Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক ভুবনকোষৰ ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা দিয়ে—সপ্ত দ্বীপ আৰু সিহঁতক ঘেৰোৱা সপ্ত সমুদ্ৰ গণনা কৰি জগতক ধৰ্ম-নিয়মিত পবিত্ৰ বিন্যাস হিচাপে স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত জম্বুদ্বীপ আৰু মেরুক কেন্দ্ৰ কৰি স্পষ্ট পৰিমাপ আৰু পদ্ম-প্ৰতীক ব্যাখ্যা কৰে—মেরু যেন বিশ্ব-পদ্মৰ কৰ্ণিকা। মেরুৰ চাৰিওফালে সীমা-পৰ্বত আৰু বৰ্ষ-অঞ্চল সজোৱা: দক্ষিণে ভাৰত, কিম্পুৰুষ, হৰিবৰ্ষ; উত্তৰে ৰম্যক, হিৰণ্ময়, উত্তৰকুরু; মাজত ইলাবৃত। দিশ-পৰ্বত, দিব্য উদ্যান, মেরুত ব্ৰহ্মাৰ নগৰী আৰু লোকপালসকলৰ অধিকার-ক্ষেত্ৰো বৰ্ণিত। বিষ্ণুৰ পদৰ পৰা নামি অহা নদীসমূহ—বিশেষকৈ শীতা আৰু আলকানন্দা—স্বৰ্গৰ পৰা পৃথিৱীলৈ পবিত্ৰ জলপথ গঢ়ে। শেষত নদীবোৰ তীৰ্থৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু ভাৰতবৰ্ষক ধৰ্মীয় স্বীকৃতিয়ে পাৱন ভূমি বুলি উজ্জ্বল কৰি আগন্তুক তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আলোচনাৰ ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वायम्भुवः सर्गो नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टाधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो महान् कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश्चेति सप्तमः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘স্বায়ম্ভুৱ সৰ্গ’ নামৰ একশ সাততম অধ্যায়। এতিয়া একশ আঠতম অধ্যায় ‘ভুবনকোষ’ আৰম্ভ হয়। অগ্নি ক’লে—জম্বু আৰু প্লক্ষ নামৰ দুটা দ্বীপ; শাল্মলি আন এটা মহান দ্বীপ; তাৰ পিছত কুশ, ক্রৌঞ্চ আৰু শাক; আৰু সপ্তম পুষ্কৰ।
Verse 2
योगप्रस्तारे इति ग , ज , झ च इन्द्रद्युम्नोभ्यजायतेति ख , छ च प्रतीहारादित्यादिः, प्रस्तारतः सुत इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दुष्टादुष्टश् च विरजा इति ख एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समं
এই দ্বীপসমূহ সাতটা সমুদ্ৰে আৱৃত—ক্রমে লৱণজল, ইক্ষুৰস, সুৰা, সৰ্পি(ঘী), দধি, দুগ্ধ আৰু মধুৰ জল।
Verse 3
जम्बूद्वीपो द्वीपमध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः चतुरशीतिसाहस्रो भूयिष्ठः षोडशाद्विराट्
দ্বীপসমূহৰ মাজত জম্বুদ্বীপ; তাৰ মধ্যভাগত মেরু পৰ্বত উচ্চ হৈ উঠিছে। তাৰ উচ্চতা চুৰাশি হাজাৰ (যোজন), আৰু ওপৰৰ প্ৰধান অংশত আৰু ষোল হাজাৰ (যোজন) বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়।
Verse 4
द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तरात् षोडशाधः सहस्रवान् भूयस्तस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः
তাৰ শিখৰত বিস্তাৰে বত্ৰিশ সহস্ৰ যোজন প্ৰস্থ; তলত ষোল সহস্ৰ যোজন। এই পৰ্বত পুনৰ এক সহস্ৰ যোজন উচ্চ আৰু পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ আকৃতিত অৱস্থিত।
Verse 5
हिमवान् हेमकूटश् च निषधश्चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गो च उत्तरे वर्षपर्वताः
ইয়াৰ দক্ষিণে হিমবান, হেমকূট আৰু নিষধ অৱস্থিত; আৰু উত্তৰে বৰ্ষ-সীমা পৰ্বতসমূহ—নীল, শ্বেত আৰু শৃঙ্গ।
Verse 6
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोछ्रायास्तावद्विस्तारिणश् च ते
মধ্যত দুটা লক্ষ-প্ৰমাণ; আনবোৰ ক্ৰমে দহ দহকৈ হ্ৰাস পায়। সিহঁতৰ উচ্চতা দুই সহস্ৰ আৰু প্ৰস্থো তেনেই।
Verse 7
भारतं प्रथमं वर्षन्ततः किम्पुरुषं स्मृतं हरिवर्सन्तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विज
হে দ্বিজ! মেরুৰ দক্ষিণে প্ৰথম বৰ্ষ ভাৰত বুলি স্মৃত; তাৰ পিছত কিম্পুৰুষ, তাৰপিছত হৰিবৰ্ষ আৰু আন এটা বৰ্ষ—এই সকলো।
Verse 8
रम्यकं चोत्तरे वर्षं तथैवान्यद्धिरण्मयं उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा
উত্তৰে ৰম্যক নামৰ এটা বৰ্ষ আছে; তেনেদৰে হিৰণ্ময় নামৰ আন এটা বৰ্ষ; আৰু উত্তৰ কুৰুও—এই সকলো ভাৰতবৰ্ষৰ দৰে বিন্যস্ত।
Verse 9
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णा मेरुरुछ्रितः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, এই সকলো অঞ্চলৰ প্ৰতিটোৰ পৰিমাপ নৱসাহস্ৰ (যোজন); সিহঁতৰ মাজত ইলাবৃত অৱস্থিত, আৰু তাৰ মধ্যভাগত স্বৰ্ণময় মেরু পৰ্বত উচ্চভাৱে উদিত।
Verse 10
मेरोश् चतुर्दिशन्तत्र नवसाहस्रविस्तृतं ति घ , ज च भुविस्थ इति ङ षोडशांश इति झ भूपाद्मस्यास्य इति ख , ग , छ च तथैवात्र हिरण्मयमिति ग तथैवाथ हिरण्मयमिति ज इलावृतश्चेत्यादिः, नवसाहस्रविस्तृतमित्यन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः
মেৰুৰ চাৰিওফালে সেই অঞ্চল নৱসাহস্ৰ (যোজন) পৰ্যন্ত বিস্তৃত। কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ‘ভুৱিস্থ’ (পৃথিৱীত অৱস্থিত), ‘ষোড়শাংশ’ (ষোলম অংশ) আৰু ‘ভূপদ্মস্য’ (এই পৃথিৱী-পদ্মৰ) আদি পাঠান্তৰ পোৱা যায়। ইয়াত ‘হিৰণ্ময়/স্বৰ্ণময়’ পাঠো আছে; আন এক পৰম্পৰাত ‘তথৈৱাথ হিৰণ্ময়ম্’ বুলিও পঢ়া হয়। ‘ইলাবৃত…’ৰ পৰা পাঠ আগবাঢ়ে; ‘ছ’ পাণ্ডুলিপিত ‘নৱসাহস্ৰবিস্তৃতম্’ পৰ্যন্ত পাঠ নাই। হে মহাভাগ, ইলাবৃতত ইয়াত চাৰিটা পৰ্বত আছে।
Verse 11
विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः
মেৰুৰ চাৰিওফালে ‘বিষ্কম্ভ’ নামৰ আধাৰ-শ্ৰেণী ৰচিত, যাৰ বিস্তাৰ দহ সহস্ৰ (যোজন)। পূবফালে মন্দৰ আৰু দক্ষিণফালে গন্ধমাদন পৰ্বত।
