Adhyaya 5

Verse 1

शेष उवाच । अथाभिषिक्तं रामं तु तुष्टुवुः प्रणताः सुराः । रावणाभिधदैत्येंद्र वधहर्षितमानसाः

શેષે કહ્યું—પછી અભિષિક્ત રામને પ્રણામ કરેલા દેવોએ સ્તુતિ કરી; ‘રાવણ’ નામના દૈત્યેન્દ્રના વધથી તેમના મન આનંદિત હતા.

Verse 2

देवा ऊचुः । जय दाशरथे सुरार्तिहञ्जयजय दानववंशदाहक । जय देववरांगनागणग्रहणव्यग्रकरारिदारक

દેવોએ કહ્યું—જય હો, હે દાશરથી, દેવોની આર્તિ હરણ કરનાર! જય જય, દાનવવંશદાહક! જય હો, હે શત્રુવિનાશક, દેવાંગનાઓના ગણને ગ્રહણ કરવા વ્યગ્ર કરવાળા!

Verse 3

तवयद्दनुजेंद्र नाशनं कवयो वर्णयितुं समुत्सुकाः । प्रलये जगतांततीः पुनर्ग्रससे त्वं भुवनेशलीलया

હે ભુવનેશ! દનુજેન્દ્રના નાશનું વર્ણન કરવા કવિઓ ઉત્સુક રહે છે; અને પ્રલયકાળે તમે ફરી જગતોની અસંખ્ય શ્રેણીઓને ગ્રસી લો છો—આ તમારી દિવ્ય લીલા છે.

Verse 4

जय जन्मजरादिदुःखकैः परिमुक्तप्रबलोद्धरोद्धर । जय धर्मकरान्वयांबुधौ कृतजन्मन्नजरामराच्युत

જય હો તમને—જન્મ, જરા વગેરે તીવ્ર દુઃખોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થયેલાઓના પ્રબળ ઉદ્ધારક. જય હો અચ્યુત—જન્મ ધારણ કરીને પણ સદા અજર-અમર, ધર્મી વંશ માટે ધર્મસાગર સમાન.

Verse 5

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । अगस्त्यसमागमोनाम पंचमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં, શેષ-વાત્સ્યાયન સંવાદમાં, રામના અશ્વમેધ-પ્રકરણમાં ‘અગસ્ત્યસમાગમ’ નામનો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 6

हरविरिंचिनुतं तव पादयोर्युगलमीप्सितकामसमृद्धिदम् । हृदि पवित्रयवादिकचिह्नितैः सुरचितं मनसा स्पृहयामहे

અમે હૃદયમાં સુસંસ્કૃત મનથી તમારા તે પાદયુગલની અભિલાષા કરીએ છીએ—જે હર (શિવ) અને વિરિંચિ (બ્રહ્મા) દ્વારા સ્તુત છે, ઇચ્છિત કામોની સિદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ આપે છે, અને યવચિહ્ન વગેરે પવિત્ર લક્ષણોથી ચિહ્નિત છે।

Verse 7

यदि भवान्न दधात्यभयं भुवो मदनमूर्ति तिरस्करकांतिभृत् । सुरगणा हि कथं सुखिनः पुनर्ननुभवंति घृणामय पावन

જો તમે જગતને અભય ન આપો—હે મદનમૂર્તિ, જેમની કાંતિ સર્વને તિરસ્કૃત કરે—તો દેવગણો ફરી કેવી રીતે સુખી થશે, હે કરુણામય પાવન?

