Adhyaya 19
Ratnagrīva’s Pilgrimage and the Prescribed Procedure for Visiting Sacred Tīrthas
આ અધ્યાયમાં પૂર્વ પ્રસંગના અદ્ભુત વર્ણન પછી વક્તા રાજાને પુરુષોત્તમ અને નીલપર્વતની તીર્થયાત્રાનો સ્પષ્ટ અનુશાસન જણાવે છે. દર્શનમાત્રથી ચતુર્ભુજ સ્વરૂપપ્રાપ્તિ અને પુનર્જન્મથી મુક્તિ જેવા ફળો કહેવામાં આવ્યા હોવાથી રાજાને યાત્રા માટે પ્રેરણા મળે છે. મૃત્યુ નિશ્ચિત છે એમ જાણીને હરિનું શરણ લેવું; કીર્તન-શ્રવણ, પ્રણામ અને પૂજાથી ભક્તિ વધારવી; સત્સંગ કરવો; અને તીર્થસ્થાને સંયમ તથા વૈરાગ્ય સાથે જવું—એવો ઉપદેશ છે. સ્નાન, મુંડન (પાપ વાળમાં ચોંટે છે), યાત્રિક વેશ—દંડ, કમંડળુ, મૃગચર્મ—પગપાળા હરિનામ લેતા આગળ વધવું અને સાધુઓનું સન્માન કરવું જેવી વિધિઓ પણ દર્શાવવામાં આવે છે. પછી કથા નગરવ્યાપી આયોજન બને છે: રાજા સમગ્ર નગરને યાત્રાનો આદેશ આપે છે, મંત્રી ઘોષણા કરે છે, અને સર્વ વર્ગના લોકો ‘જય’ના નાદ સાથે પુરુષોત્તમ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच । इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं भिल्लानामहमद्भुतम् । अत्याश्चर्यमिदं मत्वा प्रहृष्टोऽभवमित्युत
બ્રાહ્મણે કહ્યું—ભિલ્લોના તે અદ્ભુત વચનો સાંભળી અને આને અતિ આશ્ચર્યજનક માનીને હું અત્યંત પ્રસન્ન થયો.
Verse 2
गंगासागरसंयोगे स्नात्वा पुण्यकलेवरः । शृंगमारुरुहे तत्र मणिमाणिक्यचित्रितम्
ગંગા-સાગરના પવિત્ર સંગમે સ્નાન કરીને તેનું શરીર પુણ્યમય બન્યું; પછી તે ત્યાં મણિ-માણિક્યોથી શોભિત શિખર પર ચઢ્યો.
Verse 3
तत्रापश्यं महाराज देवं देवादिवंदितम् । नमस्कृत्वा कृतार्थोऽहं जातोन्नप्राशनेन च
ત્યાં, હે મહારાજ, મેં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ દેવોથી પણ વંદિત એવા ભગવાનનું દર્શન કર્યું. તેમને નમસ્કાર કરીને હું કૃતાર્થ થયો, અને બાળકના જાતાન્નપ્રાશન સંસ્કારથી પણ.
Verse 4
चतुर्भुजत्वं संप्राप्तः शंखचक्रादिचिह्नितम् । पुरुषोत्तमदर्शनेन न पुनर्गर्भमाविशम्
મેં ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું, શંખ-ચક્ર વગેરે દિવ્ય ચિહ્નોથી ચિહ્નિત. પુરુષોત્તમના દર્શનથી હું ફરી ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો નહીં, એટલે પુનર્જન્મથી મુક્ત થયો.
Verse 5
राजंस्त्वमपि तत्राशु गच्छ नीलाभिधं गिरिम् । कृतार्थं कुरु चात्मानं गर्भदुःखविवर्जितम्
હે રાજન, તું પણ તત્કાળ ત્યાં જા—‘નીલ’ નામના પર્વત પર. પોતાને કૃતાર્થ કર અને ગર્ભદુઃખથી રહિત થા, એટલે પુનર્જન્મના કષ્ટથી મુક્ત થા.