Verse 12
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः कदम्बस्तेषु जम्बुश् च पिप्पलो बट एव च
পশ্চিম পাৰ্শ্বত বিপুল আৰু উত্তৰত সুপাৰ্শ্ব বুলি স্মৃত। সেই স্থানসমূহত কদম্ব, জাম্বু, পিপ্পল আৰু বট (বৰ্গদ) গছো আছে।
Verse 13
एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः जम्बूद्वीपेति सञ्ज्ञा स्यात् फलं जम्बा गजोपमं
তাত গছসমূহ একাদশশত (এগাৰশ) যাম পৰিমাণে বিস্তৃত, আৰু পৰ্বতসমূহ ধ্বজদণ্ডৰ দৰে দণ্ডায়মান। তাৰ নাম ‘জম্বূদ্বীপ’; আৰু জাম্বু গছৰ ফল হাতীৰ দৰে বৃহৎ।
Verse 14
जम्बूनदीरसेनास्यास्त्विदं जाम्बूनदं परं सुपार्श्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालस्तु पश्चिमे
জম্বু-নদীৰ ৰসৰ পৰা ‘জাম্বূনদ’ নামৰ পৰম সোণ উৎপন্ন হয়। মেরু পৰ্বতৰ পূবে সুপাৰ্শ্ব আৰু পশ্চিমে কেতুমাল অৱস্থিত।
Verse 15
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः वैभ्राजं पश्चिमे सौम्ये नन्दनञ्च सरांस्यथ
পূবে চৈত্রৰথ বন, দক্ষিণে গন্ধমাদন। পশ্চিমে বৈভ্ৰাজ, আৰু সৌম্য উত্তৰ দিশত নন্দন আৰু পবিত্ৰ সৰোবৰসমূহ আছে।
Verse 16
अरुणोदं महाभद्रं संशितोदं समानसं शिताभश् चक्रमुञ्जाद्याः पूर्वतः केशराचलाः
পূব দিশত অৰুণোদ, মহাভদ্ৰ, সংশিতোদ, সমানস, শিতাভ আৰু চক্রমুঞ্জ আদি পৰ্বত আছে; তাতেই কেশৰাচল পৰ্বতমালাও আছে।
Verse 17
दक्षिणेन्द्रेस्त्रिकूटाद्याः शिशिवासमुखा जले शङ्खकूटादयः सौम्ये मेरौ च ब्रह्मणः पुरी
দক্ষিণ দিশত ত্ৰিকূট আদি পৰ্বত; জলত শিশিবাস আদি। সৌম্য উত্তৰ দিশত শঙ্খকূট আদি; আৰু মেরুত ব্ৰহ্মাৰ পুৰী আছে।
Verse 18
चतुर्दशसहस्राणि योजनानाञ्च दिक्षु च इन्द्रादिलोकपालानां समन्तात् ब्रह्मणः पुरः
সকলো দিশত ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰ চৌদ্দ সহস্ৰ যোজনলৈ বিস্তৃত, যি ব্ৰহ্মাৰ পুৰীৰ অগ্ৰভাগক চাৰিওফালে ঘেৰী ৰাখে।
Verse 19
विष्णुपादात् प्लावयित्वा चन्द्रं स्वर्गात् पतन्त्यपि पूर्वेण शीता भद्राश्वाच्छैलाच्छैलाद्गतार्णवं
বিষ্ণুৰ পদৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ চন্দ্ৰমণ্ডলক প্লাৱিত কৰি সেই দিব্য নদী স্বৰ্গৰ পৰা তললৈ পতিত হয়। পূব দিশে বোৱাই ভদ্ৰাশ্ব-বৰ্ষত পৰ্বতৰ পৰা পৰ্বতলৈ গৈ শেষত সাগৰত মিলিত হয়।
Verse 20
तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैव भारतं दमिति ख , ग , घ , ङ , छ च असितोदमिति ज पूर्वतः शिशिराचला इति ख , ग , घ , ज च शशिवाममुखा जले इति ख , घ , ङ , छ च दक्षिणेन च भारतमिति ख दक्षिणेनैति भारतमिति ग प्रयाति सागरं कृत्वा सप्तभेदाथ पश्चिमं
