Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
অগ্নিয়ে প্ৰয়াগ-মাহাত্ম্য আৰম্ভ কৰি প্ৰয়াগক পৰম তীৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰে—ই ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰে আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আদি দেৱতা তথা ঋষিসকলৰ মিলনস্থান। গঙ্গাতীৰৰ মাটি ধাৰণ বা দেহত লেপ কৰিলে সূৰ্যই যেনেকৈ অন্ধকাৰ দূৰ কৰে তেনেকৈ পাপ নাশ হয়—বাহ্য আচাৰে অন্তঃশুদ্ধিৰ যোগ দেখুৱাইছে। গঙ্গা–যমুনাৰ মাজৰ অঞ্চলক পৃথিৱীৰ ‘জঘন’ আৰু তাত প্ৰয়াগক ‘অন্তৰূপস্থ’ বুলি কোৱা হৈছে, ফলত ভূগোলক দিৱ্য দেহৰূপে কল্পনা কৰা হয়। প্ৰতিষ্ঠান, কম্বলা, অশ্বতৰ, ভোগৱতী আদি উপতীৰ্থ প্ৰজাপতিৰ বেদী; তাত বেদ আৰু যজ্ঞ যেন মূৰ্তিমান, সেয়ে নামোচ্চাৰণ মাত্ৰেও পুণ্য লাভ হয়। সংগমত দান, শ্ৰাদ্ধ, জপ অক্ষয় ফলদায়ক; প্ৰয়াগত মৃত্যুকামীৰ অচল সংকল্পৰ কথাও উল্লেখ আছে। শেষত হংসপ্ৰপতন, কোটিতীৰ্থ, অশ্বমেধ-তীৰ্থ, মানসতীৰ্থ, বাসৰক আদি স্থান, মাঘ-মাহৰ মহিমা আৰু গঙ্গাৰ তিন পৰম স্থান—গঙ্গাদ্বাৰ, প্ৰয়াগ, গঙ্গাসাগৰ—ৰ দুৰ্লভতা বৰ্ণিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘গঙ্গামাহাত্ম্য’ নামৰ একশ দহতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একশ এগাৰতম অধ্যায় ‘প্ৰয়াগমাহাত্ম্য’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰা প্ৰয়াগৰ পৰম মাহাত্ম্য মই বৰ্ণনা কৰিম। প্ৰয়াগত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আদি দেৱ আৰু শ্ৰেষ্ঠ মুনিসকল অৱস্থান কৰে।
Verse 2
च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी
গঙ্গাতীৰৰ পৰা উৎপন্ন মাটি যিয়ে ধাৰণ কৰে, সি সূৰ্যৰ দৰে পাপহৰ হয়। যিয়ে গঙ্গাতীৰজাত মাটি মূৰত বহন কৰে, সি অজ্ঞান-অন্ধকাৰ নাশৰ বাবে সূৰ্যসম তেজ ধাৰণ কৰে। ই ভক্তি আৰু মোক্ষৰ ফল দিয়ে; ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে। তাত নদী আৰু সাগৰ পবিত্ৰ বুলি ঘোষিত; সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলেও। সেই স্থানত তিনিটা অগ্নিকুণ্ড আছে, আৰু সিহঁতৰ মাজত জাহ্নৱী (গঙ্গা) আছে।
Verse 3
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता
বেগে সকলোকে অতিক্ৰম কৰি আৰু সকলো তীৰ্থক ম্লান কৰা তপনৰ কন্যা তাত আছে—যি ত্ৰিলোকত বিখ্যাত।
Verse 4
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः
গঙ্গা আৰু যমুনাৰ মাজৰ অঞ্চলক পৃথিৱীৰ ‘জঘন’ (কটি-প্ৰদেশ) বুলি স্মৰণ কৰা হয়; আৰু ঋষিসকলে প্ৰয়াগক সেই জঘনৰ অন্তৰ্গত ‘উপস্থ’ (মধ্য শ্ৰোণি-প্ৰদেশ) বুলি জানে।
Verse 5
प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः
প্ৰয়াগ (প্ৰতিষ্ঠানসহ), কম্বলা আৰু অশ্বতৰ—এই দুটা তীৰ্থ, আৰু ভোগৱতী তীৰ্থো—এই সকলোকে প্ৰজাপতিৰ বেদী (যজ্ঞবেদী) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 6
तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि
সেই প্ৰয়াগত বেদ আৰু যজ্ঞ যেন মূৰ্তিমান হৈ অৱস্থিত। এই তীৰ্থৰ স্তৱ কৰিলে আৰু কেৱল নাম-সংকীৰ্তন কৰিলেও মহাপুণ্য লাভ হয়।