Verse 6
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वाडवाग्र्यस्य धीमतः । पप्रच्छ हृष्टगात्रस्तु तीर्थयात्राविधिं मुनिम्
તે બુદ્ધિમાન વાડવશ્રેષ્ઠના વચન સાંભળી, હર્ષથી રોમાંચિત દેહવાળો થઈ, તેણે મુનિને તીર્થયાત્રાની વિધિ વિષે પૂછ્યું.
Verse 7
राजोवाच । साधु विप्राग्र्य हे साधो त्वया प्रोक्तं ममानघ । पुरुषोत्तममाहात्म्यं शृण्वतां पापनाशनम्
રાજાએ કહ્યું—હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, હે સાધુ, તમે મને ઉત્તમ વાત કહી. હે અનઘ મુનિ, તમે પુરુષોત્તમનું માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું; તેનું શ્રવણ સાંભળનારાના પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 8
ब्रूहि तत्तीर्थयात्रायां विधिं श्रुतिसमन्वितम् । विधिना केन संपूर्ण फलप्राप्तिर्नृणां भवेत्
તે તીર્થયાત્રાની શ્રુતિસંમત વિધિ મને કહો. કયા વિધાનથી મનુષ્યોને સંપૂર્ણ ફળપ્રાપ્તિ થાય?
Verse 9
ब्राह्मण उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तीर्थयात्राविधिं शुभम् । येन संप्राप्यते देवः सुरासुरनमस्कृतः
બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળો; હું તીર્થયાત્રાની શુભ વિધિ કહું છું, જેના દ્વારા દેવ—દેવો અને અસુરો દ્વારા નમસ્કૃત—પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 10
वलीपलितदेहो वा यौवनेनान्वितोऽपि वा । ज्ञात्वा मृत्युमनिस्तीर्यं हरिं शरणमाव्रजेत्
દેહમાં કરચલીઓ અને સફેદ વાળ હોય કે યુવાનપણું હોય—મૃત્યુ અનિવાર્ય છે એમ જાણી હરિનું શરણ લેવું જોઈએ.
Verse 11
तत्कीर्तने तच्छ्रवणे वंदने तस्य पूजने । मतिरेव प्रकर्तव्या नान्यत्र वनितादिषु
મનને માત્ર તેના કીર્તનમાં, તેના શ્રવણમાં, તેના વંદનમાં અને તેની પૂજામાં જ લગાવવું; સ્ત્રી વગેરે અન્ય વિષયોમાં નહીં.
Verse 12
सर्वं नश्वरमालोक्य क्षणस्थायि सुदुःखदम् । जन्ममृत्युजरातीतं भक्तिवल्लभमच्युतम्
બધું જ નશ્વર, ક્ષણભંગુર અને મહાદુઃખદાયક છે એમ જોઈ—જન્મ, મૃત્યુ અને જરા થી પર, ભક્તિપ્રિય અચ્યુતનું આશ્રય લેવું જોઈએ.
