Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
এই অংশটো অগ্নেয় পুৰাণৰ তীৰ্থ-প্ৰকৰণত প্ৰয়াগ-মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ এক সংক্রমণধর্মী সমাপ্তি-সূচক উপসংহাৰ। পূৰ্বৱৰ্তী উপদেশক আনুষ্ঠানিকভাৱে শেষ কৰি, পবিত্ৰ ভূগোলক প্ৰয়োগধৰ্ম হিচাপে শিকোৱাৰ পুৰাণীয় শিক্ষাধাৰা সংৰক্ষণ কৰে—নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থসমূহ পুণ্য, শুদ্ধি আৰু সংসাৰজীৱনক মোক্ষানুকূল কৰিবলৈ সহায় কৰা উপায় বুলি দেখুৱায়। এই সমাপ্তিয়ে অগ্নেয় বিদ্যাৰ ক্ৰমবদ্ধ অগ্ৰগতিও সূচায়—এটা তীৰ্থৰ আচাৰ-তাত্ত্বিক ৰূপৰ পৰা পৰৱৰ্তী তীৰ্থলৈ আগবাঢ়ি ক্ষেত্ৰসমূহৰ সুশৃঙ্খল মানচিত্ৰ গঢ়ে, যি পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় লক্ষ্য (কর্মকাণ্ড, প্ৰতিমা-লক্ষণ, ৰাজধৰ্ম/শাসন আৰু সহায়ক বিদ্যা)ৰ সৈতে পৰিপূৰক।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रयागमाहात्म्यं नाम एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्वादशाधिकशततमो ऽध्यायः वाराणसीमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच वाराणसी परं तीर्थं गौर्यै प्राह महेश्वरः भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं वसतां गृणतां हरिं
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘প্ৰয়াগ‑মাহাত্ম্য’ নামৰ ১১২তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ১১৩তম অধ্যায় ‘ৱাৰাণসী‑মাহাত্ম্য’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—ৱাৰাণসী পৰম তীৰ্থ; মহেশ্বৰে এই কথা গৌৰীক কৈছিল। ই পুণ্যদায়ক; তাত বাস কৰা আৰু হৰিৰ স্তৱ কৰা লোকক ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 2
रुद्र उवाच गौरीक्षेत्रं न मुक्तं वै अविमुक्तं ततः स्मृतं अन्नदानाद्दिवमिति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तीर्थं वानरकं परमिति ख , ग , घ , ङ च वाराणसीमिति ख , घ च वसतां शृणुतां हरिमिति ग , घ , ङ च जप्तं तप्तं दत्तममविमुक्ते विलाक्षयं
ৰুদ্ৰে ক’লে—ই গৌৰীৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ; ই সঁচাকৈ ‘ন ত্যাগ কৰা’, সেয়ে ‘অবিমুক্ত’ বুলি স্মৃত। অন্নদানৰ দ্বাৰা স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি হয়। ই ‘বানৰক’ নামৰ পৰম তীৰ্থ, আৰু ইয়াক ‘বাৰাণসী’ বুলিও কোৱা হয়। তাত বাস কৰা আৰু তাত শ্ৰৱণ কৰা—দুয়োৰে ফল হৰি। অবিমুক্তত কৰা জপ, তপ আৰু দান সকলো অক্ষয় হয়।
Verse 3
अश्मना चरणौ हत्वा वसेत्काशीन्न हि त्यजेत् हरिश् चन्द्रं परं गुह्यं गुह्यमाम्नातकेश्वरं
শিলাৰে কাৰোবাৰ চৰণত আঘাত কৰিলেও কাশীতেই বাস কৰা উচিত আৰু তাক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিবা; কিয়নো তাত হৰিশ্চন্দ্ৰ নামৰ পৰম গুহ্য তীৰ্থ আছে আৰু আম্নাতকেশ্বৰ নামৰ গুহ্য লিঙ্গো আছে।
Verse 4
जप्येश्वरं परं गुह्यं गुह्यं श्रीपर्वतं तथा महालयं परं गुह्यं भृगुश् चण्डेश्वरं तथा
জপ্যেশ্বৰ—পৰম গুহ্য; তদ্ৰূপ শ্ৰীপৰ্বত—গুহ্য পুণ্যস্থান; মহালয়—পৰম গুহ্য; আৰু ভৃগু তীৰ্থ আৰু চণ্ডেশ্বৰো।
Verse 5
केदारं परमं गुह्यमष्टौ सन्त्यविमुक्तके गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तं परं मम
কেদাৰ পৰম গুহ্য; অবিমুক্তত এনে আঠটা (গুহ্য ৰহস্য) আছে। সকলো গুহ্যৰ মাজত অবিমুক্তেই পৰম গুহ্য—সেয়াই মোৰ পৰম ধাম।
Verse 6
द्वियोजनन्तु पूर्वं स्याद् योजनार्धं तदन्यथा वरणा च नदी चासीत् तयोर्मध्ये वाराणसी
পূব দিশত ইয়াৰ বিস্তাৰ দুয়ো যোজন; আনফালে দেড় যোজন। বৰণা আৰু অসী—এই দুটা নদী আছে; এই দুয়োটাৰ মাজতেই বাৰাণসী অৱস্থিত।
Verse 7
अत्र स्नानं जपो होमो मरणं देवपूजनं श्राद्धं दानं निवासश् च यद्यत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदं
ইয়াত যি-কোনো কথা ঘটে—স্নান, জপ, হোম, মৃত্যুও, দেৱপূজা, শ্ৰাদ্ধ, দান আৰু নিবাস—সকলোয়ে ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Frequently Asked Questions
Purāṇas often preserve transmission markers that close one adhyāya and cue the next; here it signals a curated sequence of tīrthas within the Bhuvanakośa–Tīrtha-māhātmya framework.
It reinforces modular organization—each tīrtha is treated as a discrete knowledge-unit, enabling systematic traversal of sacred geography alongside the Purāṇa’s other vidyās.