Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক সুসংগঠিত ভুৱনকোষ শিকায়—পৃথিৱীৰ পৰিমাপ, অতলৰ পৰা পাতাললৈ সাত পাতাললোকৰ নানাবিধ ভূপ্ৰকৃতি, আৰু শেষ/অনন্ত তামস-আধাৰ ৰূপে পৃথিৱী ধাৰণ কৰে। তলত নৰকপ্ৰদেশ, ওপৰত সূৰ্যৰ জগত্-আলোকন, আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰমণ্ডল-গ্ৰহলোকসমূহৰ ক্ৰমাগত দূৰত্ব বৰ্ণনা কৰি ধ্ৰুৱলৈকে, তাৰ ওপৰত মহৰ্লোক, জনলোক, তপোলোক, সত্য/ব্ৰহ্মলোকলৈকে লোকক্ৰম কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু তাৰ আৱৰণসমূহ—জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, ভূতাদি, মহৎ আৰু প্ৰধান—সাংখ্য তত্ত্বৰ ভাষাত বৈষ্ণৱ তত্ত্বৰ সৈতে একত্ৰিত; বিষ্ণু আৰু শক্তিক প্ৰকাশৰ কাৰণশক্তি বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। জ্যোতিষশাস্ত্ৰধৰ্মী অংশত সূৰ্যৰথ, কালচক্ৰ, বৈদিক ছন্দৰূপ অশ্ব, ধ্ৰুৱপুচ্ছ শিশুমাৰ-আকৃতি, আৰু গংগাৰ দিব্য প্ৰাদুৰ্ভাৱ স্মৰণে পাপনাশক বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। শেষত বিষ্ণুক সত্তা-জ্ঞানৰ আধাৰ বুলি ঘোষণা কৰি এই ভুৱনকোষ পাঠৰ পুণ্যফল প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
झ च स्वादूदका द्वित्रिगुणेति ख , छ च स्वादूदका तु द्विगुणेति घ , ज च स्वादूदका तु द्विगुणेति ग , ङ च पञ्चाशत्कोटिविस्तृतेति छ अथ विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं
ছন্দ-সংকেতত— ‘ঝ’: “স্বাদূদকাৰ বিস্তাৰ দ্বি-ত্রিগুণ”; ‘ছ’: “(ই) পঞ্চাশ কোটি পৰ্যন্ত বিস্তৃত।” এতিয়া আৰম্ভ হ’ল ১২০তম অধ্যায় ‘ভুবনকোষ’। অগ্নিয়ে ক’লে— পৃথিৱীৰ বিস্তাৰ সত্তৰ হাজাৰ (যোজন) বুলি স্মৃত; উচ্চতা দহ হাজাৰ; আৰু প্ৰতিটো পাতাল এক হাজাৰ (যোজন) পৰিমিত।
Verse 2
अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं
অতল, বিতল আৰু নিতল; তাৰ পাছত গভস্তিমৎ; মহাখ্য; শ্ৰেষ্ঠ সুতল; আৰু সপ্তম পাটাল— এই সাতটা অধোলোক।
Verse 3
कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं
সেই (অধোলোকসমূহত) ক’লা, হালধীয়া আৰু অৰুণ বৰ্ণৰ ভূমি আছে; লগতে বগা কংকৰ, পৰ্বতীয়া অঞ্চল আৰু সোণালী ভূমিও আছে। সেই ৰমণীয় স্থানত দৈত্য আদি সুখে বাস কৰে।
Verse 4
पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश् च तामसः गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं
পাতালসমূহৰো তলত শেষ অৱস্থিত; তামস (বিশ্বীয়) ৰূপত তেওঁকেই বিষ্ণু বুলি কোৱা হয়। গুণ অনন্ত হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘অনন্ত’; তেওঁ শিৰত পৃথিৱী ধাৰণ কৰে।
Verse 5
भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं
পৃথিৱীৰ তলত বহু নৰক-লোক আছে; বৈষ্ণৱ তাত পতিত নহয়। মত এই যে, ওপৰত আকাশ যিমান দূৰ বিস্তৃত, সিমান কাল সূৰ্যৰ পোহৰে পৃথিৱী আলোকিত থাকে।
Verse 6
भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं रवेर् लक्षेण चन्द्रश् च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः
পৃথিৱীৰ সাপেক্ষে সূৰ্য-মণ্ডলৰ বিস্তাৰ এক লক্ষ যোজন বুলি কোৱা হয়। সূৰ্যৰ সাপেক্ষে চন্দ্ৰ এক লক্ষ (যোজন), আৰু চন্দ্ৰৰ পৰা নক্ষত্ৰমণ্ডলও এক লক্ষ (যোজন) বুলি গণ্য।
Verse 7
द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः
ভা (সূৰ্য) ৰ পৰা দুই লক্ষ দূৰত বুধ অৱস্থিত; বুধৰ পৰা দুই লক্ষ দূৰত শুক্ৰ। শুক্ৰৰ পৰা দুই লক্ষ দূৰত কুজ (মঙ্গল), আৰু ভৌম (মঙ্গল) ৰ পৰা দুই লক্ষ দূৰত গুৰু (বৃহস্পতি) আছে।
Verse 8
गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः लक्षाद् ध्रुवो ह्य् ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च
গুৰুৰ পৰা দুই লক্ষ দূৰত সৌৰি (শনি) আছে; শনিৰ পৰা এক লক্ষ দূৰত সপ্তর্ষি। ঋষিসকলৰ পৰা এক লক্ষ দূৰত ধ্ৰুৱ, আৰু তাৰ ওপৰে অধিক উচ্চতাত ত্ৰৈলোক্য অৱস্থিত।
Verse 9
ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः
ধ্ৰুৱৰ পৰা এক কোটি (দশ মিলিয়ন যোজন) দূৰত মহৰ্লোক, য’ত কল্পকালজুৰি বাস কৰা সত্ত্বসমূহ থাকে। তাৰ পৰা দ্বিগুণ দূৰত জনলোক, য’ত সনক আদি আদ্য ঋষিসকল বাস কৰে।
Verse 10
जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः
আঠ কোটি তপস্যাৰ মানে জনলোক লাভ হয়, য’ত বৈরাজ নামৰ দেৱতাসকল বাস কৰে। আৰু ছিয়ানব্বই কোটি তপস্যাৰ মানে সত্যলোক প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 11
अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः
য’ত পুনৰ মৃত্যুলৈ ঘূৰি যোৱা নাই, সেই লোককেই ব্রহ্মলোক বুলি স্মৰণ কৰা হয়। ভূলোক পদে গম্য বুলি কোৱা হৈছে, আৰু ভুবঃলোক সূৰ্যলৈকে থকা অন্তৰাল অঞ্চল বুলি স্মৃত।
Verse 12
स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः
স্বৰ্গলোক ধ্ৰুৱান্তলৈকে বিস্তৃত, আৰু তাৰ পৰিমাপ চৌদ নিয়ুত বুলি কোৱা হয়। এই অণ্ড-কটাহে ব্রহ্মাণ্ডৰ বিস্তাৰ আৱৃত কৰি ৰাখে।
Verse 13
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा
তাৰ পিছত ব্রহ্মাণ্ড বাহিৰৰ পৰা জল, অগ্নি, বায়ু আৰু আকাশে আৱৃত। সিহঁতৰ পৰেও দহগুণ পৰিমাপে ভূতাদি তত্ত্বে অণ্ডক আৱৰি ৰাখে; আৰু ভূতাদিও তেনেদৰে মহৎ তত্ত্বে আৱৃত।
Verse 14
दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं
হে মুনি, দহ আৰু তাতকৈ অধিক অৱশিষ্ট তত্ত্বসমূহ পূৰ্বৱৰ্তী তত্ত্বৰ পৰা একে একে উৎপন্ন হয়; আৰু মহৎকো আৱৃত কৰি প্ৰধান (আদি প্ৰকৃতি) মূলাধাৰ ৰূপে অৱস্থিত।
Verse 15
अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने
অনন্তৰ কোনো অন্ত নাই, তাৰ সংখ্যা গণনা কৰাও সম্ভৱ নহয়; হে মুনি, সেই পৰম প্ৰকৃতিয়েই নিঃশেষ সকলোৰে কাৰণভূমি।
Verse 16
असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति
তাত এনেধৰণৰ লোকৰ বাবে অসংখ্য ‘শাণ্ড’ জন্মে; আৰু যেনেকৈ দাৰুণ অগ্নিয়ে তিলৰ পৰা তেল উলিয়াই আনে, তেনেকৈ সেই যাতনাই মানুহৰ সাৰসত্তা নিংড়ি লয়—বুলি কোৱা হয়।
Verse 17