Verse 13
क्रोधात्कामाद्भयाद्द्वेषाल्लोभाद्दंभान्नरः पुनः । यथाकथंचिद्विभजन्न स दुःखं समश्नुते
ક્રોધ, કામ, ભય, દ્વેષ, લોભ અથવા દંભથી પ્રેરિત મનુષ્ય જેમ તેમ વહેંચણી કરે તોય, તેનાથી તે દુઃખથી મુક્ત થતો નથી।
Verse 14
स हरिर्जायते साधुसंगमात्पापवर्जितात् । येषां कृपातः पुरुषा भवंत्यसुखवर्जिताः
પાપરહિત સાધુસંગથી એ ભગવાન હરિ પ્રગટ થાય છે; જેમની કૃપાથી મનુષ્યો શોક-દુઃખથી રહિત બને છે।
Verse 15
ते साधवः शांतरागाः कामलोभविवर्जिताः । ब्रुवंति यन्महाराज तत्संसारनिवर्तकम्
તે સાધુજન રાગશાંત, કામ-લોભવર્જિત છે; હે મહારાજ, તેઓ જે કહે છે તે જ સંસારનિવૃત્તિનું સાધન બને છે।
Verse 16
तीर्थेषु लभ्यते साधू रामचंद्र परायणः । यद्दर्शनं नृणां पापराशिदाहाशुशुक्षणिः
તીર્થોમાં રામચંદ્રપરાયણ સાધુ મળે છે; જેના દર્શનમાત્રથી મનુષ્યોના પાપના ઢગલા ત્વરિત દહન થઈ સુકાઈ જાય છે।
Verse 17
तस्मात्तीर्थेषु गंतव्यं नरैः संसारभीरुभिः । पुण्योदकेषु सततं साधुश्रेणिविराजिषु
અતએવ સંસારથી ભયભીત મનુષ્યોએ તીર્થોમાં જવું જોઈએ—સદા તે પુણ્યજળવાળા સ્થાનોમાં, જે સાધુસમૂહોથી વિરાજમાન હોય।
Verse 18
तानि तीर्थानि विधिना दृष्टानि प्रहरंत्यघम् । तं विधिं नृपशार्दूल कुरुष्व श्रुतिगोचरम्
તે તીર્થો વિધિપૂર્વક દર્શન કરવાથી પાપનો નાશ કરે છે. તેથી, હે નૃપશાર્દૂલ, શ્રુતિમાં કહેલી તે વિધિનું પાલન કર।
Verse 19
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । रत्नग्रीवस्य तीर्थप्रयाणंनामैकोनविंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાલખંડમાં, શેષ–વાત્સ્યાયન સંવાદમાં અને રામાશ્વમેધ પ્રસંગે, ‘રત્નગ્રીવનું તીર્થપ્રયાણ’ નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 20
क्रोशमात्रं ततो गत्वा रामरामेति च ब्रुवन् । तत्र तीर्थादिषु स्नात्वा क्षौरं कुर्याद्विधानवित्
પછી એક ક્રોશ જેટલું જઈ ‘રામ રામ’ કહેતાં, વિધિ જાણનારએ ત્યાં તીર્થોમાં સ્નાન કરીને નિર્ધારિત ક્ષૌર (મુંડન) કરાવવું।
Verse 21
मनुष्याणां च पापानि तीर्थानि प्रति गच्छताम् । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्माद्वपनमाचरेत्
તીર્થ તરફ જતાં મનુષ્યોનાં પાપો વાળને આશ્રય લઈને ત્યાં જ રહે છે; તેથી શુદ્ધિ માટે વપન (મુંડન) કરવું જોઈએ।
Verse 22
ततो दंडं तु निर्ग्रन्थिं कमंडलुमथाजिनम् । बिभृयाल्लोभनिर्मुक्तस्तीर्थवेषधरो नरः
પછી લોભમુક્ત, તીર્થવેષ ધારણ કરનાર પુરુષે ગાંઠ વિનાનો દંડ, કમંડલુ અને અજિન ધારણ કરવું।
Verse 23
विधिना गच्छतां नॄणां फलावाप्तिर्विशेषतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थयात्राविधिं चरेत्
વિધિ-નિયમ મુજબ યાત્રા કરનાર મનુષ્યોને વિશેષ રીતે પુણ્યફળની પ્રાપ્તિ થાય છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી તીર્થયાત્રાની નિર્ધારિત રીતિનું પાલન કરવું જોઈએ.
Verse 24
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंहितम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
જેનાં હાથ-પગ અને મન સુસંયમિત હોય, અને જે વિદ્યાઃ, તપઃ તથા કીર્તિથી યુક્ત હોય—તે જ તીર્થફળ ભોગવે છે.
