Adhyaya 42

અધ્યાય ૪૨ ‘પરાભવ’માં અશ્વમેધ સાથે જોડાયેલો યુદ્ધપ્રસંગ વધુ ઉગ્ર બને છે. સેનાઓ એકત્ર થતી જાય છે અને હનુમાન રાજા પુષ્કલ તરફ આગળ વધે છે. પુષ્કલ હનુમાનના બળને લલકારે છે અને રાજા વીરમણિ સાથે તુલના કરીને પોતાનો પરાક્રમ દર્શાવે છે; સાથે ભક્તિનું આશ્વાસન પણ આવે છે—રઘુનાથનું સ્મરણ શોક-સમુદ્રને સુકવી દે છે અને શ્રીરામની કૃપાથી અતિકઠિન પણ પાર થાય છે। હનુમાન ઉતાવળ ટાળવાની ચેતવણી આપી વીરમણિને પરાક્રમી અને રક્ષિત કહે છે, છતાં રથદ્વંદ્વ શરૂ થાય છે. ક્ષત્રિયધર્મ મુજબ વય સામે બળ, યુવાન પર દયા, માન-મર્યાદાના નિયમો—આ બધું બાણોની આપલે વચ્ચે ચર્ચાય છે. પછી પુરાણોચિત ભયાનક યુદ્ધચિત્ર—યોગિનીઓ, પિશાચો, શિયાળ—પ્રગટ થાય છે. અંતે પુષ્કલની વ્યૂહરચના અને ભક્તિભર્યો દૃઢ નિશ્ચય પ્રબળ બને છે; વિરોધી મૂર્છિત થઈ પીછેહઠ કરે છે, અને ભક્તિરસમાં પુષ્કલનો વિજય સ્થાપિત થાય છે।