Adhyaya 3
Raghunātha’s Entry into the City (Ayodhyā Festival Preparations and Procession)
શેષ વત્સ્યાયનને કહે છે કે રામનું ચિરપ્રતીક્ષિત રાજધાની-દર્શન થયું અને અયોધ્યા સર્વત્ર ઉત્સવસ્થળ બની ગઈ. ભરતે મંત્રી સુમુખને આદેશ આપ્યો—મંદિરો ભવ્ય રીતે શોભાવાં, માર્ગોમાં ચંદનસુગંધિત જળ છાંટવું, પુષ્પરાશિઓ ગોઠવવી, ધૂપ પ્રજ્વલિત કરવો, અને હાથી-ઘોડાંને રંગીને આભૂષણોથી અલંકૃત કરવાં. સૌભાગ્યવતી નગરસ્ત્રીઓ પૂજા-સામગ્રી સાથે આરતી કરે છે; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર—બધા વર્ણોના લોકો એકસાથે આનંદથી રાજદર્શન માટે આવે છે. દેવોથી પરિભ્રમિત અને તેજસ્વી વાનરોના અનુગમનમાં રામ પુષ્પક વિમાનમાંથી ઉતરી માનવવાહન પર આરોહણ કરીને નગરમાં પ્રવેશે છે; વાદ્યોના નાદ અને ભાટોની સ્તુતિ ગુંજે છે. મહેલોના ઝરોખાંમાંથી સ્ત્રીઓ ભક્તિપૂર્વક રામના સૌંદર્યનું ગાન કરે છે અને પહેલાં જ તેમને જોયેલા ધન્ય છે એમ માને છે; રામ સ્નેહભરી દૃષ્ટિથી માતૃગૃહ તરફ આગળ વધે છે.
Shlokas
Verse 1
शेष उवाच । दृष्ट्वा रामो राजधानीं निजलोकनिवासिनीम् । जहर्ष मतिमान्वीरश्चिरदर्शनलालसः
શેષે કહ્યું—પોતાના લોકના નિવાસીઓનું નિવાસસ્થાન બનેલી તે રાજધાની જોઈને, લાંબા સમયથી દર્શન માટે આતુર બુદ્ધિમાન વીર રામ અત્યંત હર્ષિત થયો.
Verse 2
भरतोऽपि स्वकं मित्रं सुमुखं नगरं प्रति । प्रेषयामास सचिवं नगरोत्सवसिद्धये
ભરતે પણ નગરોત્સવ સફળ થાય તે માટે પોતાના મિત્ર સુમુખ પાસે નગરમાં મંત્રીને મોકલ્યો.
Verse 3
भरत उवाच । कुर्वंतु लोकास्त्वरितं रघुनाथागमोत्सवम् । मंदिरे मंदिरे रम्यं कृतकौतुकचित्रकम्
ભરતે કહ્યું—લોકો ત્વરિત રઘુનાથના આગમનનો ઉત્સવ કરે; દરેક મંદિરમાં રમ્ય ઉત્સવસજ્જા અને આનંદભર્યા ચિત્રાલંકાર તૈયાર થાય.
Verse 4
विपांसुका राजमार्गाश्चंदनद्रवसिंचिताः । प्रसूनभरसंकॢप्ता हृष्टपुष्टजनावृताः
રાજમાર્ગો ધૂળરહિત હતા, ચંદનદ્રવથી સિંચિત; પુષ્પરાશિઓથી સજ્જ અને હર્ષિત, પુષ્ટ જનસમૂહથી ભરપૂર હતા.
Verse 5
विचित्रवर्णध्वजभा चित्रिताखिलस्वांगणाः । मेघागमे धनुरिव पश्यंत्वेव वलीमुखाः
વાનરમુખી દળો આ દૃશ્ય જુએ—તેમની ધ્વજસમાન કાંતિ વિવિધ વર્ણોની છે અને સર્વ અંગ ચિત્રિત છે; મેઘાગમনে ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું.
Verse 6
प्रतिगेहं तु लोकानां कारयंत्वगरूक्षणम् । यद्धूमं वीक्ष्य शिखिनो नृत्यं कुर्वंतु लीलया
લોકોના દરેક ઘરમાં અગરુ ધૂપ પ્રજ્વલિત કરાવો; તેનો ધુમાડો જોઈ મોરો લીલાથી નૃત્ય કરે.