Verse 25
हरेकृष्ण हरेकृष्ण भक्तवत्सल गोपते । शरण्य भगवन्विष्णो मां पाहि बहुसंसृतेः
હરે કૃષ્ણ હરે કૃષ્ણ! હે ભક્તવત્સલ ગોપતે! હે શરણ્ય ભગવાન વિષ્ણો, આ મહા સંસારચક્રમાંથી મારી રક્ષા કરો.
Verse 26
इति ब्रुवन्रसनया मनसा च हरिं स्मरन् । पादचारी गतिं कुर्यात्तीर्थं प्रति महोदयः
આ રીતે જીભથી ઉચ્ચારી અને મનથી હરિનું સ્મરણ કરતાં, મહાભાગ્યવાને પગપાળા તીર્થ તરફ ગતિ કરવી જોઈએ.
Verse 27
यानेन गच्छन्पुरुषः समभागफलं लभेत् । उपानद्भ्यां चतुर्थांशं गोयाने गोवधादिकम्
યાનથી જતો પુરુષ સમભાગ ફળ મેળવે છે; પાદરક્ષા (જૂતાં) સાથે જાય તો ચોથો ભાગ મળે; અને ગોયાન (બળદગાડી)થી જાય તો ગોહત્યા વગેરે પાપદોષ લાગે છે.
Verse 28
व्यवहर्ता तृतीयांशं सेवयाष्टमभागभाक् । अनिच्छया व्रजंस्तत्र तीर्थमर्धफलं लभेत्
સાંસારિક વ્યવહારમાં રત મનુષ્ય પુણ્યફળનો માત્ર તૃતીયાંશ મેળવે છે; માત્ર સેવાના હેતુથી ત્યાં જનારને અષ્ટમ ભાગ મળે છે. પરંતુ અનિચ્છાથી તે તીર્થમાં જનારને અર્ધફળ જ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 29
यथायथं प्रकर्तव्या तीर्थानामभियात्रिका । पापक्षयो भवत्येव विधिदृष्ट्या विशेषतः
તીર્થોની યાત્રા યથાવિધિ અને યથાક્રમે કરવી જોઈએ. નિર્ધારિત વિધિ પ્રમાણે વિશેષ રીતે આચરણ કરવાથી પાપક્ષય નિશ્ચયે થાય છે.
Verse 30
तत्र साधून्नमस्कुर्यात्पादवंदनसेवनैः । तद्द्वारा हरिभक्तिर्हि प्राप्यते पुरुषोत्तमे
ત્યાં સાધુઓને નમસ્કાર કરવો જોઈએ—પ્રણામથી, તેમના ચરણવંદનથી અને સેવાથી. કારણ કે તેમના દ્વારા, હે પુરુષોત્તમ, હરિભક્તિ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 31
इति तीर्थविधिः प्रोक्तः समासेन न विस्तरात् । एवं विधिं समाश्रित्य गच्छ त्वं पुरुषोत्तमम्
આ રીતે તીર્થવિધિ સંક્ષેપમાં કહેવાઈ છે, વિસ્તારે નહીં. આ વિધિનો આશ્રય લઈને તું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, પુરુષોત્તમ પાસે જા.
Verse 32
तुभ्यं तुष्टो महाराज दास्यते भक्तिमच्युतः । यथा संसारनिर्वाहः क्षणादेव भविष्यति
હે મહારાજ, તારા પર પ્રસન્ન થઈ અચ્યુત તને ભક્તિ આપશે; જેના દ્વારા સંસાર-નિવાહ, એટલે સંસાર પાર કરવો, ક્ષણમાં જ સુવ્યવસ્થિત રીતે થઈ જશે.
Verse 33
तीर्थयात्राविधिं श्रुत्वा सर्वपातकनाशनम् । मुच्यते सर्वपापेभ्य उग्रेभ्यः पुरुषर्षभ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! સર્વ મહાપાતકોનો નાશ કરનાર તીર્થયાત્રાની વિધિ સાંભળીને મનુષ્ય ભયંકર સહિત સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 34
सुमतिरुवाच । इति वाक्यं समाकर्ण्य ववंदे चरणौ महान् । तत्तीर्थदर्शनौत्सुक्य विह्वलीकृतमानसः
સુમતિએ કહ્યું—આ વચન સાંભળી તે મહાન પુરુષે ચરણોમાં વંદન કર્યું; તે તીર્થના દર્શનની ઉત્કંઠાથી તેનું મન વ્યાકુળ બન્યું.
