Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
অগ্নিদেৱে নগৰাদি-বাস্তুৰ উপদেশৰ পৰা আগবাঢ়ি ভুৱনকোষ, পৃথিৱীৰ ভূগোল আৰু মুখ্য প্ৰজনকৰ্তাসকলৰ সুশৃঙ্খল বৰ্ণনা দিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। প্ৰিয়ব্ৰত নিজৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত সাত দ্বীপ—জম্বু, প্লক্ষ, শাল্মল, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু পুষ্কৰ—বণ্টন কৰি ধৰ্মসম্মত প্ৰশাসনিক ক্ৰম প্ৰকাশ কৰে। জম্বুদ্বীপত মেৰু/ইলাবৃতক কেন্দ্ৰ কৰি বৰ্ষ-বিভাগ আৰু সীমা-পৰ্বত উল্লেখ কৰা হয়; উত্তৰ দেশসমূহ জৰা-মৃত্যুভয়হীন আৰু যুগভেদাতীত সমতাময় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ৰাজত্বৰ পৰা বৈৰাগ্যলৈ পবিত্ৰ আদৰ্শ—প্ৰিয়ব্ৰত, ঋষভ আৰু ভৰত শালগ্ৰামত বিষ্ণুপ্ৰাপ্তি লাভ কৰে—বংশধাৰাক তীৰ্থভিত্তিক মুক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ভৰতৰ পৰা সুমতি, তাৰপিছত ইন্দ্ৰদ্যুম্ন আদি বংশাৱলী বৰ্ণনা কৰি ইয়াক স্বায়ম্ভুৱ সৃষ্টিৰ কাহিনি আৰু কৃত-ত্রেতা আদি যুগক্ৰমে চিহ্নিত বুলি সমাপ্ত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे नगरादिवास्तुर्नाम षडधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः स्वायम्भुवसर्गः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भुवनकोषञ्च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणं अग्निध्रश्चाग्निबाहुश् च वपुष्मान्द्युतिमांस् तथा
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘নগৰাদি-বাস্তু’ নামৰ ১০৬তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ১০৭তম অধ্যায় ‘স্বায়ম্ভুৱ-সৰ্গ’ আৰম্ভ হয়। অগ্নি ক’লে—মই ভুবনকোষ আৰু পৃথিৱী, দ্বীপ আদি বিষয়ৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম; লগতে অগ্নিধ্ৰ, অগ্নিবাহু, বপুষ্মান আৰু দ্যুতিমানৰ কথাও ক’ম।
Verse 2
मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च गृहाणि नगरादिषु इति झ गृहाणि नगराणि तु इति ख विंश एव चेति ख , छ च अष्टाभिर्विभजेदेवमिति छ ईश्वर उवाचेति ख , छ च सवनः क्षय एव च इति क ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत्
মেধা, মেধাতিথি, ভব্য আৰু সৱন—এইসকলেই পুত্ৰ আছিল। (পাঠভেদ আছে—‘গৃহাণি নগৰাদিষু’, ‘গৃহাণি নগৰাণি তু’, ‘বিংশ এৱ’, ‘অষ্টাভিৰ্বিভজেদেৱম্’; কিছুমান পাঠত ‘ঈশ্বৰ উৱাচ’; আৰু ‘সৱনঃ ক্ষয় এৱ চ’ আদি।) তেওঁলোকৰ ভিতৰত দশম আছিল জ্যোতিষ্মান; আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ সৎযনামা জন্মিল।
Verse 3
प्रियब्रतसुताः ख्याताः सप्तद्वीपान्ददौ पिता जम्बुद्वीपमथाग्नीध्रे प्लक्षं मेधातिथेर्ददौ
প্ৰিয়ব্ৰতৰ খ্যাতিমান পুত্ৰসকলক পিতাই সাতটা দ্বীপ বিভাজন কৰি দিলে। জম্বুদ্বীপ অগ্নীধ্ৰক আৰু প্লক্ষদ্বীপ মেধাতিথিক দান কৰিলে।
Verse 4
वपुष्मते शाल्मलञ्च ज्योतिष्मते कुशाह्वयं क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते शाकं भव्याय दत्तवान्