তদ্ৰূপে আলকনন্দা নদীও ভাৰতৰ দক্ষিণ দিশেৰে বয়। কিছুমান পাঠত ‘দমি’ আৰু আন কিছুমানত ‘অসিতোদ’ বুলি পোৱা যায়। পূবফালে শিশিৰ পৰ্বত আছে। কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ‘শশিবামমুখা জলে’ পাঠো দেখা যায়। ই সাত ভাগে বিভক্ত হৈ সাগৰত উপনীত হৈ পাছত পশ্চিম দিশলৈ ঘূৰে।
Verse 21
अब्धिञ्च चक्षुःसौम्याब्धिं भद्रोत्तरकुरूनपि आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ
আৰু (তাত) সাগৰ আছে—চক্ষুঃ সাগৰ আৰু সৌম্য সাগৰ; লগতে ভদ্ৰ আৰু উত্তৰকুরু অঞ্চল। আৰু পৰ্বত—আনীল আৰু নিষধ, (আয়াম), আৰু মাল্যৱৎ আৰু গন্ধমাদন।
Verse 22
तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा
সেই (অঞ্চলসমূহ)ৰ মাজত মেৰু পৰ্বত পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ দৰে স্থিত। তাৰ চাৰিওফালে ভাৰত, কেতুমাল, ভদ্ৰাশ্ব আৰু কুরু নামৰ বৰ্ষসমূহ আছে।
Verse 23
पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलवाह्यतः जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वतावुभौ
মৰ্যাদা-শৈলৰ বাহিৰত লোকপদ্মৰ ‘পত্ৰ’ (পাপৰি)সমূহ অৱস্থিত। সীমা-পৰ্বত দুটা—জঠৰ আৰু দেবকূট।
Verse 24
तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ गन्धमादनकैलासौ पूर्ववचायतावुभौ
দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰ দিশলৈ বিস্তৃত সেই দুটা পৰ্বতশ্ৰেণী নীল আৰু নিষধ; আৰু তদ্ৰূপ পূৰ্ব দিশত গন্ধমাদন আৰু কৈলাস—এই দুয়ো অৱস্থিত।
Verse 25
अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ निषधः पारिपात्रश् च मर्यादापर्वतावुभौ
আশি যোজন পৰিমিত মধ্যৱৰ্তী ভূভাগত নিষধ আৰু পাৰিপাত্ৰ—উভয়েই মર્યাদা (সীমা) পৰ্বত—অৱস্থিত।
Verse 26
मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा स्थितौ त्रिशृङ्गो रुधिरश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ
মেৰু পৰ্বতৰ পশ্চিম ভাগত, যেনেকৈ পূৰ্ব ভাগত (বৰ্ণিত), তেনেকৈ উত্তৰৰ দুটা বৰ্ষ-পৰ্বত—ত্ৰিশৃংগ আৰু ৰুধিৰ—অৱস্থিত।
Verse 27
पूर्वपञ्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ जाठराद्याश् च मर्यादाशैला मेरोश् चतुर्दिशं
এই দুটা পূৰ্বীয় (শ্ৰেণী) পঞ্চায়ত আৰু অৱেতা মধ্যৱৰ্তী সাগৰসমূহৰ ভিতৰত অৱস্থিত; আৰু জাঠৰ আদি মર્યাদা-শৈল মেৰুৰ চাৰিও দিশে অৱস্থান কৰিছে।
Verse 28
केशरादिषु या द्रोण्यस्तासु सन्ति पुराणि हि लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, কেশৰ আদি দ্ৰোণীত লক্ষ্মী, বিষ্ণু, অগ্নি, সূৰ্য আদি দেৱতাসকলৰ নিজ নিজ পুৰাণ নিশ্চয়েই বিদ্যমান।
Verse 29
