Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
অগ্নিয়ে কয় যে তীৰ্থফল আত্মসংযমৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্য—হাত-পা আৰু মনৰ নিয়ম, লঘু আহাৰ, ইন্দ্ৰিয়জয়, আৰু দান গ্ৰহণৰ পৰা বিৰতি—এইবোৰ তীৰ্থযাত্ৰা ফলপ্ৰসূ হোৱাৰ নৈতিক পূৰ্বশৰ্ত। অন্য ঘাটলৈ নুঘূৰি শুদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰা আৰু তিনিৰাতিৰ উপবাসক সকলো যজ্ঞৰ সমান পুণ্য বুলি কোৱা হৈছে; ব্যয়বহুল যজ্ঞ কৰিব নোৱাৰাসকলৰ বাবে ই সহজ পথ। পুষ্কৰক পৰম তীৰ্থ বুলি মহিমান্বিত কৰি, তিনিও সন্ধ্যাত দেৱসান্নিধ্য বিশেষ বৃদ্ধি পায়; তাত বাস, জপ আৰু শ্ৰাদ্ধ বংশোদ্ধাৰ কৰে, অশ্বমেধসম পুণ্য আৰু ব্ৰহ্মলোক প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত নদী, সংগম, বন, পৰ্বত আৰু নগৰ—কুৰুক্ষেত্ৰ, প্ৰয়াগ, বাৰাণসী, অৱন্তী, অযোধ্যা, নৈমিষ আদি—উল্লেখ কৰি স্নান, দান (বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিকত অন্নদান), আৰু স্মৰণ/উচ্চাৰণে শুদ্ধি, স্বৰ্গ বা ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি কোৱা হৈছে। কুৰুক্ষেত্ৰৰ মহিমা বিশেষ—তাৰ ধূলিও তাৰক; সৰস্বতী আৰু বিষ্ণুসংযুক্ত দেৱতাসকলৰ সান্নিধ্যত ই ধৰ্মৰ তীব্ৰফলদায়ক ক্ষেত্ৰ।
Shlokas
Verse 1
अथ नवाधिकशततमो ऽध्यायः तीर्थमाहात्म्यं अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानां वक्ष्ये यद्भक्तिमुक्तिदं यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतं
এতিয়া একশ নৱম অধ্যায়—তীৰ্থ-মাহাত্ম্য। অগ্নিয়ে ক’লে—মই সকলো তীৰ্থৰ মহিমা ক’ম, যি ভক্তি আৰু মুক্তি দান কৰে; যাৰ হাত-পা আৰু মনো সুসংযত।
Verse 2
विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलमश्नुते स्वसंयतमिति घ प्रतिग्राहादुपावृत्तो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
বিদ্যা, তপস্যা আৰু কীৰ্তি—সেই তীৰ্থফল লাভ কৰে। তেওঁ স্বসংযমী হওক; দান গ্ৰহণৰ পৰা নিবৃত্ত, লঘু আহাৰী আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী হওক।
Verse 3
निष्पपस्तीर्थयात्री तु सर्वयज्ञफलं लभेत् अनुपोष्य त्रिरात्रीणि तीर्थान्यनभिगम्य च
নিষ্পাপ তীৰ্থযাত্ৰী সকলো যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ কৰে। আৰু তিনিৰাতি উপবাস কৰি, অন্য তীৰ্থলৈ নাযাই, সেই ফল পায়।
Verse 4
अदत्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते तीर्थाभिओगमने तत् स्याद्यद्यज्ञेनाप्यते फलं
সোণ আৰু গাই দান নকৰিলে মানুহ ‘দৰিদ্ৰ’ নামে পৰিচিত হয়। কিন্তু তীৰ্থাভিগমনে যজ্ঞেৰে পোৱা ফলেই লাভ হয়।