Verse 8

यदा यदास्मान्दनुजाहि दुःखदास्तदा तदा त्वं भुवि जन्मभाग्भवेः । अजोऽव्ययोऽपीशवरोऽपि सन्विभो स्वभावमास्थाय निजं निजार्चितः

જ્યારે-જ્યારે દાનવો અમને દુઃખદાયક બને છે, ત્યારે-ત્યારે તમે ધરતી પર જન્મ ધારણ કરો છો. હે વિભુ, તમે અજ અને અવ્યય હોવા છતાં, ઈશ્વર હોવા છતાં, પોતાનો સ્વભાવ ધારણ કરીને પોતાના ભક્તો દ્વારા જ પૂજિત થાઓ છો।

Verse 9

मृतसुधासदृशैरघनाशनैः सुचरितैरवकीर्य महीतलम् । अमनुजैर्गुणशंसिभिरीडितः प्रविश चाशु पुनर्हि स्वकं पदम्

મૃતકો માટે અમૃતસમાન અને પાપનાશક એવા તારા સુચરિત્ર કર્મોથી ધરાતળને છાંટી દેીને, ગુણગાન કરનાર અમાનુષો દ્વારા સ્તુત થઈ, તું શીઘ્ર ફરી તારા સ્વધામમાં પ્રવેશ કર।

Verse 10

अनादिराद्योजररूपधारी हारी किरीटी मकरध्वजाभः । जयं करोतु प्रसभं हतारिः स्मरारि संसेवितपादपद्मः

જે અનાદિ હોવા છતાં આદ્ય કારણ છે, અજર તેજસ્વી રૂપ ધારણ કરનાર, હાર અને કિરીટથી વિભૂષિત, મકરધ્વજ (કામ) સમ શોભાયમાન—એ શત્રુહંતા, જેના પદ્મપાદને સ્મરારી (શિવ) સેવે છે, તે અમને પ્રબળ વિજય આપો।

Verse 11

इत्युक्त्वा ते सुराः सर्वे ब्रह्मेंद्रप्रमुखा मुहुः । प्रणेमुररिनाशेन प्रीणिता रघुनायकम्

આવું કહીને બ્રહ્મા-ઇન્દ્રપ્રમુખ સર્વ દેવતાઓ, શત્રુનાશથી પ્રસન્ન થઈ, વારંવાર રઘુનાયક (શ્રીરામ)ને પ્રણામ કરવા લાગ્યા।

Verse 12

इति स्तुत्यातिसंहृष्टो रघुनाथो महायशाः । प्रोवाच तान्सुरान्वीक्ष्य प्रणतान्नतकंधरान्

આવી સ્તુતિથી અત્યંત હર્ષિત મહાયશસ્વી રઘુનાથ (શ્રીરામ)એ, ગળું વાળી પ્રણામ કરેલા તે દેવતાઓને જોઈને, તેમને કહ્યું।

Verse 13

श्रीराम उवाच । सुरा वृणुत मे यूयं वरं किंचित्सुदुर्ल्लभम् । यं कोऽपि देवो दनुजो न यक्षः प्राप सादरः

શ્રીરામ બોલ્યા—હે દેવો! તમે મારી પાસે એક અતિ દુર્લભ વર માગો; એવો વર કે જે આદરપૂર્વક ન કોઈ દેવને, ન દાનવને, ન યક્ષને ક્યારેય પ્રાપ્ત થયો છે।

Verse 14

सुरा ऊचुः । स्वामिन्भगवतः सर्वं प्राप्तमस्माभिरुत्तमम् । यदयं निहतः शत्रुरस्माकं तु दशाननः

દેવોએ કહ્યું—હે સ્વામી! ભગવત્કૃપાથી અમને સર્વોત્તમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થયું છે, કારણ કે અમારો શત્રુ દશાનન સંહારાયો છે।

Verse 15

यदायदाऽसुरोऽस्माकं बाधां परिदधाति भोः । तदा तदेति कर्तव्यमेतावद्वैरिनाशनम्

જ્યારે જ્યારે કોઈ અસુર અમને પીડા પહોંચાડે છે, હે મહાશય, ત્યારે ત્યારે જ યોગ્ય રીતે કર્તવ્ય કરવું જોઈએ—આટલું જ શત્રુનાશનું સાધન છે।

Verse 16

तथेत्युक्त्वा पुनर्वीरः प्रोवाच रघुनंदनः । श्रीराम उवाच । सुराः शृणुत मद्वाक्यमादरेण समन्विताः

