari’s Name over All Tīrthas)
ઋષિઓ પૂછે છે—તીર્થસેવાનો ફળ શું છે, અને એવું કયું એક કર્મ છે જેનાથી સર્વ તીર્થોનું સંયુક્ત પુણ્ય મળે. ઉત્તર માં ઉપદેશ બાહ્ય તીર્થસેવા કરતાં હરિભક્તિને મુખ્ય ગણે છે અને કર્મયોગ સાથે નામસ્મરણનો મહિમા પ્રગટ કરે છે. અધ્યાય વારંવાર કહે છે કે હરિ/કૃષ્ણ નામજપ, હરિની પરિક્રમા, વિષ્ણુમૂર્તિનું દર્શન, તુલસીનું સન્માન અને વિષ્ણુપ્રસાદ (શેષ) ગ્રહણ—આ બધું પાપનાશક છે અને સર્વ પવિત્ર સ્નાન તથા મંત્રફળ સમાન ફળ આપે છે. જન્મભેદ વિના ભક્તો પૂજનીય ગણાય છે; અને હરિને અન્ય દેવતાઓ સમાન માનવું આધ્યાત્મિક રીતે જોખમી કહી નિંદિત છે. અંતે કર્મયોગયુક્ત કૃષ્ણ/વિષ્ણુની સ્થિર ઉપાસનાને કૃપા અને મોક્ષનો નિશ્ચિત માર્ગ તરીકે ઉપસંહાર કરે છે.
Adhyaya 51
Teaching on Karma-yoga (Discipline of Action as Worship)
ઋષિઓએ સૂતને પૂછ્યું—જે કર્મયોગથી હરિ પ્રસન્ન થાય અને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય તે કહો. સૂતે ઉત્તર આપ્યો કે પૂર્વે તેજસ્વી મુનિઓએ વ્યાસને પણ આવો જ પ્રશ્ન કર્યો હતો; ત્યારે વ્યાસે મનુ/પ્રજાપતિના સનાતન નિર્દેશોને આધાર બનાવી બ્રાહ્મણ-કેન્દ્રિત કર્મયોગનું ઉપદેશ આપ્યું. આ અધ્યાયમાં આચારવિધિ મુખ્ય છે—ઉપનયનનો સમય, બ્રહ્મચારીના ચિહ્નો (દંડ, મેખલા, અજિન), યજ્ઞોપવીતના દ્રવ્ય અને ધારણસ્થાન, ઉપવીત/નિવીત/પ્રાચીનાવીતના પ્રયોગ, સંધ્યા અને અગ્નિકર્મ. સરળ અર્પણોથી પૂજા, વર્ણાનુસાર અભિવાદન-શિષ્ટાચાર, તેમજ ‘ગુરુ’ની ઓળખ અને સેવા—માતા-પિતા, આચાર્ય, વડીલો, અને સ્ત્રીઓ માટે પતિ—વિસ્તારથી વર્ણવાયું છે. અંતે બ્રાહ્મણના આશીર્વાદદાતૃત્વ અને વર્ણોમાં ગુરુસ્થાનને પ્રતિપાદિત કરી કહે છે કે નિયત આચરણ ધર્મરક્ષણ છે અને હરિને અર્પિત કર્મ જ ભક્તિરૂપ કર્મયોગ છે.
