Adhyaya 108

Verse 1

भी्नआ+ज () अमन षर्डाधिकभशततमोब< ध्याय: द्रोण और उनकी सेनाके साथ पाण्डव-सेनाका स द्ध तथा द्रोणाचार्यके साथ युद्ध करते समय रथ-भंग जानेपर युधिष्ठिरका पलायन ध्ृतराष्ट्र उवाच अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृता: । पंचाला: कुरुभि: सार्थ किमकुर्वत संजय

Dhṛtarāṣṭra sprach: „Sañjaya, als Arjuna den König von Sindhu (Jayadratha) erreicht hatte, was taten da die Pāñcālas—vom Sohn Bhāradvājas (Droṇa) in Schach gehalten—gemeinsam mit den Kurus?“

Verse 2

संजय उवाच अपराह्न महाराज संग्रामे लोमहर्षणे । पज्चालानां कुरूणां च द्रोणद्यूतमवर्तत

Sañjaya sprach: „O König, am Nachmittag, als die Schlacht in haarsträubender Wut tobte, erhob sich zwischen den Pāñcālas und den Kurus ein Ringen wie ein Glücksspiel—bei dem Droṇa selbst zum Einsatz wurde.“

Verse 3

पज्चाला हि जिधघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतस: । अभ्यमुजञ्चन्त गर्जन्त: शरवर्षाणि मारिष

Sañjaya sprach: „O ehrwürdiger König, die Pāñcālas, entschlossen, Droṇa zu erschlagen, mit jubelndem Sinn, brüllten auf und überschütteten ihn mit Pfeilschauern.“

Verse 4

ततस्तु तुमुलस्तेषां संग्रामो<वर्तताद्भुत: । पज्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपम:,तदनन्तर उन पांचालों और कौरवोंमें घोर देवासुर-संग्रामके समान अद्भुत एवं भयंकर युद्ध होने लगा

Sañjaya sprach: „Da erhob sich zwischen den Pāñcālas und den Kurus eine tobende Schlacht—wunderbar an Ausmaß und doch grauenvoll—gleich dem sagenhaften Kampf der Götter gegen die Asuras.“

Verse 5

सर्वे द्रोणरथं प्राप्प पज्चाला: पाण्डवै: सह । तदनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन्‌

Sañjaya sprach: „Daraufhin rückten alle Pāñcālas zusammen mit den Pāṇḍavas an Droṇas Wagen heran. In der Absicht, jene Schlachtordnung zu durchbrechen und sein Heer zu zersprengen, zeigten und entfesselten sie mächtige Waffen.“

Verse 6

द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिता: । कम्पयन्तो<भ्यवर्तन्त वेगमास्थाय मध्यमम्‌

Sañjaya sprach: Die Wagenkämpfer, auf ihre Streitwagen gestiegen, rückten bis an den äußersten Rand von Droṇas Wagen heran. In gemessenem, mittlerem Tempo, doch mit solchem Druck, dass die Erde zu beben schien, schlossen sie auf und stellten Droṇācārya aus nächster Nähe—ein Bild disziplinierter Angriffslust im unerbittlichen Pflichtgesetz des Schlachtfeldes.

Verse 7

तमभ्ययादू बृहत्क्षत्र: केकयानां महारथ: । प्रवपन्‌ निशितान्‌ बाणान्‌ महेन्द्राशनिसंनिभान्‌

Sañjaya sprach: Da stürmte Bṛhatkṣatra, der große Wagenheld der Kekayas, heran und überschüttete den Gegner mit scharfen Pfeilen, Indras Donnerkeil gleich.

Verse 8

तंतु प्रत्युद्ययौ शीघ्र क्षेमधूर्तिमहायशा: । विमुज्चन्‌ निशितान्‌ बाणान्‌ शतशो5थ सहस्रश:

Sañjaya sprach: Da rückte der ruhmreiche Kṣemadhūrti rasch vor, um ihm zu begegnen, und ließ scharfe Pfeile fliegen—zu Hunderten, dann zu Tausenden—und trieb den Kampf mit unnachgiebiger Wucht voran.