“તથાસ્તુ” કહી ફરી વીર રઘુનંદન બોલ્યા. શ્રીરામે કહ્યું—હે દેવો, આદરપૂર્વક મારા વચન સાંભળો।

Verse 17

भवत्कृतं मदीयैर्वैगुणैर्ग्रथितमद्भुतम् । स्तोत्रं पठिष्यति मुहुः प्रातर्निशि सकृन्नरः

આ અદ્ભુત સ્તોત્ર તમે રચ્યું છે, પરંતુ તેમાં મારા વૈગुण્ય પણ ગૂંથાયેલા છે. જે મનુષ્ય તેને વારંવાર, પ્રાતઃ અને રાત્રે એકવાર પણ પાઠ કરે, તે ઇચ્છિત ફળ પામે છે।

Verse 18

तस्य वैरि पराभूतिर्न भविष्यति दारुणा । न च दारिद्र्यसंयोगो न च व्याधिपराभवौ

તેને શત્રુઓના હાથે ભયંકર પરાજય નહીં થાય; દારિદ્ર્યનો સંયોગ નહીં થાય; અને રોગોથી પણ તે પરાભવ પામશે નહીં।

Verse 19

मदीयचरणद्वंद्वे भक्तिस्तेषां तु भूयसी । भविष्यति मुदायुक्ते स्वांते पुंसां तु पाठतः

આનું પઠન માત્ર કરવાથી જ મનુષ્યોના હૃદયમાં મારા ચરણયુગલ પ્રત્યે મહાભક્તિ ઉત્પન્ન થશે અને તેમનું અંતઃકરણ આનંદથી પરિપૂર્ણ થશે।

Verse 20

इत्युक्त्वा सोऽभवत्तूष्णीं नरदेवशिरोमणिः । सुराः सर्वे प्रहृष्टास्ते ययुर्लोकं स्वकं स्वकम्

આવું કહીને રાજાઓમાં શિરમોર એવા તે મૌન થયા. સર્વ દેવતાઓ હર્ષિત થઈ પોતાના પોતાના લોકમાં પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 21

रघुनाथोऽपि भ्रातॄंस्तान्पालयंस्तातवद्बुधान् । प्रजाः पुत्रानिव स्वीयाल्लांलयंल्लोकनायकः

રઘુનાથ પણ લોકનાયક બની તે બુદ્ધિમાન ભાઈઓનું પિતાની જેમ પાલન-રક્ષણ કરતા રહ્યા અને પોતાની પ્રજાને પુત્રોની જેમ સ્નેહથી પોષતા રહ્યા।

Verse 22

यस्मिञ्छासति लोकानां नाकालमरणं नृणाम् । न रोगादि पराभूतिर्गृहेषु च महीयसी

જ્યારે તેઓ પ્રજાઓ પર શાસન કરે છે ત્યારે મનુષ્યોને અકાળમૃત્યુ થતી નથી; રોગાદિથી પરાજય થતો નથી અને ઘરોમાં મહાસમૃદ્ધિ વર્તે છે।

Verse 23

नेतिः कदापि द्दश्येत वैरिजं भयमेव च । वृक्षाः सदैव फलिनो मही भूयिष्ठधान्यका

ક્યારેય કોઈ અનિષ્ટ દેખાતું નથી, શત્રુજન્ય ભય પણ રહેતો નથી. વૃક્ષો સદા ફળોથી લદાયેલા રહે અને ધરતી અતિશય ધાન્ય ઉપજાવે।

Verse 24

पुत्रपौत्रपरीवार सनाथी कृतजीवनाः । कांता संयोगजसुखैर्निरस्तविरहक्लमाः

પુત્ર-પૌત્રોના પરિવારથી સનાથ બની તેમનું જીવન કૃતાર્થ થયું; અને પ્રિયાના સંયોગજન્ય સુખથી વિરહની થાક દૂર થઈ ગઈ.

Verse 25

नित्यं श्रीरघुनाथस्य पादपद्मकथोत्सुकाः । कदापि परनिंदासु वाचस्तेषां भवंति न

તેઓ નિત્ય શ્રીરઘુનાથના પાદપદ્મની કથા કહેવા ઉત્સુક રહે; તેમની વાણી કદી પણ પરનિંદામાં પ્રવર્તતી નથી.