Verse 7
मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं
পবিত্ৰ মৃৎতিকাৰ লেপন বা আশ্ৰয় ল’লেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি হয়। প্ৰয়াগৰ সঙ্গমত দান, শ্ৰাদ্ধ, জপ আদি কৰ্মৰ ফল অক্ষয় হয়।
Verse 8
न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति
হে বিপ্ৰ! দেৱৰ বচনেও নহয়, লোকৰ বচনেও নহয়—জীৱনৰ অন্তত প্ৰয়াগত মৰিবলৈ যি দৃঢ় সংকল্প, সেয়া টলাব নোৱাৰে।
Verse 9
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः
দশ হাজাৰ তীৰ্থ আৰু তদুপৰি ষাঠি কোটি আন—সেই সকলোৰে সান্নিধ্য ইয়াতেই আছে; সেয়ে প্ৰয়াগ পৰম অৰ্থত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 10
वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं
ইয়াত বাসুকিৰ ভোগৱতীত ‘হংস-প্ৰপতন’ নামৰ পৰম তীৰ্থৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তাত তিনিদিন স্নানৰ ফল, কোটি গাভী দান আদি দানফলৰ সমান।
Verse 11
प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा
মনীষিসকলে কয়—মাঘ মাহত প্ৰয়াগত গংগা‑যমুনাৰ সঙ্গমত গংগা সৰ্বত্র সুলভ, কিন্তু তিনিটা স্থানত তেওঁ বিশেষভাৱে দুর্লভ আৰু পৰম পবিত্ৰ ফলদায়িনী।
Verse 12
गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च
গংগাদ্বাৰ (হৰিদ্বাৰ), প্ৰয়াগ আৰু গংগাসাগৰ‑সঙ্গমত দান কৰিলে স্বৰ্গগমন হয়; আৰু ইয়াতেই ৰাজাসকলৰ মাজত ৰাজা হৈ জন্ম লাভ হয়।
Verse 13
वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा
সঙ্গমৰ আৰম্ভণিত বটগছৰ মূলত যি মৃত্যুবৰণ কৰে, সি বিষ্ণুপুৰীলৈ যায়। তেনেদৰে উৰ্বশীৰ মনোৰম তট সন্ধ্যাৱন্দন-নিষ্ঠসকলৰ বাবে তীৰ্থ।
Verse 14
कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं
কোটিতীৰ্থ, অশ্বমেধ‑তীৰ্থ, গংগা‑যমুনাৰ উত্তম সঙ্গম, ৰজদোষহীন মানস‑তীৰ্থ আৰু পৰম বাসৰক‑তীৰ্থ—এইসকলক প্রধান তীৰ্থ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Frequently Asked Questions
Both: Agni explicitly frames Prayāga as 'bhukti-mukti-prada'—a tīrtha whose rites support worldly welfare while culminating in liberation.
The chapter treats mṛttikā as a portable ritual substance: bearing or applying it is said to remove sin like the Sun destroys darkness, making purification accessible beyond the river itself.
It sacralizes the place as a concentrated locus of revelation and ritual efficacy, where even praise and name-chanting are credited with extraordinary merit.
Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prayāga, and Gaṅgā-sāgara (the Gaṅgā’s confluence with the ocean).
By mapping Prayāga onto the Earth’s body (jaghana/upastha metaphor) and listing subsidiary tīrthas as Prajāpati’s altar, it turns terrain into a structured soteriological system.