Verse 9

धेष्टकेतुश्न चेदीनामृषभोडतिबलोदित: । त्वरितो< भ्यद्रवद्‌ द्रोणं महेन्द्र इव शम्बरम्‌

Sañjaya sprach: Dhṛṣṭaketu, der vornehmste Stier unter den Cedis, überaus mächtig und zum Handeln aufgestachelt, stürzte eilends auf Droṇa zu—wie Mahendra (Indra) gegen den Dämon Śambara anrennt.

Verse 10

तमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकम्‌ | वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाण: समभ्ययात्‌,मुँह बाये हुए कालके समान सहसा आक्रमण करनेवाले धृष्टकेतुका सामना करनेके लिये महाधनुर्धर वीरधन्वा बड़े वेगसे आ पहुँचे

Sañjaya sprach: Als er ihn plötzlich heranstürmen sah—gleich dem Tod selbst mit aufgerissenem Rachen—eilte Vīradhvan, der große Bogenschütze, in höchster Hast heran, um dem anbrandenden Angreifer entgegenzutreten.

Verse 11

युधिष्ठटिरं महाराजं जिगीषुं समवस्थितम्‌ । सहानीकं ततो दोणो न्‍्यवारयत वीर्यवान्‌,तदनन्तर पराक्रमी द्रोणाचार्यने विजयकी इच्छासे सेनासहित खड़े हुए महाराज युधिष्ठिरको आगे बढ़नेसे रोक दिया

Sañjaya sprach: Da hielt der mächtige Droṇa König Yudhiṣṭhira auf—der mit seinem Heer bereitstand und nach Sieg verlangte—und verhinderte, dass er weiter vordrang.

Verse 12

नकुलं कुशल युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमी । अभ्यगच्छत्‌ समायान्तं विकर्णस्ते सुत: प्रभो

Sañjaya sprach: O Herr, dein Sohn Vikarna—selbst ein tapferer Krieger—rückte vor, um Nakula zu begegnen, der kampferfahren war und mit großer Wucht herankam.

Verse 13

प्रभो! आपके पराक्रमी पुत्र विकर्णने वहाँ आते हुए पराक्रमशाली युद्धकुशल नकुलका सामना किया ।।

Sañjaya sprach: Als Sahadeva vorrückte, überschüttete ihn Durmukha—berühmt dafür, die Feinde zu bedrängen—mit vielen Tausenden schneller Pfeile.

Verse 14

सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याप्रदत्तस्त्ववारयत्‌ | शरै: सुनिशितैस्तीकषणै: कम्पयन्‌ वै मुहुर्मुहु:

Sañjaya sprach: Doch Vyāpradatta hielt Sātyaki auf, den Tiger unter den Menschen. Mit scharf geschliffenen, spitzen Pfeilen erschütterte er das feindliche Heer immer wieder und verhinderte so, dass Sātyaki weiter vorstieß.

Verse 15

द्रौपदेयान्‌ नरव्याप्रान्‌ मुडचत: सायकोत्तमान्‌ | संरब्धान्‌ रथिन: श्रेष्ठान्‌ सौमदत्तिरवारयत्‌

Sañjaya sprach: Die fünf Söhne Draupadīs—tapfer wie Tiger unter den Menschen, erlesene Wagenkämpfer—waren in Zorn entbrannt und ließen beste Pfeile auf die Feinde niedergehen. Doch Śalya, der Sohn Somadattas, hielt sie alle auf.

Verse 16

भीमसेनं तदा क्रुद्धं भीमरूपो भयानक: । प्रत्यवारयदायान्तमार्ष्यशृड्धिर्महारथ:,भयंकर रूपधारी एवं भयानक महारथी ऋष्यशुंग-कुमार अलम्बुषने उस समय क्रोधमें भरकर आते हुए भीमसेनको रोका

Sañjaya sprach: Da, als Bhīmasena, von Zorn entflammt, nach vorn stürmte, stellte sich ihm der schreckliche, furchterregende Großwagenkämpfer Ārṣyaśṛṅgi (Alambuṣa, der Sohn des Ṛṣyaśṛṅga) entgegen, nahm eine entsetzliche Gestalt an und hielt ihn auf.

Verse 17

तयो: समभवद्‌ युद्ध नरराक्षसयोर्मथे । यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयोरनप

Sañjaya sprach: Zwischen jenen beiden erhob sich, mitten im Getümmel, ein Kampf zwischen einem Menschen und einem Rākṣasa. O König, es war wie der uralte Streit zwischen Rāma und Rāvaṇa; so gerieten auf jenem Schlachtfeld der Mensch Bhīmasena und der Rākṣasa Alambuṣa in den Krieg.