Verse 35
आदिदेश निजामात्यं मंत्रवित्तममुत्तमम् । तीर्थयात्रेच्छया सर्वान्सह नेतुं मनो दधत्
તીર્થયાત્રાની ઇચ્છાથી તેણે પોતાના ઉત્તમ અને મંત્ર-પરામર્શમાં નિપુણ એવા અમાત્યને આદેશ આપ્યો અને સૌને સાથે લઈ જવાનો સંકલ્પ કર્યો.
Verse 36
मंत्रिन्पौरजनान्सर्वानादिश त्वं ममाज्ञया । पुरुषोत्तमपादाब्जदर्शनप्रीतिहेतवे
મારી આજ્ઞાથી તું સર્વ મંત્રીઓ અને નગરજનોને આદેશ આપ, જેથી પુરુષોત્તમના પાદપદ્મના દર્શનથી તેઓ આનંદિત થાય.
Verse 37
ये मदीये पुरे लोका ये च मद्वाक्यकारकाः । सर्वे निर्यांतु मत्पुर्या मया सह नरोत्तमाः
મારા નગરમાં જે લોકો છે અને જે મારા વચનનું પાલન કરે છે, તેઓ બધા—હે નરશ્રેષ્ઠ—મારી સાથે મારા નગરમાંથી પ્રસ્થાન કરે.
Verse 38
ये तु मद्वाक्यमुल्लंघ्य स्थास्यंति पुरुषा गृहे । ते दंड्या यमदंडेन पापिनोऽधर्महेतवः
જે પુરુષો મારી આજ્ઞા ઉલ્લંઘીને ઘરમાં જ રહે છે, તેઓ પાપી અને અધર્મના હેતુ બને છે; તેઓ યમદંડથી દંડનીય છે.
Verse 39
किं तेन सुतवृंदेन बांधवैः किं सुदुर्नयैः । यैर्नदृष्टः स्वचक्षुर्भ्यां पुण्यदः पुरुषोत्तमः
પુત્રોના સમૂહથી શું લાભ? દુર્નયવાળા બંધુઓથી શું કામ? જેમણે પોતાની આંખે પુણ્યદાતા પુરુષોત્તમનું દર્શન કર્યું નથી.
Verse 40
सूकरीयूथवत्तेषां प्रसूतिर्विट्प्रभक्षिका । येषां पुत्राश्च पौत्रा वा हरिं न शरणं गताः
જેનાં પુત્રો કે પૌત્રો હરિની શરણમાં ગયા નથી, તેમની સંતતિ ડુક્કરનાં ઝુંડ જેવી મલભક્ષી બની જાય છે.
Verse 41
यो देवो नाममात्रेण सर्वान्पावयितुं क्षमः । तं नमस्कुरुत क्षिप्रं मदीयाः प्रकृतिव्रजाः
જે દેવ નામમાત્રથી સર્વને પાવન કરવા સમર્થ છે, હે મારા સ્વાભાવિક પરિચારકો, તત્કાળ તેને નમસ્કાર કરો.
Verse 42
इति वाक्यं मनोहारि भगवद्गुणगुंफितम् । प्रजहर्ष महामात्य उत्तमः सत्यनामधृक्
ભગવાનના ગુણોથી ગૂંથાયેલા આ મનોહર વચન સાંભળી, ‘સત્ય’ નામ ધારણ કરનાર મહામંત્રી ઉત્તમ અતિ હર્ષિત થયો.