Adhyaya 52
Procedure of Ācamana and Rules of Ritual Purity (Śauca)
અધ્યાય ૫૨ (પદ્મપુરાણ ૩.૫૨) શૌચ અને આચમનની વિધિનું માર્ગદર્શન આપે છે. ભોજન, નિદ્રા, સ્નાન પછી, થૂંકવું, મલ-મૂત્રાદિ વિસર્જન, અસત્ય ભાષણ, ચોરસ્તા/શ્મશાન વગેરેનો સ્પર્શ તથા વિવિધ સામાજિક સંપર્કો પછી પુનઃશુદ્ધિ માટે આચમન અથવા શૌચ કરવું જોઈએ—એવા પ્રસંગો અહીં જણાવાયા છે; સાથે બેસવાની રીત, દિશા-નિયમ, પાણીની શુદ્ધતા અને ચિત્તની સાવધાની પણ નિર્ધારિત છે. પછી હાથના ‘તીર્થો’ (બ્રહ્મતીર્થ વગેરે)નો ઉપયોગ સમજાવી, આચમનના ક્રમમાં મોં, આંખો, નાસિકા, કાન, હૃદય, શિર, ખભા વગેરેને સ્પર્શ કરવાની પગલાવાર વિધિ કહે છે અને આ સ્પર્શક્રિયાઓને નિશ્ચિત દેવતાઓની પ્રસન્નતા સાથે જોડે છે. અંતે અશૌચ અવસ્થામાં વસ્તુઓના વ્યવહારના નિયમો, મલ-મૂત્ર વિસર્જન માટે નિષિદ્ધ સ્થળો અને જાહેર/પવિત્ર સ્થાનોમાં આદરપૂર્ણ આચરણ અંગેના નિષેધો સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 53
Teaching of Karma-yoga (Student Conduct, Vedic Study, and Gāyatrī Supremacy)
અધ્યાય ૫૩માં બ્રહ્મચારીના શીલને કર્મયોગરૂપે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે. ગુરુ પ્રત્યે પરમ શ્રદ્ધા, દેહ‑વાણી‑મનનો સંયમ, શુચિતા, વિનય, ગુરુસેવા અને સેવાશિષ્ટાચાર, તેમજ ગુરુનો અપમાન, પરिहास અથવા અતિ‑ઘનિષ્ઠતા જેવા દોષોનો નિષેધ જણાવાયો છે. પછી વૈદિક નિયમ—નિત્ય સ્વાધ્યાય, પ્રણવ (ૐ)નો યોગ્ય પ્રયોગ, ચાર વેદો અને પુરાણો સાથે સંબંધિત હોમ‑દાનાદિ વિધિઓ—વિસ્તારથી આવે છે. અંતે ગાયત્રી‑જપની પરમ મહિમા પ્રગટ કરીને તેને વેદસાર ગણાવી, વેદપાઠ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે. આગળ વેદોપાકરણનો સમય, ઋતુ અનુસાર અભ્યાસકાળની મર્યાદા, અને અનધ્યાય (પાઠવિરામ)ના કારણો—વાવાઝોડું‑વરસાદ, ગર્જના‑વિજળી, અશુભ નિમિત્તો, અશૌચ, વિશેષ તિથિઓ, મૃત્યુ વગેરે—વિગતે જણાવાયા છે. ઉપસંહારમાં અર્થવિચાર વિના માત્ર રટણને નિંદીને, મનુસ્મૃતિ વગેરેના આધારે જીવનભર નિયમિત સ્વાધ્યાય‑આચરણ કરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 54
The Duties and Conduct of the Graduate (Snātaka) and the Householder
અધ્યાય ૫૪ (પદ્મપુરાણ ૩.૫૪) માં સ્નાતક માટે વેદ‑વેદાંગ અધ્યયન પૂર્ણ કરીને ગુરુનું સન્માન કરી સમાવર્તન‑સ્નાન કર્યા પછી ગૃહસ્થધર્મમાં પ્રવેશ કરવાની સંક્ષિપ્ત ધર્મવિધિ જણાવાય છે. દંડ, વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવીત, કમંડલુ ધારણ, શૌચ‑સજ્જા, કેશ‑શ્મશ્રુની ગોઠવણી તથા યોગ્ય રંગ‑વેશ વગેરે બાહ્ય આચારના નિયમો પણ વર્ણવાય છે. પછી સામાજિક ધર્મ—સ્વગોત્રથી ભિન્ન યોગ્ય