Verse 18

ततो युधिष्छिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम्‌ | आजप्ने भरतगश्रेष्ठ: सर्वमर्मसु भारत,भरतनन्दन! तदनन्तर भरतभूषण युधिष्ठिरने झुकी हुई गाँठवाले नब्बे बाणोंसे द्रोणाचार्यके सम्पूर्ण मर्मस्थानोंमें आधात किया

Sañjaya sprach: Dann traf Yudhiṣṭhira, der Beste der Bhāratas, Droṇācārya mit neunzig Pfeilen mit gebogenen Gelenken und verwundete ihn an all seinen lebenswichtigen Stellen.

Verse 19

त॑ द्रोणग: पञचविंशत्या निजघान स्तनान्तरे । रोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना,भरतश्रेष्ठ! यशस्वी कुन्तीकुमारके क्रोध दिलानेपर द्रोणाचार्यने उनकी छातीमें पचीस बाण मारे

Sañjaya sprach: Zornentbrannt traf Droṇa ihn, vom ruhmreichen Sohn der Kuntī gereizt, mit fünfundzwanzig Pfeilen in die Brust.

Verse 20

भूय एव तु विंशत्या सायकानां समाचिनोत्‌ | साश्व॒सूतध्वजं द्रोण: पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌,फिर द्रोणने सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते घोड़े, सारथि और ध्वजसहित युधिष्ठिरको बीस बाण मारे

Sañjaya sprach: Dann traf Droṇa, erneut und vor den Augen aller Bogenschützen, (den König) mit zwanzig Pfeilen, sodass auch seine Pferde, sein Wagenlenker und sein Banner getroffen wurden.

Verse 21

तान्‌ शरान्‌ द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डव: । अवारयत धर्मात्मा दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌

Sañjaya sprach: Der rechtschaffene Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira) zeigte die schnelle Geschicklichkeit seiner Hände und hielt die von Droṇa abgeschossenen Pfeile auf, indem er ihnen einen eigenen Pfeilhagel entgegensandte. Selbst inmitten der Gewalt der Schlacht erscheint sein Handeln als dharmisch—diszipliniert, beherrscht und zielgerichtet, nicht tollkühn.

Verse 22

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य संयुगे । चिच्छेद समरे धन्वी धनुस्तस्य महात्मन:

Dann wurde Droṇa, von heftigem Zorn gegen Dharmarāja inmitten der Schlacht entbrannt, und der Bogenschütze zerschlug im Kampfgetümmel den Bogen jenes großgesinnten Königs (Yudhiṣṭhira). Der Augenblick macht deutlich, wie Zorn selbst erhabene Krieger dazu treiben kann, die Handlungsfähigkeit des Gegners anzugreifen, sodass der Wettstreit zur Prüfung von Selbstbeherrschung und Standhaftigkeit unter dem Druck des Dharma im Krieg wird.

Verse 23

अथीनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । शरैरनेकसाहसी: पूरयामास सर्वतः,धनुष काट देनेके पश्चात्‌ महारथी द्रोणाचार्यने बड़ी उतावलीके साथ कई हजार बाणोंकी वर्षा करके उन्हें सब ओरसे ढक दिया

Sañjaya sagte: Dann überschüttete der große Wagenkämpfer, in Hast handelnd, ihn—nun seines Bogens beraubt—mit unzähligen Pfeilen, füllte ihn damit und bedeckte ihn von allen Seiten. Die Szene betont den rücksichtslosen Schwung der Schlacht: Ein Vorteil wird sofort ausgenutzt, und dem Gefallenen wird kaum Atemraum gelassen.

Verse 24

अदृश्यं वीक्ष्य राजानं भारद्वाजस्य सायकै: । सर्वभूतान्यमन्यन्त हतमेव युधिषछ्िरम्‌,राजा युधिष्ठिरको द्रोणाचार्यके बाणोंसे अदृश्य हुआ देख समस्त प्राणियोंने उन्हें मारा गया ही मान लिया

Sañjaya sagte: Als man sah, wie König Yudhiṣṭhira unsichtbar wurde—dem Blick entzogen inmitten der Pfeile des Sohnes Bhāradvājas (Droṇa)—meinten alle Wesen, er sei gewiss erschlagen. Der Augenblick zeigt, wie im Nebel des Krieges Wahrnehmung zur Gewissheit gerinnt und wie Gerücht und Furcht die Wahrheit verdunkeln können, wodurch der moralische Druck auf Führer und Heere gleichermaßen wächst.