Verse 5
पुष्करं परमं तीर्थं सान्निध्यं हि त्रिसन्ध्यकं दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां विप्र पुष्करे
পুষ্কৰ পৰম তীৰ্থ; তাত ত্ৰিসন্ধ্যাত (পুৱতি, মধ্যাহ্ন, সন্ধ্যা) বিশেষ সান্নিধ্য থাকে। হে বিপ্ৰ, পুষ্কৰত তীৰ্থসমূহৰ দশকোটি সহস্ৰ মহিমা বিদ্যমান।
Verse 6
ब्रह्मा सह सुरैर् आस्ते मुनयः सर्वमिच्छवः देवाः प्राप्ताः सिद्धिमत्र स्नाताः पितृसुरार्चकाः
ইয়াত ব্ৰহ্মা দেৱতাসকলৰ সৈতে বাস কৰে; সকলো সিদ্ধি কামনা কৰা মুনিসকলেও ইয়াতেই থাকে। ইয়াত দেৱসকলে সিদ্ধি লাভ কৰে; আৰু ইয়াত স্নান কৰা পিতৃ-দেৱ আৰাধকসকলে কৃতাৰ্থতা পায়।
Verse 7
अश्वमेधफलं प्राप्य ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते कार्त्तिक्यामन्नदानाच्च निर्मलो ब्रह्मलोकभाक्
অশ্বমেধ যজ্ঞসম পুণ্য লাভ কৰি তেওঁলোকে ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে। আৰু কাৰ্ত্তিক মাহত অন্নদান কৰিলে মানুহ নিৰ্মল হৈ ব্ৰহ্মলোকৰ অধিকাৰী হয়।
Verse 8
पुष्करे दुष्करं गन्तुं पुष्करे दुष्करं तपः दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करं
পুষ্কৰলৈ যোৱা দুষ্কৰ; পুষ্কৰত তপস্যা কৰা দুষ্কৰ। পুষ্কৰত দান কৰা দুষ্কৰ, আৰু তাত বাস কৰাটো অতি দুষ্কৰ।
Verse 9
तत्र वासाज्जपच्छ्राद्धात् कुलानां शतमुद्धरेत् जम्बुमार्गं च तत्रैव तीर्थन्तण्डुलिकाश्रमं
তাত বাস কৰি আৰু জপ-শ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰিলে মানুহে শত কুলৰ উদ্ধাৰ কৰে। তাতেই জাম্বুমাৰ্গ আৰু তণ্ডুলিকাশ্ৰম নামৰ তীৰ্থো আছে।
Verse 10
कर्णाश्रमं कोटितीर्थं नर्मदा चार्वुदं परं तीर्थञ्चर्मण्वती सिन्धुः सोमनाथः प्रभासकं
কৰ্ণাশ্ৰম, কোটিতীৰ্থ, নর্মদা, পৰম পুণ্য আৰ্বুদ, চর্মণ্বতীৰ তীৰ্থ, সিন্ধু, সোমনাথ আৰু প্ৰভাস—এইসকল স্মৰণীয় তীৰ্থ।
Verse 11
सरस्वत्यब्धिसङ्गश् च सागरन्तीर्थमुत्तमं येति ख , ग , छ च अश्वमेधफलं चाप्येति घ ब्रह्मलोककमिति ख , ग , ङ , छ च दुष्करं गन्तुमिति ख वस्तुं तत्र सुदुष्करमिति ज कण्वाश्रममिति घ सरस्वत्यब्धिसञ्ज्ञयेति ग , घ , ज च पिण्डारकं द्वारका च गोमती सर्वसिद्धिदा
য’ত সৰস্বতী নদীৰ সাগৰৰ সৈতে সংগম হয়, তাত ‘সাগৰ’ নামৰ এক উৎকৃষ্ট তীৰ্থ আছে। তাত গ’লে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয় আৰু ব্ৰহ্মলোক প্ৰাপ্তি ঘটে। তাত পোৱাটো দুষ্কৰ, আৰু তাত বাস কৰাটোও অতি দুষ্কৰ। এই স্থান ‘কণ্বাশ্ৰম’ আৰু ‘সৰস্বতী–সাগৰ-সংগম’ নামেৰেও প্ৰসিদ্ধ। পিণ্ডাৰক, দ্বাৰকা আৰু গোমতী নদী সৰ্বসিদ্ধিদায়িনী।