કન્યાની પસંદગી, વિવાહ માટે યોગ્ય સમય પાળવો અને નિષિદ્ધ તિથિ/ચંદ્રદિવસોનો ત્યાગ, તેમજ ગૃહ્યાગ્નિની સ્થાપના—વિધીરૂપે કહેવામાં આવે છે. કર્તવ્યની અવગણનાથી નરકપ્રાપ્તિની ચેતવણી આપી સંધ્યા, શ્રાદ્ધ, સત્ય, સંયમ, દયા‑કરુણા, શ્રુતિ‑સ્મૃતિ તથા પિતૃપરંપરાનું અનુસરણ અને દાંપત્યનિષ્ઠા પર ભાર મૂકાય છે. અંતે ક્ષમા, દયા, વિજ્ઞાન અને સત્યને ગુણ ગણાવી, વિષ્ણુ/હૃષીકેશનું જ્ઞાન જ પરમ જ્ઞાન છે એમ નિશ્ચિત થાય છે. આ અધ્યાયનું પઠન‑શ્રવણ‑ઉપદેશ કરનારને બ્રહ્મલોકમાં માન‑સન્માન મળે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 55
Prohibitions and Rules of Right Conduct (Ācāra): Theft, Speech, Purity, Residence, and Social Boundaries
અધ્યાય ૫૫માં આચારધર્મના ઘન નિયમોનું સંકલન છે. શરૂઆતમાં અહિંસા, સત્ય અને અસ્તેય જેવા મૂળ સંયમો જણાવ્યા છે; પછી ચોરીના સૂક્ષ્મ ભેદો સુધી વિસ્તરણ છે—ઘાસ, પાણી વગેરેનું પણ પરસ્વ હરણ—અને બ્રાહ્મણ તથા દેવદ્રવ્યનું અપહરણ મહાપાપ તરીકે નિષિદ્ધ કર્યું છે. દાન-ભિક્ષાના નિયમો, કપટી વ્રતો અને ઢોંગી તપ/સંન્યાસની નિંદા, ગુરુ અને દેવતાઓ પ્રત્યેની નિષ્ઠાની મહિમા, તેમજ પરનિંદા અને વેદનિંદાને લગભગ અપ્રાયશ્ચિત્ત્ય દોષ તરીકે દર્શાવ્યા છે. પછી દ્વિજોના સામાજિક મિશ્રણની મર્યાદાઓ, નિવાસ અને દેશાચારના નિયમો, તથા શુચિતા-શિષ્ટાચાર સંબંધિત લાંબી નિષેધસૂચિ આવે છે—શું જોવું/કહવું/સ્પર્શવું/ખાવું, ક્યાં રહેવું વગેરે. પાણી, અગ્નિ, ગાય, મંદિર અને વડીલોની નજીક વર્તનની મર્યાદા પણ નિર્ધારિત છે. વાણી, આહાર, સંગ અને દેહવર્તન પર સંયમ રાખીને ધર્મનું રક્ષણ કરવું—આ અધ્યાયનો મુખ્ય ભાવ છે.
Adhyaya 56
Rules of Edible and Inedible Foods
આ અધ્યાયમાં અન્નને શુદ્ધિ અને ધર્મફળનું વાહન માનીને આહાર-નિયમો સુવ્યવસ્થિત રીતે જણાવ્યા છે. દ્વિજોને આપત્કાળ સિવાય શૂદ્રનું અન્ન ન ખાવાની કડક ચેતવણી છે; નિંદિત ભોજનથી કર્મદોષ, સામાજિક પતન અને પુનર્જન્માદિ દુઃખફળો થાય છે એમ કહે છે. નિષિદ્ધ દાતાઓ અને નિંદિત વ્યવસાયોનું વર્ણન કરીને અન્ન અશુદ્ધ થવાના કારણો જણાવે છે—પશુસ્પર્શ, અશૌચાવસ્થાવાળાનો સંસર્ગ, બાસીપણું, કીડા પડવું અને અન્ય દૂષણ. કેટલાક શૂદ્ર-સંબંધિત અન્ન/વસ્તુઓની મર્યાદિત સ્વીકાર્યતા બતાવી પછી તીખા/ખમીરિત પદાર્થો, ચોક્કસ વનસ્પતિઓ, પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓના નિષેધનો વિસ્તાર કરે છે. માંસાહાર પર કઠોર નિયંત્રણ છે; યજ્ઞાર્પણ અથવા અત્યાવશ્યકતા જેવી સંકુચિત અપવાદ-સ્થિતિઓ જ સૂચિત છે. મદ્યપાન દ્વિજ માટે સર્વથા વર્જિત; ઉલ્લંઘનથી રૌરવ નરકપ્રાપ્તિ અને ધર્માધિકારનો નાશ થાય છે એમ ઉપસંહાર કરે છે.