भौमानां स्वर्गधर्माणां न पापास्तत्र यान्ति च ति पूर्वपश्चायतावुभौ इति घ , ङ , ज च भुमाः स्वर्गा धर्मिणान्ते न पापास्तत्र यान्ति च इति छ , ङ च मौमानां स्वर्गधर्माणां तनया ह्य् अत्र यान्ति चेति ग , घ च भोगिनां स्वर्गधर्माणां तनयास्तत्र यान्ति चेति ज भद्राश्वे ऽस्ति हयग्रीवो वराहः केतुमालके
কিছুমান পাঠভেদ অনুসাৰে—স্বৰ্গধৰ্ম পালন কৰা ভৌম জনৰ মাজত পাপীসকল তাত নাযায়; ইয়াত পূৰ্ব আৰু পশ্চিম উভয় অঞ্চল বুজোৱা হৈছে। আন পাঠত—ধৰ্মীসকলৰ বাবে স্বৰ্গসদৃশ ভূমিত পাপীৰ গমন নাই। আকৌ ক’তাও—স্বৰ্গধৰ্ম পালনকাৰীৰ পুত্ৰসকল তাত যায়, অথবা ভোগী স্বৰ্গধৰ্মীৰ পুত্ৰসকল তাত যায়। অধিক—ভদ্ৰাশ্ব বৰ্ষত হয়গ্ৰীৱ-ৰূপ আৰু কেতুমাল বৰ্ষত বৰাহ-ৰূপ বিদ্যমান।
Verse 30
भारते कूर्मरूपी च मत्स्यरूपः कुरुष्वपि विश्वरूपेण सर्वत्र पूज्यते भगवान् हरिः
ভাৰতত ভগৱান হৰি কূৰ্ম-ৰূপে আৰু কুরুদেশত মৎস্য-ৰূপে পূজিত হয়; আৰু বিশ্বৰূপে তেওঁ সৰ্বত্ৰ পূজ্য।
Verse 31
किम्पुरुषाद्यष्टसु क्षुद्भीतिशोकादिकं न च चत्तुर्विंशतिसाहस्रं प्रजा जीवन्त्यनामयाः
কিম্পুৰুষ আদি আঠটা অঞ্চলত ক্ষুধা, ভয়, শোক আদি কোনো ক্লেশ নাই; আৰু প্ৰজাই চৌব্বিশ হাজাৰ বছৰ নিৰাময় হৈ জীৱন ধাৰে।
Verse 32
कृतादिकल्पना नास्ति भौमान्यम्भांसि नाम्बुदाः सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः
এই ভৌম অঞ্চলসমূহত কৃত আদি যুগৰ গণনা নাই; জলও ভৌম, আৰু বৰষুণ অনা মেঘ নাই। এই সকলো বৰ্ষত সাত-সাতটা কুলাচল (সীমা-পৰ্বত) আছে।
Verse 33
नद्यश् च शतशस्तेभ्यस्तीर्थभूताः प्रजज्ञिरे भारते यानि नीर्थानि तानि तीर्थानि वच्मि ते
আৰু সিহঁতৰ পৰা শত শত নদী উৎপন্ন হৈ তীৰ্থস্বৰূপ হ’ল। ভাৰতত যিবোৰ স্থান স্বাভাৱিকতে নদী-তীৰ্থ নহয়, তথাপি যিবোৰ তীৰ্থ বুলি মান্য—সেই তীৰ্থসমূহ মই তোমাক ক’ম।
Frequently Asked Questions
It presents a Meru-centered world-lotus model: seven dvīpas encircled by seven oceans, with Jambūdvīpa at the center, Meru as the axis, and surrounding varṣas and boundary mountains organized by direction.
The chapter foregrounds measurements in yojanas for Mount Meru (height and breadth) and for regional extents (e.g., varṣa measures), using quantified cosmography as a shāstric mapping of sacred space.
By portraying rivers as descending from Viṣṇu’s Foot and by defining rivers and even non-river sites in Bhārata as tīrthas, it turns geography into a dharmic discipline—contemplation and pilgrimage become means to align life with cosmic order.