Verse 7
हस्तिनो मम शैलाभानाधोरणसुयंत्रितान् । विचित्रयंतु बहुशो गैरिकाद्युपधातुभिः
મારા પર્વતસમાન હાથીઓ, કુશળ મહાવતો દ્વારા દૃઢ રીતે નિયંત્રિત, ગૈરિક વગેરે રંગદ્રવ્યો અને ખનિજોથી વારંવાર વિવિધ આકારોમાં શોભિત થાઓ।
Verse 8
वाजिनश्चित्रिता भूयः सुशोभंतु मनोजवाः । यद्वेगवीक्षणादेव गर्वं त्यजति स्वर्हयः
મનોજવ એવા ઘોડાઓ વધુ ને વધુ ચિત્રિત થઈ અતિ શોભાયમાન થાઓ; જેમની ગતિ માત્ર જોતા જ સ્વર્ગીય અશ્વો પણ પોતાનો ગર્વ ત્યજી દે છે।
Verse 9
कन्याः सहस्रशो रम्याः सर्वाभरणभूषिताः । गजोपरि समारूढा मुक्ताभिर्विकिरंतु च
હજારો મનોહર કન્યાઓ, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત, ગજ પર આરુઢ થઈ મુક્તાઓ પણ વિખેરી દે.
Verse 10
ब्राह्मण्यः पात्रहस्ताश्च दूर्वाहारिद्रसंयुताः । सुवासिन्यो महाराजं रामं नीराजयंतु ताः
બ્રાહ્મણભક્ત, હાથમાં પૂજાપાત્ર ધારણ કરનાર, દૂર્વા અને હળદરથી યુક્ત એવી સુંવાસિની સ્ત્રીઓ, હે મહારાજ, રાજા રામનું નીરાજન (આરતી) કરે।
Verse 11
कौसल्यापुत्रसंयोगसंदेश विधुरा सती । हर्षं प्राप्नोतु सुकृशा तदीक्षणसुलालसा
કૌસલ્યાપુત્ર સાથે પુનર્મિલનના સંદેશથી લાંબા સમયથી વિરહે વિધુર રહેલી તે સતી, કૃશાંગી—તેમના દર્શનની લાલસાથી ભરેલી—પરમ હર્ષને પામી।
Verse 12
इत्येवमादिरचनाः पुरशोभाविधायिकाः । करोतु जनता हृष्टा रामस्यागमनं प्रति
આ રીતે નગરની શોભા વધારતી એવી તથા અન્ય વ્યવસ્થાઓ કરીને, હર્ષિત પ્રજા શ્રીરામના આગમન માટે તૈયાર રહે।
Verse 13
शेष उवाच । इति श्रुत्वा ततो वाक्यं सुमुखो मंत्रवित्तमः । प्रययौ नगरीं कर्तुं कृतकौतुकतोरणाम्
શેષે કહ્યું—એ વચન સાંભળી, મંત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ સુમુખ ઉત્સવ-તોરણો અને દ્વારો વડે નગર શોભાવા નીકળી પડ્યો।
Verse 14
गत्वाथ नगरीं तां वै मंत्री तु सुमुखाभिधः । ख्यापयामास लोकानां रामागममहोत्सवम्
પછી તે નગરમાં જઈ સુમુખ નામના મંત્રીએ લોકોમાં શ્રીરામના આગમનના મહોત્સવની ઘોષણા કરી।
Verse 15
लोकाः श्रुत्वा पुरीं प्राप्तं रघुनाथं सुहर्षिताः । पूर्वं तदीय विरहत्यक्तभोगसुखादयः
રઘુનાથ નગરમાં આવ્યા છે એમ સાંભળી લોકો અત્યંત હર્ષિત થયા—જે પહેલાં તેમના વિરહમાં ભોગ-સુખાદિ ત્યજી બેઠા હતા।
Verse 16
ब्राह्मणा वेदसंपन्नाः पवित्रा दर्भपाणयः । धौतोत्तरीयवलिता जग्मुः श्रीरघुनायकम्
વેદસંપન્ન, પવિત્ર બ્રાહ્મણો—હાથમાં દર્ભ લઈને, ધોયેલું ઉત્તરીય ધારણ કરીને—શ્રીરઘુનાયક પાસે ગયા।
Verse 17
क्षत्रिया ये शूरतमा धनुर्बाणधरा वराः । संग्रामे बहुशो वीरा जेतारो ययुरप्यमुम्