Adhyaya 57
Determination of the Householder’s Dharma (Dāna: Types, Recipients, Timing, and Fruits)
આ અધ્યાયમાં ગૃહસ્થધર્મનો આધારરૂપ દાનધર્મ સુવ્યવસ્થિત રીતે સમજાવવામાં આવ્યો છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક યોગ્ય પાત્રને અપાયેલું દાન ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપે છે; એ જ સત્ય દાન છે. દાનના પ્રકાર—નિત્ય, નૈમિત્તિક (પ્રાયશ્ચિત્ત/અવસરવિશેષ), કામ્ય (ઇચ્છાપૂર્તિ માટે) અને ભગવાનની પ્રસન્નતા માટે નિષ્કામ ‘વિમલ’ દાન—એ રીતે ચતુર્વિધ વર્ણન છે. ગૃહસ્થએ પરિવારની જરૂરિયાતો પૂરી કર્યા પછી વધારામાંથી દાન કરવું; પાત્ર તરીકે શાસ્ત્રજ્ઞ, સંયમી, સદાચારવંત બ્રાહ્મણ યોગ્ય છે, જ્યારે મૂર્ખ, નાસ્તિક, પાખંડીને દાન પ્રશસ્ત નથી. ભૂમિદાન, અન્નદાન, વિદ્યાદાન, સુવર્ણદાન, જલદાન, દીપદાન, ગોદાન, ઔષધદાન વગેરેના વિશેષ ફળો જણાવાયા છે—ઇહલોકમાં સમૃદ્ધિ, યશ, આરોગ્ય અને પરલોકમાં સ્વર્ગાદિ પ્રાપ્તિ, અંતે મુક્તિ. દાનના દેશ-કાળનું પણ મહત્ત્વ બતાવી વૈશાખ માસના વ્રતો, અમાવાસ્યા/એકાદશી/દ્વાદશી, ગ્રહણ, સંક્રાંતિ અને તીર્થસ્થાનોમાં કરેલું દાન વિશેષ ફળદાયક કહેવાયું છે. અંતે રાજાઓ અને દાતાઓને ચેતવણી છે કે દુર્ભિક્ષકાળમાં પ્રજાપાલન અને દાનસહાય અવગણવી નહીં. લોભથી દાન છોડવું તથા અયોગ્ય અથવા લોભી વ્યક્તિ દ્વારા દાન સ્વીકારવું—બન્ને નિંદનીય અને પાપકારક ગણાવ્યા છે.