Verse 26

कारवोऽपि कदा पापं नाचरंति मनस्यहो । रघुनाथकराघातदुःखशंकाभिशंसिनः

અહો! કારવો પણ કદી પાપ આચરતા નથી—મનમાં પણ નહીં; રઘુનાથના કરાઘાતથી થનારા દુઃખની આશંકાથી તેઓ સદા ભયભીત રહે છે.

Verse 27

सीतापतिमुखालोक निश्चलीभूतलोचनाः । लोका बभूवुः सततं कारुण्यपरिपूरिताः

સીતા પતિના મુખદર્શનથી તેમની આંખો અચળ થઈ ગઈ; અને લોકો સતત કરુણાથી પરિપૂર્ણ રહ્યા.

Verse 28

राज्यं प्राप्तमसापत्नं समृद्धबलवाहनम् । ऋषिभिर्हृष्टपुष्टैश्च रम्यं हाटकभूषणैः

તેમણે પ્રતિસ્પર્ધાવિહિન, નિષ્કંટક રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું—બળ અને વાહનોમાં સમૃદ્ધ; હર્ષિત તથા પુષ્ટ ઋષિઓથી રમ્ય, અને સુવર્ણાભૂષણોથી અલંકૃત.

Verse 29

संपुष्टमिष्टापूर्तानां धर्माणां नित्यकर्तृभिः । सदा संपन्नसस्यं च सुवसुक्षेत्रसंयुतम्

ઇષ્ટ‑પૂર્ત (યજ્ઞ‑દાન) ધર્મોનું નિત્ય પાલન કરનારાઓથી તે દેશ સદા પોષિત રહે છે; ત્યાં હંમેશાં શસ્યસમૃદ્ધિ રહે છે અને ઉત્તમ, સમૃદ્ધ ક્ષેત્રોથી યુક્ત હોય છે।

Verse 30

सुदेशं सुप्रजं स्वस्थं सुतृणं बहुगोधनम् । देवतायतनानां च राजिभिः परिराजितम्

તે દેશ ઉત્તમ પ્રદેશોથી યુક્ત, સદ્ગુણી પ્રજાથી સમૃદ્ધ અને સ્વસ્થ છે; ત્યાં ઉત્તમ તૃણ અને બહુ ગોધન છે, તથા દેવાલયોની પંક્તિઓથી તે ઝળહળે છે।

Verse 31

सुपूर्णा यत्र वै ग्रामाः सुवित्तर्द्धिविराजिताः । सुपुष्पकृत्रिमोद्यानाः सुस्वादुफलपादपाः

જ્યાં ગામો સર્વ રીતે પરિપૂર્ણ અને વસતિથી ભરપૂર છે, ધન‑સમૃદ્ધિથી ઝળહળે છે; ત્યાં સુંદર પુષ્પોથી ભરેલા કૃત્રિમ ઉદ્યાનો અને મધુર ફળ આપતા વૃક્ષો છે।

Verse 32

सपद्मिनीककासारा यत्र राजंति भूमयः । सदंभा निम्नगा यत्र न यत्र जनता क्वचित्

જ્યાં ભૂમિ કમળવાળા સરોવરો અને તળાવોથી શોભે છે, જ્યાં સદા જળપૂર્ણ નદી વહે છે—ત્યાં છતાં ક્યાંય લોકો જોવા મળતા નથી।

Verse 33

कुलान्येव कुलीनानां वर्णानां नाधनानि च । विभ्रमो यत्र नारीषु न विद्वत्सु च कर्हिचित्

જ્યાં કુલિનોનાં કુળો પણ કુલિન જ હોય, જ્યાં વર્ણોમાં દારિદ્ર્ય નથી; અને જ્યાં સ્ત્રીઓમાં તથા વિદ્વાનોમાં ક્યારેય આચારવિચલન થતું નથી।