જે ક્ષત્રિયો પરમ શૂર હતા, ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનારા શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા, જે અનેકવાર યુદ્ધમાં લડીને વિજયી થયા—તેઓ પણ તે લોકમાં ગયા।
Verse 18
वैश्या धनसमृद्धाश्च मुद्राशोभितपाणयः । शुभ्रवस्त्रपरीधाना अभिजग्मुर्नरेश्वरम्
ધનસંપન્ન વૈશ્યો, મુદ્રિકાઓથી શોભિત હાથવાળા, નિર્મળ શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરીને—નરેશ્વર (રાજા) પાસે ગયા।
Verse 19
शूद्रा द्विजेषु ये भक्ताः स्वीयाचारसुनिष्ठिताः । वेदाचाररता ये वै तेऽपिजग्मुः पुरीपतिम्
જે શૂદ્રો દ્વિજોમાં ભક્ત હતા, પોતાના યોગ્ય આચારમાં દૃઢ હતા અને વેદાચારના નિયમોમાં રત હતા—તેઓ પણ પુરિપતિ (નગરાધિપતિ)ને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 20
ये ये वृत्तिकरा लोकाः स्वे स्वे कर्मण्यधिष्ठिताः । स्वकं वस्तु समादाय ययुः श्रीरामभूपतिम्
જે જે લોકો જીવનોપાર્જન કરતા, પોતાના પોતાના કર્મમાં સ્થિર હતા—તેઓ પોતાની પોતાની વસ્તુ લઈને શ્રીરામ ભૂપતિ પાસે ગયા।
Verse 21
इत्थं भूपतिसंदेशात्प्रमोदाप्लवसंयुताः । नाना कौतुकसंयुक्ता आजग्मुर्मनुजेश्वरम्
આ રીતે રાજાના સંદેશથી, આનંદથી છલકાતા અને નાનાં નાનાં કૌતુકોથી યુક્ત થઈ—તેઓ મનુજેશ્વર (નરેશ) પાસે આવ્યા।
Verse 22
शेष उवाच । रघुनाथोऽपि सकलैर्दैवतैः स्वस्वयानगैः । परीतः प्रविवेशोच्चैः पुरीं रचितमोहनाम्
શેષે કહ્યું—રઘુનાથ પણ સર્વ દેવતાઓથી, દરેક પોતાના દિવ્ય વિમાન પર આરુઢ, પરિઘેરાયેલો; રચાયેલી મનોહર અને ભવ્ય નગરીમાં મહિમાથી પ્રવેશ્યો।
Verse 23
प्लवंगाः प्लवनैर्युक्ता आकाशपथचारिणः । स्वस्वशोभापरीतांगाश्चानुजग्मुः पुरोत्तमम्
પ્લવંગો (વાનરયોધાઓ) લંઘનશક્તિથી યુક્ત, આકાશમાર્ગે વિચરતા, પોતાના પોતાના તેજથી અંગો પરિપૂર્ણ કરીને, પુરુષોત્તમને અનુસરી ગયા।
Verse 24
पुष्पकादवरुह्याशु नरयानमथारुहत् । सीतया सहितो रामः परिवारसमावृतः
પુષ્પકમાંથી ત્વરિત ઉતરી, સીતાસહિત અને પરિજનોથી પરિઘેરાયેલ રામ પછી નરયાન (માનવવાહિત વાહન) પર આરુઢ થયા।
Verse 25
अयोध्यां प्रविवेशाथ कृतकौतुकतोरणाम् । हृष्टपुष्टजनाकीर्णामुत्सवैः परीभूषिताम्
પછી તેઓ અયોધ્યામાં પ્રવેશ્યા—જ્યાં ઉત્સવના તોરણો રચાયેલા હતા; આનંદિત અને પુષ્ટ જનસમૂહથી ભરેલી, તથા ઉત્સવોથી સુંદર રીતે વિભૂષિત હતી।
Verse 26
वीणापणवभेर्यादिवादित्रैराहतैर्भृशम् । शोभमानः स्तूयमानः सूतमागधबंदिभिः
વીણા, પણવ, ભેરી વગેરે વાદ્યોના ઘન નાદ સાથે તેઓ શોભાયમાન હતા; સૂત, માગધ અને બંદીજનો તેમના સ્તવનમાં લીન હતા।