Verse 43
हस्तिनं वरमारोप्य पटहेन व्यघोषयत् । यदादिष्टं नृपेणेह तीर्थयात्रां समिच्छता
ઉત્તમ હાથી પર આરોહણ કરીને તેણે નગારાના ઘોષથી જાહેરાત કરી—તીર્થયાત્રા કરવાની ઇચ્છા ધરાવતા રાજાએ અહીં જે આજ્ઞા આપી હતી, તે જ પ્રગટ કરી।
Verse 44
गच्छंतु त्वरिता लोका राज्ञा सह महागिरिम् । दृश्यतां पापसंहारी पुरुषोत्तमनामधृक्
લોકો ત્વરાથી રાજા સાથે મહાગિરિ તરફ જાય; પાપસંહારક, ‘પુરુષોત્તમ’ નામ ધારણ કરનાર પ્રભુના દર્શન થાય।
Verse 45
क्रियतां सर्वसंसारसागरो गोष्पदं पुनः । भूष्यतां शंखचक्रादिचिह्नैः स्वस्व तनुर्नरैः
સમગ્ર સંસારસાગર ફરી ગાયના ખુરના નિશાન જેટલો નાનો બને; અને લોકો પોતાના દેહને શંખ-ચક્રાદિ ચિહ્નોથી શોભિત કરે।
Verse 46
इत्यादिघोषयामास राज्ञादिष्टं यदद्भुतम् । सचिवो रघुनाथांघ्रि ध्याननिर्वारितश्रमः
આ રીતે મંત્રીએ રાજાએ આપેલી અદ્ભુત આજ્ઞાનો ઘોષ કર્યો; રઘુનાથના ચરણધ્યાનથી તેની થાકावट દૂર થઈ ગઈ હતી।
Verse 47
तच्छ्रुत्वा ताः प्रजाः सर्वा आनंदरससंप्लुताः । मनो दधुः स्वनिस्तारे पुरुषोत्तमदर्शनात्
તે સાંભળીને સર્વ પ્રજા આનંદરસમાં તરબોળ થઈ; પુરુષોત્તમના દર્શનથી તેમણે પોતાના ઉદ્ધાર પર મન સ્થિર કર્યું।
Verse 48
निर्ययुर्ब्राह्मणास्तत्र शिष्यैः सह सुवेषिणः । आशिषं वरदानाढ्यां ददतो भूमिपं प्रति
ત્યાં સુવેષધારી બ્રાહ્મણો શિષ્યો સાથે નીકળી પડ્યા અને ભૂપતિ રાજાને વરદાનોથી સમૃદ્ધ આશીર્વાદ આપ્યા।
Verse 49
क्षत्त्रिया धन्विनो वीरा वैश्या वस्तुक्रयाञ्चिताः । शूद्राः संसारनिस्तारहर्षित स्वीयविग्रहाः
ક્ષત્રિયો ધનુર્ધારી વીર છે; વૈશ્યો વસ્તુઓના ક્રય-વિક્રય અને વેપારમાં રત છે; અને શૂદ્રો સંસારથી તારણના હર્ષમાં પોતાના નિયત સેવાકર્મમાં નિષ્ઠિત છે।
Verse 50
रजकाश्चर्मकाः क्षौद्राः किराता भित्तिकारकाः । सूचीवृत्त्या च जीवंतस्तांबूलक्रयकारकाः
ધોબી, ચર્મકાર, નીચ વ્યવસાયવાળા, કિરાત, દીવાલ બાંધનાર, સોયના વ્યવસાયથી જીવતા (દરજી), અને તાંબૂલના ક્રય-વિક્રય કરનાર—આ બધાનો ઉલ્લેખ છે।
Verse 51
तालवाद्यधरा ये च ये च रंगोपजीविनः । तैलविक्रयिणश्चैव वस्त्रविक्रयिणस्तथा
અને જે તાળવાદ્ય વગેરે ધારણ કરે છે, જે રંગમંચની ઉપજીવિકાથી જીવે છે, તેમજ તેલ વેચનાર અને તેમ જ વસ્ત્ર વેચનાર પણ।
Verse 52
सूता वदंतः पौराणीं वार्तां हर्षसमन्विताः । मागधा बंदिनस्तत्र निर्गता भूमिपाज्ञया
ત્યાં સૂતો હર્ષપૂર્વક પૌરાણિક વાર્તા બોલતા હતા; તેમજ માગધ અને બંદિજન પણ રાજાની આજ્ઞાથી પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 53
भिषग्वृत्त्या च जीवंतस्तथा पाशककोविदाः । पाकस्वादुरसाभिज्ञा हास्यवाक्यानुरंजकाः
તેઓ વૈદ્યવૃત્તિથી જીવન નિર્વાહ કરતા; તેમજ પાસક-ક્રીડામાં પણ કુશળ હતા. પાકકલા અને સ્વાદ-રસના જાણકાર, અને હાસ્યવચનોથી અન્યને રંજિત કરવામાં નિપુણ હતા.