Verse 34

नद्यः कुटिलगामिन्यो न यत्र विषये प्रजाः । तमोयुक्ताः क्षपा यत्र बहुलेषु न मानवाः

જ્યાં નદીઓ વાંકાં માર્ગે વહે છે અને તે વિષયમાં સ્થિર પ્રજા નથી; જ્યાં રાત્રિઓ ઘોર અંધકારથી યુક્ત છે અને અનેક સ્થળે માનવ નથી દેખાતા।

Verse 35

रजोयुजः स्त्रियो यत्र नाधर्मबहुला नराः । धनैरनंधो यत्रास्ति जनो नैव च भोजने

જ્યાં સ્ત્રીઓ ઋતુમતી હોય છે અને પુરુષો અધર્મમાં બહુ લિપ્ત નથી; જ્યાં ધનથી કોઈ અંધ બનતો નથી અને ભોજનમાં જનને કદી અભાવ રહેતો નથી।

Verse 36

अनयः स्यंदनो यत्र न च वैराजपूरुषः । दंडः परशुकुद्दालवालव्यजनराजिषु

ત્યાં રથ અશ્વોથી જોડાયેલો નથી અને ‘વૈરાજ પુરુષ’નું પણ દર્શન નથી; ત્યાં તો દંડ, પરશુ, કુદાળ, વાલ (પશુપુચ્છ) અને વ્યજન (પંખા)ની પંક્તિઓ જ દેખાય છે।

Verse 37

आतपत्रेषु नान्यत्र क्वचित्क्रोधोपरोधजः । अन्यत्राक्षिकवृंदेभ्यः क्वचिन्न परिदेवनम्

છત્રો સિવાય ક્યાંય ક્યારેક પણ ક્રોધજન્ય રોકથામ ઊભી થતી નથી; અને મધમાખીઓના ઝુંડ સિવાય ક્યાંય વિલાપનો સ્વર કદી સાંભળાતો નથી।

Verse 38

आक्षिका एव दृश्यंते यत्र पाशकपाणयः । जाड्यवार्ता जलेष्वेव स्त्रीमध्या एव दुर्बलाः

તે સ્થળે હાથમાં પાસા ધરાવતાં માત્ર જુગારીઓ જ દેખાય છે; તેમની વાતો જડ અને નિરસ છે, તેઓ જળમાં જ અટવાય છે; અને સ્ત્રીઓમાં પણ મધ્યમાં માત્ર દુર્બળાઓ જ મળે છે।

Verse 39

कठोरहृदया यत्र सीमंतिन्यो न मानवाः । औषधेष्वेव यत्रास्ति कुष्ठयोगो न मानवे

જ્યાં સીમંતિની સ્ત્રીઓ કઠોરહૃદયા હોય અને પુરુષો ગેરહાજર હોય; તથા જ્યાં કુષ્ઠરોગ માત્ર ઔષધોમાં જ હોય, મનુષ્યોમાં નહીં।

Verse 40

वेधो यत्र सुरत्नेषु शूलं मूर्तिकरेषु वै । कंपः सात्विकभावोत्थो न भयात्क्वापि कस्यचित्

જ્યાં ઉત્તમ રત્નોમાં વેધ (છિદ્ર) થાય છે અને મૂર્તિકારો પાસે ત્રિશૂલ હોય છે; ત્યાં કોઈનું પણ ક્યાંય કંપન સાત્ત્વિક ભાવથી જ થાય છે, ભયથી નહીં।

Verse 41

संज्वरः कामजो यत्र दारिद्र्यकलुषस्य च । दुर्ल्लभत्वं सदैवस्य सुकृतेन च वस्तुनः

જ્યાં કામજન્ય જ્વર અને દરિદ્રતાથી ઉપજતી કલુષતા થાય છે; અને સુકૃતથી પ્રાપ્ત થતું સાચું શુભ પણ સદાય દુર્લભ બની જાય છે।

Verse 42

इभा एव प्रमत्ता वै युद्धे वीच्यो जलाशये । दानहानिर्गजेष्वेव तीक्ष्णा एव हि कंटकाः