Verse 12
भूमितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं तीर्थं पञ्चनदं परं भीमतीर्थं गिरीन्द्रञ्च देविका पापनाशिनी
ভূমিতীৰ্থ, ব্ৰহ্মতুঙ্গ, পঞ্চনদৰ পৰম তীৰ্থ, ভীমতীৰ্থ, গিৰীন্দ্ৰ আৰু পাপনাশিনী দেৱিকা—এই সকলো পুণ্যস্থান স্মৰণীয়।
Verse 13
तीर्थं विनशनं पुण्यं नागोद्भेदमघार्दनं तीर्थं कुमारकोटिश् च सर्वदानीरितानि च
‘বিনশন’ নামৰ তীৰ্থ পুণ্যদায়ক; ‘নাগোদ্ভেদ’ আৰু পাপনাশক ‘অঘাৰ্দন’ তীৰ্থ; লগতে ‘কুমাৰকোটি’ নামৰ তীৰ্থ। এই সকলোকে ‘সৰ্বদান’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে—অর্থাৎ সকলো দানৰ ফল প্ৰদানকাৰী।
Verse 14
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहं य एवं सततं ब्रूयात्सो ऽमलः प्राप्नुयाद्दिवं
“মই কুৰুক্ষেত্ৰলৈ যাম; মই কুৰুক্ষেত্ৰতে বাস কৰোঁ”—এইদৰে যি সদায় কয়, সি কলুষমুক্ত হৈ স্বৰ্গ লাভ কৰে।
Verse 15
तत्र विष्ण्वादयो देवास्तत्र वासाद्धरिं व्रजेत् सरस्वत्यां सन्निहित्यां स्नानकृद्ब्रह्मलोकभाक्
তাত বিষ্ণু আদি দেৱতাসকল বাস কৰে; তাত বাস কৰিলে হৰিৰ প্ৰাপ্তি হয়। আৰু সৰস্বতী (দেৱী/নদী) তাত সন্নিহিতা থাকোঁতে যি স্নান কৰে, সি ব্ৰহ্মলোকৰ ভাগী হয়।
Verse 16
पांशवोपि कुरुक्षेत्रे नयन्ति परमां गतिं धर्मतीर्थं सुवर्णाख्यं गङ्गाद्वारमनुत्तमं
কুৰুক্ষেত্ৰত ধূলিকণাও পৰম গতি প্ৰদান কৰে। তাত ‘সুৱৰ্ণ’ নামৰ ধৰ্মতীৰ্থ আৰু অতুলনীয় ‘গঙ্গাদ্বাৰ’ প্ৰসিদ্ধ।
Verse 17
तीर्थं कणखलं पुण्यं भद्रकर्णह्रदन्तथा गङ्गासस्वतीसङ्गं ब्रह्मावर्तमघार्दनं
পুণ্য ‘কণখল’ তীৰ্থ, লগতে ভদ্ৰকৰ্ণ হ্ৰদ; গঙ্গা-সৰস্বতীৰ সঙ্গম আৰু ব্ৰহ্মাৱর্ত—এইসকল পাপনাশক।
Verse 18
भृगुतुङ्गञ्च कुब्जाम्रं गङ्गोद्भेदमघान्तकं वाराणसी वरन्तीर्थमविमुक्तमनुत्तमं
ভৃগুতুঙ্গ, কুব্জাম্ৰ, গঙ্গোদ্ভেদ আৰু অঘান্তক; লগতে শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ বাৰাণসী আৰু অতুল ‘অবিমুক্ত’ ক্ষেত্ৰ—এইসকল স্মৰণ/পাঠ কৰা উচিত।
Verse 19
कपालमोचनं तीर्थन्तीर्थराजं प्रयागकं गोमतीगङ्गयोः सङ्गं गङ्गा सर्वत्र नाकदा
‘কপালমোচন’ এটা তীৰ্থ; প্ৰয়াগ তীৰ্থৰাজ। গোমতী-গঙ্গাৰ সঙ্গম পুণ্যদায়ক; আৰু ভক্তৰ বাবে গঙ্গা সৰ্বত্ৰ কেতিয়াও অনুপস্থিত নহয়।
Verse 20
तीर्थं राजगृहं पुण्यं शालग्राममघान्तकं ञ्ज्ञमिति छ भीमातीर्थमिति घ वामाद्दिवं ब्रजेदिति ज ब्रह्मलोकग इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तत्र कर्णह्रदं तथेति ख भद्रकं तु ह्रदं तथेति ग , ङ च गङ्गोद्भेदमवन्तिकमिति ज वटेशं वामन्न्तीर्थं कालिकासङ्गमुत्तमं