Verse 25

केचिच्चैनममन्यन्त तथैव विमुखीकृतम्‌ । हतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन महात्मना

Sañjaya sagte: Einige meinten, er (Yudhiṣṭhira) sei in die Flucht geschlagen und zum Abwenden gezwungen worden. Andere, o Bester der Könige, glaubten, der König sei von dem großgesinnten Brāhmaṇa (Droṇa) getötet worden. Der Bericht zeigt, wie in der Verwirrung der Schlacht Wahrnehmung und Gerücht die Gewissheit überdecken und wie der Sturz eines gerechten Herrschers zu einem ethischen Schock wird, der das ganze Feld erschüttert.

Verse 26

स कृच्छूं परम॑ प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिर: । त्यक्त्वा तत्‌ कार्मुकं छिन्न॑ भारद्वाजेन संयुगे

Sañjaya sprach: König Yudhiṣṭhira, standhaft im Dharma, geriet auf dem Schlachtfeld in äußerste Bedrängnis; denn sein Bogen war im Kampf von Bhāradvāja (Droṇa) zerschlagen worden, und er musste ihn preisgeben—ein Bild des gerechten Königs, den die harten Notwendigkeiten und Wendungen des Krieges niederdrücken.

Verse 27

ततस्तान्‌ सायकांस्तत्र द्रोणनुन्नानू सहस्रश:

Sañjaya sprach: Dann wurden auf jenem Schlachtfeld jene Pfeile—von Droṇa vorangetrieben—zu Tausenden abgeschossen, was die Gewalt des Gefechts steigerte und zeigte, wie ein einziger Waffenmeister das Ausmaß der Verwüstung im Krieg vergrößern kann.

Verse 28

छित्त्वा तु तान्‌ शरान्‌ राजन्‌ क्रोधसंरक्तलोचन:

Sañjaya sprach: „O König, nachdem er jene Pfeile zerschlagen hatte, mit vor Zorn geröteten Augen…“

Verse 29

शक्ति जग्राह समरे गिरीणामपि दारिणीम्‌ । स्वर्णदण्डां महाघोरामष्टघण्टां भयावहाम्‌

Sañjaya sprach: Mitten im Kampf ergriff er eine Śakti-Waffe—so gewaltig, dass sie selbst Berge spalten konnte—mit goldenem Schaft, überaus schrecklich, mit acht Glöckchen versehen und furchterregend anzusehen.

Verse 30

राजन्‌! उस समरांगणमें क्रोधसे लाल आँखें किये युधिष्ठिरने द्रोणके उन बाणोंको काटकर एक शक्ति हाथमें ली, जो पर्वतोंको भी विदीर्ण कर देनेवाली थी। उसमें सोनेका डंडा और आठ घंटियाँ लगी थीं। वह अत्यन्त घोर शक्ति मनमें भय उत्पन्न करनेवाली थी ।।

Sañjaya sprach: O König! Auf jenem Schlachtfeld hieb Yudhiṣṭhira, die Augen vor Zorn gerötet, Droṇas Pfeile nieder und ergriff in seiner Hand eine Śakti-Waffe—fähig, selbst Berge zu spalten. Sie hatte einen goldenen Schaft und war mit acht Glöckchen versehen. Diese überaus schreckliche Śakti schien Furcht in den Geist zu tragen. Voller Erregung hob der mächtige Kämpfer sie empor und stieß ein gewaltiges Brüllen aus, als erschrecke er mit diesem Ruf alle Wesen, o Bhārata.