Adhyaya 58
Dharma of the Conduct of the Vānaprastha Āśrama (Forest-Dweller Discipline)
આ અધ્યાયમાં વાનપ્રસ્થને ત્રીજો આશ્રમ કહીને, ગૃહસ્થધર્મ પૂર્ણ કરી વંશ સ્થિર થયો પછી શુભકાળે વનમાં પ્રસ્થાન કરવાનું વિધાન છે. વનમાં પવિત્ર અગ્નિનું પાલન, દેવો અને પિતૃઓનું પૂજન, અતિથિસત્કાર, મિતાહાર, શૌચનિયમ, વલ્કલાદિ ધારણ, કેશ-શ્મશ્રુ સંયમ, વેદાધ્યયન, અગ્નિહોત્ર તથા પંચમહાયજ્ઞ, અમાવાસ્યા-પૂર્ણિમા અને ઋતુયજ્ઞોનું આચરણ વર્ણવાયું છે. ગ્રામ્ય અન્ન, ભેટ અને દાન સ્વીકારવું નિષિદ્ધ છે; અહિંસા, સત્ય અને રાત્રિનિયમ પર ભાર છે. મૈથુનને વ્રતભંગકારક કહી, થયે પ્રાયશ્ચિત્તનું નિર્દેશન છે. આગળ તપશ્ચર્યાના ક્રમો કહી અંતે અંતર્યાગ, યોગસાધના, ઉપનિષદ્-જપ અને મોક્ષાર્થે વૈકલ્પિક આત્મસમર્પણરૂપ અંતિમ સાધનાઓ પણ જણાવાઈ છે।
Adhyaya 59
Exposition of the Duties of Ascetics (Saṃnyāsa-Dharma)
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ સંન્યાસ-ધર્મનું પ્રતિપાદન કરે છે. વાનપ્રસ્થ પછી સંન્યાસ ચોથો આશ્રમ છે અને સાચો સંન્યાસ માત્ર યથાર્થ વૈરાગ્યથી જ જન્મે છે—માત્ર બાહ્ય વેશથી નહીં—એવું સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે. સંન્યાસ ગ્રહણ પહેલાં પ્રાજાપત્ય, આગ્નેય વગેરે શુદ્ધિકારક/તૈયારીવિધિઓનો પણ ઉલ્લેખ છે. પછી સંન્યાસીઓના ત્રણ ભેદ જણાવ્યા છે—જ્ઞાન-સંન્યાસી, વેદ-સંન્યાસી (એકાંત વેદાધ્યયનમાં નિષ્ઠાવાન) અને કર્મ-સંન્યાસી (કર્મત્યાગી). તેમાં તત્ત્વજ્ઞ જ્ઞાનનિષ્ઠ સંન્યાસી શ્રેષ્ઠ ગણાયો છે; તે બાહ્ય ચિહ્નો અને ફરજિયાત કર્તવ્યબંધનથી પર રહે છે. ભિક્ષુકાચાર તરીકે નિર્ભયતા, અપરીગ્રહ, સમતા, બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા, સત્ય, સાવધ પગલાં, ગાળેલું પાણી, એક વર્ષ સ્થિર નિવાસની આસક્તિ ન રાખવી અને સંયમિત ભિક્ષા ગ્રહણનું વિધાન છે. નિત્ય સ્વાધ્યાય, સંધ્યાકાળે ગાયત્રીજપ, પ્રણવધ્યાન અને વેદાંતપરાયણતા દ્વારા સાધક બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર માટે યોગ્ય બને છે.
Adhyaya 60
Dharma of the Renunciant: Alms Discipline, Meditation, and Expiations
આ અધ્યાયમાં સંન્યાસીનો ધર્મ વર્ણવાયો છે. જીવનનિર્વાહ ભિક્ષાથી (અથવા ફળ‑મૂળથી) કરવો અને ભિક્ષા‑આચારના કડક નિયમો પાળવા—દિવસમાં એકવાર જ ભિક્ષા, અલ્પ વાણી, મર્યાદિત ઘરોમાંથી જ લેવુ, થોડો સમય ઊભા રહેવું, શૌચ‑શુદ્ધિ, ધોવું અને આચમન વગેરે—એવું જણાવાયું છે. ભોજન સમયે સૂર્યને અર્પણ, પ્રાણાહુતિરૂપે થોડા ગ્રાસ, તેમજ સંધ્યા‑જપ અને ધ્યાનસાધનાનો સમન્વય પણ દર્શાવાયો છે. પછી હૃદય‑કમળમાં ધ્યાન, ઓંકારાંત લય અને પરમ જ્યોતિનું તત્ત્વ સમજાવવામાં આવે છે. એ પરમ પ્રકાશને અદ્વૈત રીતે મહાદેવ/શિવ તરીકે પ્રતિપાદિત કરી, મુક્તિદાયક ધ્યાનવિષય તરીકે વિષ્ણુ/નારાયણનું સ્મરણ પણ કરાવવામાં આવ્યું છે. કામ, અસત્ય, ચોરી, હિંસા અને આહારભંગ જેવા દોષો માટે સાંતપન, કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ, પ્રાજાપત્ય વગેરે પ્રાયશ્ચિત્તો તથા પ્રાણાયામની ગણતરી જણાવાઈ છે. અંતે યોગ્ય પાત્રને જ આ રહસ્યોપદેશ આપવો અને અયોગ્યથી ગુપ્ત રાખવો એવો નિયમ છે.