Verse 27
जय राघवरामेति जय सूर्यकुलांगद । जय दाशरथे देव जयताल्लोकनायकः
જય રાઘવ રામ! જય સૂર્યકુલનું ભૂષણ! જય દશરથનંદન દેવ! લોકનાયક સદા વિજયી થાઓ।
Verse 28
इति शृण्वञ्छुभां वाचं पौराणां हर्षितांगिनाम् । रामदर्शनसंजात पुलकोद्भेद शोभिनाम्
પુરાણપાઠકોની આ શુભ વાણી સાંભળી—હર્ષથી જેમના અંગો પુલકિત થયા હતા અને રામદર્શનથી ઉદ્ભવેલા રોમાંચથી જે શોભતા હતા—(તે/તેઓ) સાંભળતા રહ્યા।
Verse 29
प्रविवेश वरं मार्गं रथ्याचत्वरभूषितम् । चंदनोदकसंसिक्तं पुष्पपल्लवसंयुतम्
તે ઉત્તમ માર્ગમાં પ્રવેશ્યો; તે ગલીઓ અને ચૌકોથી શોભિત હતો, ચંદનમિશ્રિત જળથી છાંટેલો અને પુષ્પ-પલ્લવોથી છવાયેલો હતો।
Verse 30
तदा पौरांगनाः काश्चिद्गवाक्षबिलमाश्रिताः । रघुनाथस्वरूपेक्षा जातकामा अथाब्रुवन्
ત્યારે નગરની કેટલીક સ્ત્રીઓ ગવાક્ષના છિદ્રોમાં આશ્રય લઈને રઘુનાથના સ્વરૂપને નિહાળવા લાગી; તેમનામાં કામના જાગી અને તેઓ બોલી ઊઠ્યાં।
Verse 31
पौरांगना ऊचुः । धन्या अभूवन्बत भिल्लकन्या वनेषु या राममुखारविंदम् । स्वलोचनेंदीवरकैरथापिबन्स्वभाग्यसंजातमहोदया इमाः
નગરની સ્ત્રીઓ બોલી—અહો! વનમાં રહેનારી તે ભિલ્લકન્યાઓ ધન્ય હતી, જેમણે પોતાના નીલકમળસમાન નેત્રપાત્રોથી રામના મુખારવિંદનું પાન કર્યું; આ સ્ત્રીઓ તો પોતાના ભાગ્યથી ઉદ્ભવેલી મહાસૌભાગ્યવતી છે।
Verse 32
धन्यं मुखं पश्यत वीरधाम्नः श्रीरामदेवस्य सरोजनेत्रम् । यद्दर्शनं धातृमुखाः सुरा अपि प्रापुर्महद्भाग्ययुता वयंत्वहो
વીરતેજના ધામ, કમલનેત્ર શ્રી રામદેવના તે ધન્ય મુખનું દર્શન કરો. જેમનું દર્શન બ્રહ્મા આદિ દેવોએ પણ પ્રાપ્ત કર્યું—અહો, અમે પણ મહાસૌભાગ્યથી યુક્ત છીએ।
Verse 33
एतन्मुखं पश्यत चारुहासं किरीटसंशोभिनिजोत्तमांगम् । बंधूकधिक्कारलसच्छविप्रदं दंतच्छदं बिभ्रतमुच्चनासम्
આ મુખને જુઓ—મધુર હાસ્યથી શોભિત, કિરીટથી અલંકૃત ઉત્તમ મસ્તકવાળું. જેના તેજથી બંધૂક પુષ્પ પણ લજ્જિત થાય; સુંદર દાંતની પંક્તિ અને ઊંચી, સુગઠિત નાસિકા ધરાવતું।
Verse 34
इति गदितवतीस्ताः स्नेहभारेण रामा नलिनदलसदृक्षैर्नेत्रपातैर्निरीक्ष्य । निखिलगुरुरनूनप्रेमभारं नृलोकं जननिगृहमियेष प्रोषितांगेन हृष्टः
આ રીતે કહેનારી તેમને રામે સ્નેહભારથી ભરેલા, કમળદળ સમાન તિરછા નયનપાતથી નિહાળ્યા. પછી સર્વના ગુરુ એવા રામ, પ્રિયાથી દીર્ઘ વિયોગ છતાં હર્ષિત થઈ, મનુષ્યલોક પ્રત્યે અક્ષય પ્રેમ લઈને માતૃગૃહ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।
Read Padma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.