Verse 31

भारत! उसे चलाकर हर्षमें भरे हुए बलवान युधिष्ठिरने बड़े जोरसे सिंहनाद किया। उन्होंने उस सिंहनादसे सम्पूर्ण भूतोंमें भय-सा उत्पन्न कर दिया ।।

O Bhārata! Der kraftvolle Yudhiṣṭhira, von Freude erfüllt, schwang die Śakti und stieß mit großer Wucht einen Löwenruf aus, als ließe er Furcht in alle Wesen fahren. Als man im Schlachtgetümmel die von Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) erhobene Śakti sah, riefen alle Wesen plötzlich wie aus einem Mund: „Möge Droṇa unversehrt bleiben; möge Droṇācārya Heil widerfahren!“

Verse 32

सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा । प्रज्वालयन्ती गगनं दिश: सप्रदिशस्तथा

Sañjaya sprach: Vom Arm des Königs gelöst, loderte jene Śakti auf—wie eine Schlange, die eben ihre alte Haut abgestreift hat—und schien den Himmel in Brand zu setzen, ebenso die Himmelsrichtungen und ihre Zwischenräume.

Verse 33

तामापतन्तीं सहसा दृष्टवा द्रोणो विशाम्पते

Sañjaya sprach: O Herr der Völker, als Droṇa sie plötzlich auf sich herabstürzen sah, wurde er sogleich wachsam gegenüber der unmittelbaren Gefahr, die sich im Schlachtenchaos entfaltete.

Verse 34

प्रादुश्चक्रे ततो ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वर: | प्रजानाथ! तब सहसा आती हुई उस शक्तिको देखकर अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ द्रोणने ब्रह्मास्त्र प्रकट किया ।।

Sañjaya sprach: O Herr der Menschen! Als Droṇa die Śakti plötzlich heranrasen sah, ließ er, der Vortrefflichste unter den Waffenmeistern, das Brahmāstra erscheinen. Dieses göttliche Geschoss verbrannte die schreckliche, furchterregend anzusehende Śakti zu Asche.

Verse 35

ततो युधिष्छिरो राजा द्रोणास्त्रं तत्‌ समुद्यतम्‌

Sañjaya sprach: Dann sah König Yudhiṣṭhira die Waffe Droṇas erhoben und zum Einsatz bereit—ein unheilvolles Zeichen der Eskalation im Kampf.

Verse 36

विद्ध्वा तं च रणे द्रोणं पठ्चभिनतपर्वभि:

Sañjaya sprach: Nachdem er Droṇa auf dem Schlachtfeld mit fünf kunstvoll gearbeiteten Pfeilen, deren Gelenke gebogen und fest waren, getroffen hatte, verwundete er den großen Heerführer mitten im Kampf—ein Zeichen sowohl der Unerbittlichkeit des Krieges als auch der schweren moralischen Last, in der Wirrnis pflichtgebundener Schlacht einen verehrten Lehrer anzugreifen.

Verse 37

तदपास्य धनुश्किन्नं द्रोण: क्षत्रियमर्दन:

Sañjaya sprach: Nachdem Droṇa—der Zermalmer der Krieger—jenen nun zerschnittenen Bogen beiseite geworfen hatte, stand er bereit, den Kampf fortzusetzen. Die Zeile betont die düstere Entschlossenheit eines Waffenmeisters, der selbst mit gebrochener Waffe seine kriegerische Pflicht inmitten ethischer Erschütterung nicht aufgibt.

Verse 38

गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष | आर्य! क्षत्रियमर्दन द्रोणने उस कटे हुए धनुषको फेंककर सहसा धर्मपुत्र युधिष्ठिरपर गदा चलायी ।। तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्टवा युधिष्ठिर:

Sañjaya sprach: „O Ehrwürdiger! Droṇa schleuderte plötzlich eine Keule (gadā) nach Dharmaputra (Yudhiṣṭhira). O edler Zermalmer der Krieger! Den zerschnittenen Bogen beiseite werfend, sandte Droṇa im selben Augenblick die Keule gegen den rechtschaffenen Yudhiṣṭhira. Als Yudhiṣṭhira die Keule sah, die jäh auf ihn zuflog…“

Verse 39

ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम्‌

Sañjaya sprach: Als jene beiden Keulen plötzlich geschleudert wurden, trafen sie einander frontal und prallten mitten im Flug zusammen—ein Bild der unerbittlichen Steigerung des Krieges, in dem Kraft auf Kraft antwortet und der Wille der Kämpfer sich zu gegenseitiger Vernichtung verhärtet statt zu Mäßigung.