তেওঁ বপুষ্মতক শাল্মলদ্বীপ, জ্যোতিষ্মতক কুশ-নামক (কুশদ্বীপ), দ্যুতিমতক ক্রৌঞ্চদ্বীপ আৰু ভব্যমক শাকদ্বীপ দান কৰিলে।
Verse 5
पुष्करं सवनायादादग्नीध्रे ऽदात् सुते शतं जम्बूद्वीपं पिता लक्षं नाभेर्दत्तं हिमाह्वयं
সবানায়ক পুষ্কৰ (দ্বীপ) দিলে; অগ্নীধ্ৰক শত (পৰিমাপ) দিলে। পিতাই নিজৰ পুত্ৰ নাভিক লক্ষ-প্ৰমাণ জম্বুদ্বীপ ‘হিমাহ্বয়’ নামে দান কৰিলে।
Verse 6
हेमकूटं किम्पुरुषे हरिवर्षाय नैषधं इलावृते मेरुमध्ये रम्ये नीलाचलश्रितं
কিম্পুৰুষবৰ্ষত হেমকূট পৰ্বত আছে। হৰিবৰ্ষৰ সীমাপৰ্বত নৈষধ। ইলাবৃতত, মেরুৰ মধ্যস্থিত ৰম্য প্ৰদেশত, নীলাচলৰ সৈতে সংযুক্ত (সীমাবদ্ধ) অঞ্চল আছে।
Verse 7
हिरण्वते श्वेतवर्षं कुरूंस्तु कुरवे ददौ भद्राश्वाय च भद्राश्वं केतुमालाय पश्चिमं
হিৰণ্বতক শ্বেতবৰ্ষ দিলে; কুৰুক কুরুদেশ দিলে। ভদ্ৰাশ্বক ভদ্ৰাশ্ব প্ৰদেশ আৰু কেতুমালক পশ্চিম অঞ্চল প্ৰদান কৰিলে।
Verse 8
मेरोः प्रियव्रतः पुत्रानभिषिच्य ययौ वनं शालग्रामे तपस्तप्त्वा ययौ विष्णोर्लयं नृपः
মেৰুৰ পুত্ৰ প্ৰিয়ব্ৰতে পুত্ৰসকলক ৰাজ্যে অভিষিক্ত কৰি বনলৈ গ’ল। শালগ্ৰামত তপস্যা কৰি সেই ৰজা বিষ্ণুত লীন হ’ল।
Verse 9
यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्य् अष्टवर्षाणि सत्तम तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः
হে সত্তম! ‘কুম্পুৰুষ’ আদি যিসকল আঠ বছৰৰ বয়সলৈকে, তেওঁলোকৰ সিদ্ধি স্বাভাৱিক; অযত্নতে সহজে আৰু সুখপ্ৰায়ভাৱে উদ্ভৱ হয়।
Verse 10
जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ युगादिकं नाधमं मध्यमन्तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः
তাত জৰা আৰু মৃত্যুৰ ভয় নাই; ধৰ্ম-অধৰ্ম নাই, যুগাদি বিভাগো নাই। অধম বা মধ্যম ভেদ নাই—সকলো সমান। (সেই দেশ) হিমালয়-দেশৰ উত্তৰে অৱস্থিত।
Verse 11
ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतो ऽभवत् ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिङ्गतः
ঋষভ মেৰুদেৱীৰ পৰা জন্মিল আৰু ঋষভৰ পৰা ভৰত জন্মিল। দত্তশ্ৰীয়ে ভূষিত ঋষভে পুত্ৰক এৰি শালগ্ৰামত হৰিক প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 12
भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत् भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः
ভৰতৰ পৰা ‘ভাৰতবৰ্ষ’ নামৰ দেশ প্ৰসিদ্ধ হ’ল আৰু ভৰতৰ পৰা সুমতি জন্মিল। দত্তলক্ষ্মীক ভৰত শালগ্ৰামত হৰিক প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 13
सुतेभ्य उ इति ख , छ च रम्येनीलाचलाश्रियमिति ख , ङ , झ च रम्यं नीलाचले स्थितमिति घ हिमाद्देशान्तनाभित इति छ सुमतिस्तत इति ग स योगी योगप्रस्तावे वक्ष्ये तच्चरितं पुनः सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