Adhyaya 61
Supremacy of Hari-Bhakti in Kali-yuga; Warnings on Sensual Attachment; Praise of Brāhmaṇas, Purāṇa-Listening, and Gaṅgā
આ અધ્યાયમાં કલિયુગમાં હરિ-ભક્તિનું પરમ મહાત્મ્ય જણાવાયું છે. વર્ણાશ્રમના કર્મો અને સામાજિક ધર્મો ફળદાયક હોવા છતાં, મુક્તિ માટે હરિભક્તિ જ સર્વોત્તમ છે—ગોવિંદમાં એકનિષ્ઠ શ્રદ્ધા, હરિનામ-કીર્તન, શ્રવણ અને સ્મરણને મુખ્ય સાધન તરીકે ઉપદેશવામાં આવ્યું છે. પછી ભક્તિના વિઘ્નરૂપ વિષયાસક્તિ, કામ-ક્રોધ અને લોકદેખાવાની ધર્મનાટકતા અંગે કઠોર ચેતવણી આપી વૈરાગ્ય જગાડવામાં આવે છે. પોતાની સંપત્તિ અને શક્તિ વૈષ્ણવ કાર્યોમાં વાપરી સતત હરિગુણગાન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. બ્રાહ્મણોને વિષ્ણુનું પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ કહી તેમની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે; તેમને નમસ્કાર, પૂજા અને અન્નદાન મહાપુણ્યદાયક ગણાયું છે. નિત્ય પુરાણ-શ્રવણ અગ્નિ સમાન પાપ દહે છે; ગંગાને દ્રવરূপ વિષ્ણુ અને ભક્તિપ્રદાયિની કહેવામાં આવી છે. તેથી બ્રાહ્મણ, પુરાણ, ગંગા, ગાય અને પીપળમાં વિષ્ણુના દૃશ્ય સ્વરૂપને જાણી ભક્તિ વિસ્તરાવવાનો ઉપદેશ છે.
Adhyaya 62
Viṣṇu as the Embodied Purāṇas and the Merit of Hearing the Svarga-khaṇḍa
અધ્યાયના આરંભે સૂત વિષ્ણુની તારક મહિમા પ્રગટ કરે છે. ત્યારબાદ પુરાણોનું એક દિવ્ય “દેહ-વિન્યાસ” વર્ણવાય છે—વિષ્ણુ જ પુરાણ-પ્રકાશનું સમગ્ર શરીર છે; પદ્મપુરાણને તેમનું હૃદય કહેવામાં આવ્યું છે અને અન્ય મહાપુરાણોને તેમના અંગ, ત્વચા, મજ્જા અને અસ્થિરૂપે નિરૂપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ રીતે પદ્મપુરાણને હરિનું સాక్షાત્ પાવન પ્રકટ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. પછી ફલશ્રુતિ—એક અધ્યાયનું પણ શ્રવણ કે ઉપદેશ પાપનાશ કરે છે; ખાસ કરીને સ્વર્ગખંડનું શ્રવણ મહાપાતકીઓને પણ શુદ્ધ કરે છે. ક્રમે દેવલોકાદિ ઉચ્ચ લોકપ્રાપ્તિ, અંતે બ્રહ્મલોક, તત્ત્વજ્ઞાન અને નિર્વાણનું ફળ વચનબદ્ધ છે. ઉપસંહારમાં સત્સંગ, તીર્થસ્નાન, ઉત્તમ ધર્મકથા અને હરિનામ દ્વારા ગોવિંદભક્તિ કરવાની શીખ આપવામાં આવે છે.
Read Padma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.