Verse 40

! गा रे . -कैकओ ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष

Sañjaya sprach: Dann wandte Droṇa, von übergroßem Zorn ergriffen, seinen Grimm gegen Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), o Ehrwürdiger. Die Szene zeigt, wie im Feuer des Krieges selbst ein berühmter Lehrer vom Zorn getrieben werden kann und wie der Konflikt zunehmend das moralische Zentrum der Pāṇḍavas ins Visier nimmt.

Verse 41

चतुर्भिनिशितैस्ती&णै्हयान्‌ जघ्ने शरोत्तमै: । माननीय नरेश! तब द्रोणाचार्य अत्यन्त कुपित हो उठे और उन्होंने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए चार तीखे एवं उत्तम बाणोंद्वारा धर्मराजके चारों घोड़ोंको मार डाला ।।

Sañjaya sprach: „O ehrwürdiger König! Da entbrannte Droṇācārya in heftigem Zorn und streckte mit vier vortrefflichen, messerscharf geschliffenen Pfeilen die vier Rosse des Dharmarāja nieder. Und mit einem einzigen breitköpfigen Pfeil trennte er den Bogen, der Indras Banner glich.“

Verse 42

हताश्चात्‌ तु रथात्‌ तूर्णमवप्लुत्य युधिषछ्िर:

Sañjaya sprach: Darauf sprang Yudhiṣṭhira, erschüttert und verzagt, rasch von seinem Wagen herab.

Verse 43

विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषत:

Sañjaya sprach: Als man ihn ohne Wagen und, zumal, ohne Waffen sah, erkannten die Umstehenden die ganze Schwere seiner Notlage.

Verse 44

मुज्चंश्लेषुगणांस्तीक्ष्णाल्लँंघुहस्तो दृढव्रत:

Sañjaya sprach: Mit unbeugsamem Entschluss und flinken Händen ließ er weiterhin Salven scharfer Pfeile fliegen.

Verse 45

तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामित्रघातिना

Sañjaya sprach: Als er ihn heranstürmen sah, nahm Droṇa — der Bezwinger der Feinde — den heranrollenden Angriff wahr.

Verse 46

हतो राजा हतो राजा भारद्वाजेन मारिष

Sañjaya sprach: „Der König ist erschlagen—der König ist erschlagen—, o Edler, durch den Sohn Bharadvājas.“ Dieser Ruf trug den Schock eines entscheidenden Todes im Krieg: Der Sturz eines Herrschers galt nicht bloß als taktisches Ereignis, sondern als moralischer und politischer Bruch, der Trauer, Furcht und das Gefühl unwiderruflicher Folgen steigerte.

Verse 47

इत्यासीत्‌ सुमहाउ्छब्द: पाण्डुसैन्यस्य भारत । भारत! माननीय नरेश! पाण्डुसेनामें यह महान्‌ कोलाहल होने लगा कि *राजा मारे गये, राजा मारे गये' ।।

Sañjaya sprach: „O Bhārata, im Heer der Pāṇḍavas erhob sich ein gewaltiger Aufruhr: ‘Der König ist erschlagen! Der König ist erschlagen!’ Da bestieg König Yudhiṣṭhira, Kuntīs Sohn, eilends Sahadevas Wagen und zog sich von dort zurück, fortgetragen von schnellen Rossen.“

Verse 105

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें ध्वजवर्णनविषयक एक यो पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ

So endet im ehrwürdigen Śrī Mahābhārata, innerhalb des Droṇa Parva, im Abschnitt über die Tötung Jayadrathas, das hundertfünfte Kapitel, das die Beschreibung der Feldzeichen behandelt. Diese Rahmung macht deutlich, wie sorgfältig der Kriegsbericht des Epos gegliedert ist: selbst inmitten der Gewalt gilt die Aufmerksamkeit den Symbolen von Identität und Entschlossenheit (Standarten und Banner), die Moral, Zugehörigkeit und das ethische Selbstverständnis der Krieger prägen.

Verse 106

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरापयाने षडधिकशततमो<ध्याय:

So endet im ehrwürdigen Śrī Mahābhārata, innerhalb des Droṇa Parva, im Abschnitt über die Tötung Jayadrathas, das Kapitel über Yudhiṣṭhiras Vorrücken (oder Aufbruch): das hundertsechste Kapitel.