યુદ્ધમાં હાથીઓ પણ ઉન્મત્ત થાય છે અને જળાશયમાં તરંગો પણ ઊઠે છે; હાથીઓમાં જ મદરસની હાનિ થાય છે, અને કાંટા સ્વભાવથી જ તીક્ષ્ણ હોય છે।

Verse 43

बाणेषु गुणविश्लेषो बंधोक्तिः पुस्तके दृढा । स्नेहत्यागः खलेष्वेव न च वै स्वजने जने

બાણોમાં દોરી તંતુઓમાં વિખૂટા પડે છે, પરંતુ પુસ્તકમાં બંધાણ દૃઢ હોય છે; સ્નેહત્યાગ માત્ર દુષ્ટો પ્રત્યે કરવો, સ્વજનો પ્રત્યે નહીં।

Verse 44

तं देशं पालयामास लालयंल्लालिताः प्रजाः । धर्मं संस्थापयन्देशे दुष्टे दंडधरोपमः

તેણે તે દેશનું પાલન કર્યું, પ્રજાને સ્નેહથી લાડ-પ્યાર કરીને—જે પ્રજા પોતે પણ લાલિત હતી; અને રાજ્યમાં ધર્મ સ્થાપી, દંડધારી સમાન દુષ્ટોને દંડિત કર્યા।

Verse 45

एवं पालयतो देशं धर्मेण धरणीतलम् । सहस्रं च व्यतीयुर्वै वर्षाण्येकादश प्रभोः

આ રીતે તે પ્રભુ ધર્મ અનુસાર રાજ્ય અને સમગ્ર ધરતીનું પાલન કરતા રહ્યા; અને ખરેખર તેમના માટે એક હજાર અગિયાર વર્ષ વીતી ગયા।

Verse 46

तत्र नीचजनाच्छ्रुत्वा सीताया अपमानताम् । स्वां च निंदां रजकतस्तां तत्याज रघूद्वहः

ત્યાં એક નીચ જન પાસેથી સીતાજીના અપમાનની વાત સાંભળી, અને એક રજક પાસેથી પોતાના વિષેની નિંદા પણ જાણીને, રઘુવંશશ્રેષ્ઠ રામે સીતાનો ત્યાગ કર્યો।

Verse 47

पृथ्वीं पालयमानस्य धर्मेण नृपतेस्तदा । सीतां विरहितामेकां निदेशेन सुरक्षिताम्

તે સમયે ધર્મપૂર્વક પૃથ્વીનું પાલન કરનાર રાજા હોવા છતાં, સીતાજી વિરહમાં એકલી રહી; પરંતુ તેના આદેશથી તે સુરક્ષિત રાખવામાં આવી।

Verse 48

कदाचित्संसदो मध्ये ह्यासीनस्य महामतेः । आजगाम मुनिश्रेष्ठः कुंभोत्पत्तिर्मुनिर्महान्

એક વખત, તે મહામતિ સભાના મધ્યમાં આસનસ્થ હતા ત્યારે, કુંભમાંથી ઉત્પન્ન મહામુનિ—મુનિશ્રેષ્ઠ—ત્યાં આવ્યા।

Verse 49

गृहीत्वार्घ्यं समुत्तस्थौ वसिष्ठेन समन्वितः । जनताभिर्महाराजो वार्धिशोषकमागतम्

અર્ઘ્ય સ્વીકારી મહારાજ વસિષ્ઠ સાથે ઊભા થયા અને પ્રજાજનો સાથે સમુદ્ર-શોષક રૂપે આવેલા પુરુષને જોવા ગયા।

Verse 50

स्वागतेन सुसंभाव्य पप्रच्छ तमनामयम् । सुखोपविष्टं विश्रांतं बभाषे रघुनंदनः

યોગ્ય સન્માનથી સ્વાગત કરીને રઘુનંદને તેમની કુશળતા પૂછીઃ તેમને આરામથી બેઠેલા અને વિશ્રાંત જોઈને તેણે વાત કરી।