(কিছুমান পাঠত) ‘সুতেभ্য উ…’; (আন কিছুমানত) ‘ৰম্য নীলাচল-শ্ৰী’; (আন ঠাইত) ‘নীলাচলত অৱস্থিত মনোৰম স্থান’; (আন ঠাইত) ‘হিমালয়-দেশান্তৰৰ পৰা, অন্য দেশৰ নাভি-কেন্দ্ৰৰ পৰা’; আৰু (কিছুমান পাঠত) ‘তেতিয়া সুমতি’ বুলি আছে। সেই যোগী—যাৰ চৰিত্ৰ মই যোগ-প্ৰস্তাৱত পুনৰ ক’ম—সুমতিৰ তেজে, তেওঁৰ পৰাই ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন জন্মিল।
Verse 14
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः प्रतीहारात् प्रतीहर्ता प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः
তাৰ পিছত পৰমেষ্ঠী হ’ল। তেওঁৰ পৰা সেই বংশতে প্ৰতীহাৰ জন্মিল। প্ৰতীহাৰৰ পৰা প্ৰতীহৰ্তা, আৰু তাৰ পিছত প্ৰতীহৰ্তাৰ পৰা ভুৱ (ভূৱস্) জন্মিল।
Verse 15
उद्गीतोथ च प्रस्तारो विभुः प्रस्तारतः सुतः पृथुश् चैव ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
তাৰ পিছত উদ্গীত আৰু প্ৰস্তাৰ হ’ল। প্ৰস্তাৰৰ পৰা বিভু পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁৰ পৰা পৃথু; তাৰ পিছত নক্ত; আৰু নক্তৰ পুত্ৰ গয়ো জন্মিল।
Verse 16
नरो गयस्य तनयः तत्पुत्रो ऽभूद्विराट् ततः तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत
গয়ৰ পুত্ৰ নৰ হ’ল। তেওঁৰ পুত্ৰ বিরাট হ’ল। তাৰ পিছত বিরাটৰ পুত্ৰ ৰূপে ধীমন্ত আৰু মহাপৰাক্ৰমী মহাবীৰ্য জন্মিল।
Verse 17
महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजारजस्तस्याप्यभूत् सुतः
তেওঁৰ পুত্ৰ মহান্তস হ’ল, আৰু মহান্তসৰ পুত্ৰ মনস্য। মনস্যৰ পৰা ত্বষ্টা (দেৱ-শিল্পী) জন্মিল; আৰু ত্বষ্টাৰ পুত্ৰ হিচাপে বিরজাৰজো জন্মিল।
Verse 18
सत्यजिद्रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने विश्वज्योतिःप्रधानास्ते भारतन्तैर् विवर्धितं
হে মুনি, সেই ৰজসৰ পৰা সত্যজিত নামৰ পুত্ৰ জন্মিল। তাৰ শত পুত্ৰ হ’ল; তেওঁলোকৰ মাজত বিশ্বজ্যোতি প্ৰধান, যাক ভাৰত বংশসমূহে পোষণ কৰি বৃদ্ধি কৰিলে।
Verse 19
कृतत्रेतादिसर्गेण सर्गः स्वायम्भुवः स्मृतः
কৃত, ত্ৰেতা আদি যুগক্ৰমে লক্ষিত যি সৃষ্টি, সেয়া ‘স্বায়ম্ভুৱ সৰ্গ’ বুলি স্মৃত।
Frequently Asked Questions
A classificatory cosmography: the allocation of the seven dvīpas to Priyavrata’s sons, followed by Jambūdvīpa’s internal varṣa/mountain markers centered on Meru and Ilāvṛta, with attention to recensional variants (pāṭhabheda).
It frames geography and dynasty as dharmic pedagogy: righteous rulership culminates in renunciation, and Śālagrāma functions as a tīrtha where kings attain Viṣṇu-laya—integrating worldly order (bhukti) with liberation-oriented discipline (mukti).
Priyavrata as allocator; key recipients include Agnīdhra (Jambūdvīpa), Medhātithi (Plakṣa), Vapuṣmat (Śālmalā), Jyotiṣmat (Kuśa), Dyutimān (Krauñca), Bhavya (Śāka), and Savana (Puṣkara).
It identifies the account as Svāyambhuva-sarga, a creation remembered through the yuga-sequence beginning with Kṛta and Tretā.