Verse 266

आददे<न्यद्‌ धर्नुर्दिव्यं भास्वरं वेगवत्तरम्‌ इस प्रकार भारी संकटमें पड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरने युद्धमें द्रोणाचार्यके द्वारा काट दिये गये उस धनुषको त्यागकर दूसरा प्रकाशमान एवं अत्यन्त वेगशाली दिव्य धनुष धारण किया

Sañjaya sprach: In jener schweren Krise legte Dharmarāja Yudhiṣṭhira den Bogen beiseite, den Droṇācārya im Kampf zerschlagen hatte, und ergriff einen anderen, göttlichen Bogen—strahlend und von schnellerer Wucht—als Zeichen unbeugsamer Entschlossenheit und disziplinierter Standhaftigkeit unter der moralischen Last des Krieges.

Verse 276

चिच्छेद समरे वीरस्तदद्भुतमिवाभवत्‌ । तदनन्तर वीर युधिष्ठिरने समरांगणमें द्रोणाचार्यके चलाये हुए सहस्रों बाणोंके टुकड़े- टुकड़े कर डाले। वह अद्भुत-सी बात हुई

Sañjaya sprach: Mitten im Kampf hieb der Held sie nieder; es schien beinahe wundersam. Unmittelbar darauf zerschmetterte der tapfere Yudhiṣṭhira auf dem Schlachtfeld die Tausende von Pfeilen, die Ācārya Droṇa abgeschossen hatte, zu Splittern — eine Tat, die außerordentlich anmutete.

Verse 326

द्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा । केंचुलसे छूटे हुए सर्पके समान राजाकी भुजाओंसे मुक्त हुई वह शक्ति आकाश

Sañjaya sprach: Aus den Armen des Königs entlassen wie eine Schlange, die aus ihrer abgestreiften Haut gleitet, schoss jenes lodernde Geschoss auf Droṇa zu. Es erhellte Himmel, Himmelsrichtungen und Zwischenrichtungen und stürmte wie eine feuermaulige Schlangengestalt heran, bis es die Nähe Dronācāryas erreichte.

Verse 343

जगाम स्यन्दनं तूर्ण पाण्डवस्य यशस्विन: । वह अस्त्र भयंकर दीखनेवाली उस शक्तिको भस्म करके तुरंत ही यशस्वी युधिष्ठिरके रथकी ओर चला

Sañjaya sprach: Der Wagenlenker trieb den Wagen eilends zum ruhmreichen Pāṇḍava. Nachdem er jene schreckliche, waffenartige Macht zu Asche verbrannt hatte, wandte er sich sogleich dem Wagen des berühmten Yudhiṣṭhira zu.

Verse 353

अशामयन्महाप्रज्ञो ब्रह्मास्त्रेणेव मारिष | माननीय नरेश! तब महाप्राज्ञ राजा युधिष्ठिरने द्रोणद्वारा चलाये गये उस ब्रह्मास्त्रको ब्रह्मास्त्रद्वारा ही शान्‍्त कर दिया

Sañjaya sprach: O ehrwürdiger König! Der großherzige, hochverständige Yudhiṣṭhira besänftigte das von Droṇa abgeschossene Brahmāstra — indem er ihm ein eigenes Brahmāstra entgegensetzte.

Verse 363

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेदास्प महद्‌ धनु: । इसके बाद झुकी हुई गाँठवाले पाँच बाणोंद्वारा रणक्षेत्रमें द्रोणाचार्यको घायल करके तीखे क्षुरप्रसे उनके विशाल धनुषको काट दिया

Sañjaya sprach: Mit einem rasiermesserscharfen, überaus spitzen Pfeil hieb er jenen großen Bogen entzwei. Dann verwundete er Dronācārya auf dem Schlachtfeld mit fünf Pfeilen mit gekrümmten Spitzen und schnitt mit einem scharfen kṣurapra dessen gewaltigen Bogen ab.

Verse 383

गदामेवाग्रहीत्‌ क्रुद्धश्चिक्षेप च परंतप । शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! उस गदाको सहसा अपने ऊपर आती देख क्रोधमें भरे हुए युधिष्ठिरने भी गदा ही उठा ली और द्रोणाचार्यपर चला दी

Sañjaya sprach: Von Zorn entbrannt ergriff er seine Keule und schleuderte sie, o Bezwinger der Feinde. Als Yudhiṣṭhira die Keule plötzlich auf sich zurasen sah, loderte auch in ihm der Zorn auf; er hob ebenfalls eine Keule und warf sie zurück, gegen Droṇācārya gerichtet.