प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः प्रधानञ्च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभृतया
প্ৰধানতেও অৱস্থিত সৰ্বব্যাপী চেতন আত্মা আত্মবোধে স্বপ্ৰকাশ; তেওঁ সৰ্বভূতৰ অন্তৰাত্মা হৈ প্ৰধান আৰু পুৰুষ—উভয়কে ধাৰণ কৰে।
Verse 18
विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च
হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, বিষ্ণু আৰু তেওঁৰ শক্তি পৰস্পৰে আৱৃত যেন আৰু আশ্ৰয়ধৰ্মী; আৰু সেই শক্তিয়েই তেওঁলোকৰ পৃথকভাৱে প্ৰত্যয় হোৱাৰ আৰু আশ্ৰয়-সম্পৰ্কৰো কাৰণ।
Verse 19
अ वै इति ङ अयुतानि इति ज सङ्ख्यानं नैव विद्यते इति घ , झ च सङ्ख्यानं न च विद्यते इति ग पुमानपि इति घ , झ च प्रधाने ऽवस्थितं इति ख , ग , ङ च सर्वभूतानुभूतया इति ङ द्वयोरिति झ क्षोभकारणभूतश् च सर्गकाले महामुने यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं
‘অ’ আৰু ‘বৈ’ ঙ-চিহ্নে নিৰ্দেশিত; ‘অযুতানি’ জ-চিহ্নে। ‘সংখ্যা একেবাৰে জনা নাযায়’ ঘ আৰু ঝ দ্বাৰা, আৰু ‘সংখ্যা জনা নাযায়’ গ দ্বাৰা বুজোৱা। ‘পুমানপিও’ ঘ-ঝ দ্বাৰা উক্ত। ‘প্ৰধানে অৱস্থিত’ খ, গ আৰু ঙ দ্বাৰা; ‘সৰ্বভূতানুভূতয়া’ ঙ দ্বাৰা; আৰু ‘দ্বয়োৰ’ ঝ দ্বাৰা। সৃষ্টিকালে সেই-ই ক্ষোভৰ কাৰণ, হে মহামুনি—যেনেকৈ জলে সূক্ষ্ম কণাত নিহিত শৈত্য বায়ুৱে বহন কৰে।
Verse 20
जगच्छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि
জগত-শক্তিও বিষ্ণুৰেই; সেই শক্তিয়েই প্ৰধানক প্ৰতিপাদন কৰে (আৰু তদ্ৰূপে কাৰ্য কৰে)। বিষ্ণুৰ সেই শক্তি লাভ কৰি দেৱাদিসকল প্ৰকাশিত হয়।
Verse 21
स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
আৰু সেই বিষ্ণুৱেই স্বয়ং ব্ৰহ্ম; যাঁৰ পৰা এই সমগ্ৰ জগত উদ্ভৱ হয়। ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ ৰথ নৱ সহস্ৰ যোজন পৰিমিত।
Verse 22
ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তদ্ৰূপ ইয়াৰ ঈশ-দণ্ড (নিয়ামক দণ্ড)ো পৰিমাপে দ্বিগুণ হয়।
Verse 23
सार्धकोटिस् तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै अप्_१२००२२चेयोजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं
তাৰ অক্ষ (ধুৰা) দেড় কোটি আৰু অধিক সাত নিয়ুত যোজন। সেই অক্ষত এটা চক্ৰ প্ৰতিষ্ঠিত—তিন নাভিযুক্ত, পঞ্চাশ আৰাযুক্ত, ছয় নেমিযুক্ত, আৰু দ্বয়নাত্মক (দুই স্তৰ/দুই পৰিক্ৰমা-যুক্ত)।
Verse 24
संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः
সমগ্ৰ কালচক্ৰ সংৱৎসৰময় বুলিয়েই প্ৰতিষ্ঠিত। বিবস্বান্ (সূৰ্য)ৰ বাবে দ্বিতীয় ক্ষণমান চল্লিশ হাজাৰ (একক) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 25
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः
হে মহামতে, স্যন্দন (ৰথ)ৰ মাপ পাঁচ আৰু আধা (একক) অধিক হ’ব লাগে। উভয় ফালে অক্ষৰ দৈৰ্ঘ্যেই মানদণ্ড, আৰু সেই মানদণ্ড যূগৰ অর্ধাংশতো প্ৰযোজ্য।
Verse 26
ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै हयाश् च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत
অক্ষ হ্ৰস্ব, যূগৰ অর্ধাংশো হ্ৰস্ব; ধ্ৰুৱাধাৰেই ৰথৰ প্ৰকৃত আধাৰ। হে সুব্ৰত, অশ্বসমূহ সাত বৈদিক ছন্দ—গায়ত্ৰী আদি।
Verse 27
उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः
সূৰ্যৰ দৰ্শন-অদৰ্শনকেই উদয় আৰু অস্ত বুলি জানিব লাগে। দৃষ্টিসীমাৰ পৰিমিত অঞ্চলত বশিষ্ঠ নক্ষত্ৰ ধ্ৰুৱ (ধ্ৰুৱতৰা) ৰূপে স্থিৰ অৱস্থিত।
Verse 28
स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः
পৃথিৱীৰ প্ৰলয় নঘটা পৰ্যন্ত সেয়া (ধ্ৰুৱস্থান) স্বয়ং তাত উপস্থিত হয়—ঋষিসকলৰো ঊর্ধ্বে, উত্তৰৰ উচ্চ অঞ্চলত, য’ত ধ্ৰুৱ প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 29
एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं
এইটো দিৱ্য বিষ্ণুপদ—আকাশত তৃতীয়, দীপ্তিমান ধাম—দোষৰূপ কাদঁ সম্পূৰ্ণকৈ ঝাৰি পেলোৱা যতি-সন্ন্যাসীৰ সৰ্বোত্তম স্থান।
Verse 30
भूमेराहूतसम्प्लवे इति घ , ज च ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो
‘ভূমিৰ বাবে আহূত সম্প্লৱত’—এনে পাঠ-পরম্পৰাত উল্লেখ আছে। তাতো গঙ্গা প্ৰভৱিত হয়; কেৱল স্মৰণতেই তেওঁ বন্ধনৰ পাশ নাশ কৰে। আৰু হে প্ৰভু, আকাশত হৰিৰ ৰূপ শিশুমাৰ-আকৃতি (নক্ষত্ৰ-ৰূপ) বুলি বুজিব লাগে।
Verse 31
स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् स रथो ऽधिष्ठिता देवैर् आदित्यैर् ऋषिभिर्वरैः
তাত সেই (শিশুমাৰ-ৰূপৰ) পুচ্ছ-প্ৰান্তত স্থিত ধ্ৰুৱে ভ্ৰমণ কৰি গ্ৰহসমূহকো ভ্ৰমণ কৰায়। সেই ৰথত দেৱগণ—আদিত্যসকল আৰু শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকল—অধিষ্ঠাতা।
Verse 32
गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः
গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা আৰু গ্ৰামণী, সৰ্প, ৰাক্ষস আদি সত্তাসকলৰ মাধ্যমে ভগৱান ৰৱি শীত, উষ্ণতা আৰু জলবৃষ্টি ঘটাৰ কাৰণ হয়।
Verse 33
ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः
বিষ্ণু ঋগ্বেদ আদি বেদময়; তেৱেঁই শুভ-অশুভৰ কাৰণ। সোমৰ ৰথ ত্ৰিচক্ৰ, আৰু তাৰ অশ্ব কুন্দফুলৰ দৰে শুভ্ৰ।
Verse 34
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च
দহ সংখ্যাৰ সৈতে যুক্ত এই গণনা বাঁও আৰু সোঁ দিশৰ পৰা ক্ৰমে আগবাঢ়ি তেত্ৰিশ হাজাৰ আৰু তেত্ৰিশ শ, অৰ্থাৎ ৩৩,৩০০লৈকে যায়।
Verse 35
त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः
একেদৰে তেত্ৰিশ দেৱতাই সূৰ্যৰ এক ক্ষণক ‘পান’ কৰে; আৰু সূৰ্যৰ ৰশ্মিত অৱস্থিত পিতৃগণে এক কলাক ‘পান’ কৰে।
Verse 36
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च अष्टाभिस्तुरगैर् युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि
চন্দ্ৰপুত্ৰ বুধৰ ৰথ বায়ু আৰু অগ্নিদ্ৰব্যৰ পৰা গঠিত; আঠটা ঘোঁৰাৰে যুক্ত হৈ বুধ সেই ৰথতেই সঞ্চৰণ কৰে।
Verse 37
शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस् तथा वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः
শুক্ৰৰ ৰথো আঠটা ঘোঁৰাযুক্ত; ভৌম (মঙ্গল)ৰ ৰথো তেনেদৰে। বৃহস্পতিৰ ৰথ আঠটা ঘোঁৰাৰে যুক্ত, আৰু শনিৰ ৰথো আঠটা ঘোঁৰাযুক্ত।
Verse 38
स्वर्भानोश् च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा
স্বর্ভানু (ৰাহু)ৰ ৰথ আঠটা ঘোঁৰাযুক্ত, আৰু কেতুৰ ৰথো আঠটা ঘোঁৰাৰে টনা। যিদিনৰ পৰা এই কায়া বৈষ্ণৱ স্বৰূপ হ’ল, হে বিপ্ৰ, সিদিনৰ পৰাই বসুন্ধৰা (পৃথিৱী) স্থিৰ/কল্যাণময় হ’ল।
Verse 39
सर्वपापप्रणाशिनीति ज ऋषभो रवेरिति ग , घ , ङ , ज च सरथ इत्य् आदिः, राक्षसैर् इत्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुन्दाभास्तत्र वाजिन इति क , घ , ङ च क्षणदाचरमिति झ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः
পদ্মাকৰা (পদ্ম-সৰোবৰ)ৰ পৰা এক পৱিত্ৰ বিস্তাৰ উদ্ভৱ হ’ল, যি পৰ্বত আদি সৈতে সংযুক্ত। হৰি (বিষ্ণু) জ্যোতিৰ্ময় ৰূপে নদী, পৰ্বত, সাগৰ আৰু বনসহ সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত; তেখেতৰ সৰ্বব্যাপিতাৰ ফলত ই সৰ্বপাপ-প্ৰণাশিনী হয়।
Verse 40
यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं
যি আছে আৰু যি নাই—সকলো বিষ্ণু; জগত বিষ্ণু-জ্ঞানৰেই বিস্তাৰ। সত্য বিবেক (বিজ্ঞান) অবিহনে একো নাই; জ্ঞানেই বিষ্ণু, সেয়াই পৰম পদ।
Verse 41
तत् कुर्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक्
যি কৰ্মে বিষ্ণু প্ৰাপ্ত হয়—যিজন সত্য, জ্ঞান আৰু অনন্ত—সেই কৰ্ম কৰা উচিত। যিয়ে ভুবনকোষ পাঠ কৰে, সি প্ৰাপ্ত-সুখে সমৃদ্ধ আত্মা হয়।
Verse 42
ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश् च शुभाशुभाधिपो हरिः
জ্যোতিষশাস্ত্ৰ আদি বিদ্যাতোও হৰিয়েই শুভ-অশুভৰ অধিপতি আৰু নিয়ন্তা।
Frequently Asked Questions
Precise cosmological and astronomical metrics (yojana, lakṣa, koṭi, niyuta) for Earth’s dimensions, the stacked lokas, planetary distances, and the construction-measures of the Sun’s chariot (axle, wheel, spokes, rims), framed within a theological cosmology.
It turns cosmography into devotion and discernment: locating Viṣṇu as the ground of all tattvas and worlds, praising Gaṅgā’s purifying remembrance, and promising sukha to the reciter—thereby aligning jyotiḥśāstra-style knowledge with purification and liberation-oriented contemplation.
A symbolic celestial configuration described as Hari’s form in the heavens, with Dhruva positioned at its tail, used to explain cosmic rotation and devotional visualization of the sky as a theophany.
The brahmāṇḍa is described with successive enclosures and higher principles (bhūtādi, mahat, pradhāna), while asserting that Viṣṇu and Śakti are the causal power behind manifestation, integrating tattva-analysis into Vaiṣṇava theism.