‘ৰাজগৃহ’ নামৰ পুণ্য তীৰ্থ পুণ্যপ্ৰদ; আৰু ‘শালগ্ৰাম’ পাপনাশক। কিছুমান পাঠত ‘ঞ্জ্ঞ’ আৰু আন কিছুমানত ‘ভীমতীৰ্থ’ বুলি পঢ়া হয়। ক’তাও ‘বামনৰ পৰা স্বৰ্গলৈ যায়’ আৰু বহু পাঠত ‘ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে’ বুলি কোৱা হৈছে। তাত কিছুমানত ‘কৰ্ণহ্ৰদ’ আৰু আন কিছুমানত ‘ভদ্ৰক-হ্ৰদ’ বুলি পাঠভেদ আছে। অন্য এক পাঠত ‘গঙ্গোদ্ভেদ’ আৰু ‘অৱন্তিকা’ও যোগ হৈছে। লগতে ‘বটেশ’, ‘বামন-তীৰ্থ’ আৰু উত্তম ‘কালিকা-সঙ্গম’ৰ উল্লেখো আছে।
Verse 21
लौहित्यं करतोयाख्यं शोणञ्चाथर्षभं परं श्रीपर्वतं कोल्वगिरिं सह्याद्रिर्मलयो गिरिः
লৌহিত্য, কৰতোয়া নামে নদী আৰু শোণ; তাৰ পিছত পৰম ঋষভ পৰ্বত; শ্ৰীপৰ্বত, কোল্বগিৰি, সহ্যাদ্ৰি আৰু মলয়গিৰি—এই সকলো পৱিত্ৰ আৰু প্ৰসিদ্ধ।
Verse 22
गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरो वरदा नदी तापी पयोष्णी रेवा च दण्डकारण्यमुत्तमं
গোদাৱৰী, তুঙ্গভদ্ৰা, কাবেৰী, বৰদা নদী, তাপী, পয়োষ্ণী আৰু ৰেৱা (নৰ্মদা); লগতে উত্তম দণ্ডকাৰণ্য—এই সকলো পৱিত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 23
कालञ्जरं मुञ्जवटन्तीर्थं सूर्पारकं परं मन्दाकिनी चित्रकूटं शृङ्गवेरपुरं परं
কালঞ্জৰ, মুঞ্জবটৰ তীৰ্থ, পৰম সূৰ্পাৰক, মন্দাকিনী, চিত্ৰকূট আৰু পৰম শৃঙ্গবেৰপুৰ—এইবোৰ প্ৰধান পূজ্য তীৰ্থস্থান।
Verse 24
अवन्ती परमं तीर्थमयोध्या पापनाशनी नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं
অৱন্তী পৰম তীৰ্থ; অযোধ্যা পাপনাশিনী। নৈমিষ পৰম তীৰ্থ, যি ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটা প্ৰদান কৰে।
Frequently Asked Questions
Self-restraint of body and mind, light diet, conquered senses, and turning away from accepting gifts; pilgrimage merit is tied to ethical discipline rather than travel alone.
It is described as hosting intensified divine presence at the three sandhyās; residence with japa and śrāddha uplifts lineages, and its merit is equated with major sacrifices and Brahmaloka attainment.
It states that a sinless pilgrim gains merit equal to all sacrifices, and that pilgrimage can yield the same fruit as yajña—making dharmic merit accessible beyond expensive ritual performance.
Kurukṣetra is portrayed as exceptionally potent: even its dust grants the highest attainment, gods reside there, and bathing when Sarasvatī is present yields Brahmaloka.