Verse 54
ऐंद्रजालिकविद्याध्रास्तथा वार्तासुकोविदाः । प्रशंसंतो महाराजं निर्ययुः पुरमध्यतः
ઇન્દ્રજાળ જેવી માયાવિદ્યામાં પારંગત અને વાર્તાલાપમાં કુશળ એવા તેઓ, મહારાજની પ્રશંસા કરતા કરતા નગરના મધ્યમાંથી બહાર નીકળી ગયા.
Verse 55
राजापि तत्र निर्वर्त्य प्रातःसंध्यादिकाः क्रियाः । ब्राह्मणं तापसश्रेष्ठमानिनाय सुनिर्मलम्
ત્યાં રાજાએ પ્રાતઃસંધ્યા વગેરે નિત્યકર્મો વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા. પછી અતિ નિર્મળ, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ માનાતા એક બ્રાહ્મણને બોલાવી લાવ્યો.
Verse 56
तदाज्ञया महाराजो निर्जगाम पुराद्बहिः । लोकैरनुगतो राजा बभौ चंद्र इवोडुभिः
તેણીની આજ્ઞાથી મહારાજ નગરની બહાર નીકળી ગયા. લોકોએ અનુસરતાં રાજા તારાઓ વચ્ચે ચંદ્રમા જેવો તેજસ્વી લાગ્યો.
Verse 57
क्रोशमात्रं स गत्वाथ क्षौरं कृत्वा विधानतः । दंडं कमंडलुं बिभ्रन्मृगचर्म तथा शुभम्
એક ક્રોશ જેટલું જઈ તેણે વિધાન મુજબ ક્ષૌર કર્યું. પછી દંડ અને કમંડલુ ધારણ કરીને, શુભ મૃગચર્મ પણ ગ્રહણ કર્યું.
Verse 58
शुभवेषेण संयुक्तो हरिध्यानपरायणः । कामक्रोधादिरहितं मनो बिभ्रन्महायशाः
શુભ વેષથી અલંકૃત અને હરિ-ધ્યાનમાં પરાયણ તે મહાયશસ્વી પુરુષે કામ-ક્રોધ આદિથી રહિત મન ધારણ કર્યું।
Verse 59
तदा दुंदुभयो भेर्य आनकाः पणवास्तथा । शंखवीणादिकाश्चैवाध्मातास्तद्वादकैर्मुहुः
ત્યારે દુન્દુભિ, ભેરી, આનક, પણવ તેમજ શંખ, વીણા વગેરે વાદ્યો તેમના વાદકો દ્વારા વારંવાર વગાડાયા।
Verse 60
जय देवेश दुःखघ्न पुरुषोत्तमसंज्ञित । दर्शयस्व तनुं मह्यं वदंतो निर्ययुर्जनाः
“જય હો દેવેશ! દુઃખહર, પુરુષોત્તમ નામે પ્રસિદ્ધ! મને તમારું સ્વરૂપ દર્શાવો”—એમ કહી લોકો પ્રસ્થાન કર્યા।