Verse 393

संघर्षात्‌ पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले । एकबारगी छोड़ी हुई वे दोनों गदाएँ एक-दूसरीसे टकराकर संघर्षसे आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ीं

Sañjaya sprach: Im Glutstoß des Zusammenpralls losgeschleudert, prallten die beiden Keulen gegeneinander; aus der Wucht des Aufpralls sprühten Funken wie Feuer, und dann fielen sie zur Erde.

Verse 416

केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत्‌ त्रिभि: । फिर एक भल्ल चलाकर उनका धनुष काट दिया। एक भल्‍्लसे इन्द्रध्वजके समान उनकी ध्वजा खण्डित कर दी और तीन बाणोंसे पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको भी पीड़ा पहुँचायी

Sañjaya sprach: Mit einem einzigen Pfeil trennte er das Banner ab, und mit drei weiteren traf er den Pāṇḍava, Yudhiṣṭhira, und bereitete ihm Schmerz. Dann schoss er noch einen Pfeil und zerschnitt seinen Bogen; und mit einem weiteren zerbrach er seine Fahne, gleich dem Banner Indras.

Verse 426

तस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ! जिसके घोड़े मारे गये थे, उस रथसे तुरंत ही कूदकर राजा युधिष्छिर बिना आयुधके हाथ ऊपर उठाये धरतीपर खड़े हो गये

Sañjaya sprach: O Stier unter den Bhāratas, der König stand auf dem Boden, die Arme nach oben erhoben, unbewaffnet — nachdem er sogleich von jenem Wagen herabgesprungen war, dessen Pferde erschlagen worden waren.

Verse 433

द्रोणो व्यमोहयच्छत्रून्‌ सर्वसैन्यानि वा विभो । प्रभो! उन्हें रथ और विशेषतः आयुधसे रहित देख द्रोणाचार्यने शत्रुओं तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाओंको मोहित कर दिया

Sañjaya sprach: O Mächtiger, Droṇa stürzte die Feinde — ja, ihre gesamten Heere — in Verwirrung, als er sie ihrer Wagen und vor allem ihrer Waffen beraubt sah.

Verse 443

अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्बण: । दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले द्रोणके हाथ बड़ी फुर्तीसे चलते थे। जैसे प्रचण्ड सिंह किसी मृगका पीछा करता हो

Sañjaya sprach: Droṇa stürmte geradewegs auf König Yudhiṣṭhira zu wie ein wilder Löwe, der auf ein Reh losgeht. Unerschütterlich in seinen strengen Gelübden und seiner Zucht, bewegten sich seine Hände schnell und präzise; und während er auf den König vorrückte, überschüttete er ihn mit Salven scharfer Pfeile—ein Bild unerbittlicher Kampfentschlossenheit, das zugleich das moralische Gewicht spüren lässt, den gerechten Herrscher anzugreifen.

Verse 456

हाहेति सहसा शब्द: पाण्डूनां समजायत । शत्रुनाशक द्रोणाचार्यके द्वारा युधिष्ठिरका पीछा होता देख पाण्डवदलमें सहसा हाहाकार मच गया

Sañjaya sprach: Mit einem Mal erhob sich unter den Truppen der Pāṇḍavas ein Ruf: „Hā! Hā!“. Als sie sahen, wie Droṇācārya—berühmt als Vernichter der Feinde—Yudhiṣṭhira hartnäckig verfolgte, wurden die pândavischen Reihen plötzlich von Schrecken ergriffen und brachen in ein gemeinsames Wehklagen aus; so zeigte sich, wie rasch Furcht durch ein Heer läuft, wenn ein gerechter Anführer bedroht ist.

Verse 554

, 4 ली] स्थ्न्ड |[&8:/ है है... “ बी ।] १३ | 5 है ८“ ०८० मय, | य ४

Der bereitgestellte Sanskrittext ist offenbar beschädigt/entstellt (vermutlich ein OCR- oder Scan-Artefakt) und enthält keinen rekonstruierbaren Mahābhārata-Śloka. Ohne den korrekten Devanāgarī-Text für Droṇa-parvan, adhyāya 108, Vers 554 (Gītā-Press-Ausgabe) kann keine getreue Übersetzung erstellt werden.