Adhyaya 117

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गयायात्रा नाम षोडशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पः अग्निर् उवाच कात्यायनी मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণৰ গয়া-মাহাত্ম্যত ‘গয়াযাত্ৰা’ নামৰ ১১৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ১১৭তম অধ্যায় ‘শ্ৰাদ্ধকল্প’ আৰম্ভ হয়। অগ্নিয়ে ক’লে—কাত্যায়নী মুনিসকলক ক’লে: ‘শ্ৰাদ্ধ যিদৰে কৰা উচিত তিদৰে মই বৰ্ণনা কৰোঁ; গয়া আদি পুণ্যক্ষেত্ৰত, বিশেষকৈ সংক্রান্তি আদি সময়ত, শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত।’

Verse 2

काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व सम्याद्य च पदर्क्षे च पूर्वेद्युश् च निमन्त्रयेत्

যথোচিত সময়ত—শুক্লপক্ষত বা চতুৰ্থী তিথিৰ ওপৰৰ পৰা—বিধিপূৰ্বক প্ৰস্তুতি সম্পন্ন কৰি, অনুকূল নক্ষত্ৰ থাকিলে, আগদিনাই নিমন্ত্ৰণ দিব লাগে।

Verse 3

यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्

যতী বা সদাচাৰী গৃহস্থ, লগতে স্নাতক, শ্ৰোত্ৰিয় আৰু নিৰ্দোষ দ্বিজ—যিসকল কৰ্মনিষ্ঠ, শিষ্ট আৰু শুদ্ধ আচাৰসম্পন্ন—তেওঁলোকক সন্মান কৰিব লাগে।

Verse 4

सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ आचारसंस्कृतानिति ग , ज च वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् स्नाताञ्छुचींस् तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि

বিধিপূৰ্বক ব্যৱস্থা কৰি দেৱকৰ্মত চিত্ৰিকুষ্ঠ আদি চর্মৰোগত আক্রান্ত লোকক বর্জন কৰিব লাগে। নিমন্ত্ৰিত নোহোৱা লোকক গ্ৰহণ নকৰিব; স্নান কৰা, শুচি, সংযমী আৰু পূৰ্বমুখে বহা লোককহে গ্ৰহণ কৰিব।

Verse 5

उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा एवं मातामहादेश् च शाकैर् अपि च कारयेत्

পিতৃআদি তিনজন প্ৰতিনিধিক একে একে বা দুয়োটা শাৰীত বহুৱাব। একেদৰে মাতামহাদি সকলৰ বাবেও ব্যৱস্থা কৰিব, আৰু শাক-তৰকাৰিৰ ভোগেৰেো এই কৰ্ম সম্পাদন কৰিব পাৰি।

Verse 6

तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश् च वाग्यतः

সেই দিন ব্রহ্মচৰ্য পালন কৰিব—ক্ৰোধহীন, তাড়াহুড়া নকৰা, মৃদু, সত্যবাদী, সতৰ্ক, যাত্ৰা নকৰা, বেদস্বাধ্যায়ৰ পৰা বিৰত, আৰু বাক্-সংযমী।

Verse 7

सर्वांश् च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत्

ভোজন-পংক্তিৰ অগ্ৰগণ্যসকলক বিধিসংক্রান্ত প্ৰশ্ন আৰু আসনবিধি বিষয়ে সুধিব। পিতৃসকলৰ বাবে দ্বিগুণ দৰ্ভ বিছাই, তাৰ পিছত দেৱতাসকলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কৰ্ম কৰিব।

Verse 8

विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत्

“মই বিশ্বেদেৱসকলক আৱাহন কৰিম” বুলি কৈ সুধিব; (আনজন) “আৱাহন কৰা” বুলি ক’ব। বিশ্বেদেৱসকলক আৱাহন কৰি অৰ্ঘ্য বিকীৰণ কৰি, তাৰ পিছত যৱ-মন্ত্ৰ জপ কৰিব।

Verse 9

विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत्

“হে বিশ্বেদেৱসকল, এইটো শুনা; মই পিতৃসকলক আৱাহন কৰিম।” আৰু যেতিয়া কোনোবাই সুধে—“আৱাহন কৰোঁ নে?”—তেতিয়া তেওঁলোকে প্ৰসন্নচিত্তে তোমাক (অর্থাৎ আৱাহনক) অনুমোদন দি সম্পন্ন কৰায়।

Verse 10

तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा

তাৰ পিছত তিল ছটিয়াই ‘আয়ান্তু…’ ইত্যাদি মন্ত্ৰ জপ কৰিব। পিতৃকৰ্মত ‘সপিতৃত্ৰে’ (পিতৃ-আহ্বান) সহ ‘শং নো দেবীঃ…’ৰে আৰম্ভ তিনিটা ঋচাৰে তৰ্পণ-জল অৰ্পণ কৰিব।

Verse 11

यवो ऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा इति श्रीश् च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते

‘যবোऽসি’ জপ কৰি পিতাৰ উদ্দেশে যৱ দিব; আৰু কৰ্মত সৰ্বত্ৰ তিলো দিব—‘তিলোऽসি সোমদেৱত্যো, গোসবো দেৱনিৰ্মিতঃ; প্ৰত্নমদ্ভিঃ পৃক্তঃ, স্বধয়া পিতৄন্ লোকান্ প্ৰীণাহি নঃ, স্বধা’ বুলি। তাৰ পিছত ‘শ্ৰীশ্চ তে…’ পাঠ কৰি ফুল অৰ্পণ কৰি সোন বা ৰূপৰ পাত্ৰত থ’ব।

Verse 12

औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत्

উদুম্বৰ গছ, বা খড়্গ, অথবা পৰ্ণপাত্ৰৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণা কৰিব। দেৱতাসকলৰ বাবে অপসব্য (যজ্ঞোপবীত সোঁফালে; সোঁৰ পৰা বাঁলৈ) আৰু পিতৃসকলৰ বাবে সব্য (বাঁৰ পৰা সোঁলৈ) আচৰণ কৰিব।

Verse 13

अत्वरितो ऽत्यृजुरिति ङ सत्ये प्रपन्नो ऽनध्वन्यो ह्य् अस्वाध्यायश्चेति ख , घ च एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते

‘অত্বৰিতোऽত্যৃজুঃ’—এই নিয়ম; আৰু ‘সত্যত আশ্ৰয় লোৱা জন পথভ্ৰষ্ট নহয়; স্বাধ্যায় অৱহেলা দোষ’—এমন কোৱা হৈছে। পবিত্ৰ ধাৰণ কৰা হাতে, প্ৰতিটো অৰ্পণ নিজ নিজ মন্ত্ৰে সম্পন্ন কৰিব। যি দিব্য আপঃ দুগ্ধৰ সৈতে উৎপন্ন, যি অন্তৰীক্ষীয় আৰু পাৰ্থিৱ, সোণালী বৰ্ণ আৰু যজ্ঞযোগ্য—সেই জলে আমাৰ বাবে শুভ, কল্যাণকাৰী আৰু সহজে আহ্বেয় হওক। হে বিশ্বদেৱসকল, এই তোমালোকৰ অৰ্ঘ্য—স্বাহা; আৰু পিতৃসকলৰ বাবে—স্বাহা।

Verse 14

अवधैवं पितामहदेः संस्रवात् प्रथमे चरेत् पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः

এনেদৰে প্ৰথম সংস্ৰৱত পিতামহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰম পালন কৰিব। ‘পিতৃভ্যঃ স্থানমসি’ বুলি কৈ পাত্ৰটো ওলোটা কৰি (মুখ মাটিলৈ) তলত স্থাপন কৰিব।

Verse 15

अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च

ইয়াত সুগন্ধি দ্ৰব্য, পুষ্প, ধূপ, দীপ, আচ্ছাদন/বস্ত্ৰ আৰু দান, লগতে ঘৃতলিপ্ত অন্ন পৃথক কৰি সংकल्पসহ সুধিব—“ইয়াক অগ্নিত অৰ্পণ কৰিম নে?”—তাৰ পাছত অগ্নিকৰ্ম সম্পাদন কৰিব।

Verse 16

कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले अनग्निकः पितृहस्ते सपवित्रे तु मन्त्रतः

“কৰা” বুলি অনুমতি পালে সাগ্নিক জনে অগ্নিত আহুতি দিব। অনগ্নিক জনে কুশ-পবিত্ৰ ধাৰণ কৰি পিতৃৰ উদ্দেশ্যে আগবঢ়োৱা হাতত, মন্ত্ৰসহ অৰ্পণ কৰিব।

Verse 17

अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे

প্ৰথম আহুতি—“অগ্নয়ে কব্যবাহনায় স্বাহা” মন্ত্ৰে। তাৰ পাছত পিতৃসম্বন্ধীয় সোমলৈ, তাৰ পিছত যমলৈ, আৰু পৰৱৰ্তীতে আঙ্গিৰস পৰম্পৰালৈ আহুতি দিব।

Verse 18

हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत्

আহুতিৰ অৱশিষ্ট অংশ অন্নপাত্ৰত থৈ পাত্ৰখন বিধিপূৰ্বক স্পৰ্শ কৰি—“পৃথিৱী তোমাৰ পাত্ৰ, দ্যৌঃ (স্বৰ্গ) তোমাৰ পিধান (আৱৰণ)” বুলি ক’ব। তাৰ পাছত “অমৃতে অমৃতং জুহোমি স্বাহা” জপ কৰি, “ইদং বিষ্ণুঃ” বুলি কৈ দ্বিজৰ (ব্ৰাহ্মণৰ) বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠ অন্নত স্থাপন কৰিব।

Verse 19

अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत् जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत्

“অপহত” জপ কৰি তিল ছটিয়াই, তাৰ পাছত অন্ন প্ৰদান/অৰ্পণ কৰিব। “জুষধ্বম্” বুলি কৈ, তাৰ পিছত গায়ত্ৰী আদি মন্ত্ৰ জপ কৰিব।

Verse 20

एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति अनग्निको जले चैवेति ङ स्वधेति क देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः

‘একৈকস্য…’ৰ পৰা আৰম্ভ: ‘প্ৰথমে চৰেৎ…’লৈকে পাঠ ঝ পাণ্ডুলিপিত নাই। (ভেদপাঠ: ‘অনগ্নিকো জলে চৈৱ’ ঙত; ‘স্বধা’ কত।) দেৱতা, পিতৃগণ আৰু মহাযোগীসকললৈ নমস্কাৰ। স্বধা আৰু স্বাহালৈ সদা নমো নমঃ।

Verse 21

तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात् सकृत् सकृत् गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत्

তেওঁলোক তৃপ্ত বুলি জানি অন্নৰ এটা অংশ ছটিয়াব আৰু জল এবাৰ পুনৰ এবাৰ দিব। পূৰ্ববৎ গায়ত্ৰী জপ কৰি ‘মধু মধু’ মন্ত্রো জপ কৰিব।

Verse 22

तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः

সেই সুধিব—‘আপোনালোক তৃপ্ত নে?’ তেওঁলোকে ক’ব—‘হয়, আমি তৃপ্ত।’ তাৰপিছত অৱশিষ্ট অন্নৰ বিষয়ে অনুমতি লৈ, সকলো অৱশিষ্ট অন্ন একেলগে একত্ৰ কৰিব।

Verse 23

उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः

অৱশিষ্ট অন্ন উঠাই উচ্ছিষ্ট-স্থানৰ কাষত থৈ, অৱনেজন (শুদ্ধিৰ ধৌতকর্ম) কৰিব। তাৰপিছত কুশৰ ওপৰত তিনিটা পিণ্ড দিব; আচমনৰ পাছত—এনেদৰে আচার্যসকলে কৈছে।

Verse 24

आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः

আচমনৰ পাছত জল, পুষ্প আৰু অক্ষত (অভাঙা চাউল) অৰ্পণ কৰিব। তাৰপিছত কেৱল অক্ষয়্যোদক লৈ মানুহে আশীৰ্বাদ প্ৰাৰ্থনা কৰিব।

Verse 25

अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च

আমাৰ পিতৃসকল অঘোৰ আৰু শান্ত থাকক; আমাৰ গোত্ৰ সদায় বৃদ্ধি পাওক। আমাৰ দাতা-উপকাৰীসকল উন্নতি লাভ কৰক; বেদ আৰু আমাৰ সন্ততিও নিশ্চয়েই সমৃদ্ধ হওক।

Verse 26

श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश् च लभेमहि

আমাৰ পৰা শ্ৰদ্ধা কেতিয়াও নাযাওক; আমাৰ ওচৰত বহুত দান দিবলৈ যোগ্যতা থাকক। আমাৰ অন্ন প্ৰচুৰ হওক; আৰু আমি যোগ্য অতিথি লাভ কৰোঁ।

Verse 27

याचितारश् च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्

আমাৰ ওচৰত কেৱল আমি আমন্ত্ৰণ কৰা যাচকসকলেই থাকক; আৰু আমি কাৰো পৰা একো নাযাচোঁ। ‘স্বধা’ উচ্চাৰণসহ যি পাঠ কৰিব লাগে, তাৰ বাবে পবিত্ৰসহ কুশা পাথৰি (কর্ম কৰা উচিত)।

Verse 28

स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश् च वाच्यतां पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके

“এতিয়া মই ‘স্বধা’ মন্ত্র পাঠ কৰাম”; অনুমতি সুধি আৰু অনুমোদন পাই, পিতৃ, পিতামহ আৰু প্ৰপিতামহ—তেওঁলোকৰ মাজৰ অগ্ৰগণ্যসহ—উদ্দেশ কৰি সেই পাঠ কৰোৱা হওক।

Verse 29

स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां

‘স্বধা’ উচ্চাৰণ কৰা হওক; আৰু ‘স্বধা’ উচ্চাৰিত হওঁতে পাত্ৰটো ওপৰমুখী কৰি জল ঢালিব লাগে; তাৰ পাছত দক্ষিণা (মান-উপহাৰ) দিয়া হওক।

Verse 30

स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख , छ च प्रार्थयेत्तत इति घ , ज , झ च अघोराः पितर इत्य् आदिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख , छ पुस्तकद्वये नास्ति यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत् विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत्

“স্বাহায়ৈ নিত্যমেব ভবন্তু” মন্ত্ৰ জপি তাৰ পাছত “অঘোৰাঃ পিতৰঃ…” আদি প্ৰাৰ্থনা কৰিব। তাৰ পিছত যথাশক্তি দেৱ আৰু পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে অৰ্ঘ্য/দান দিব; তাৰ পাছত “বিশ্বে দেৱাঃ প্ৰীয়ন্তাম্” পাঠ কৰি ‘বাজ’ মন্ত্ৰেৰে বিধি সমাপন (বিসৰ্জন) কৰিব।

Verse 31

आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा

“আমাৱাজস্য…” আদি মন্ত্ৰ পাঠ কৰি কৰি তেওঁলোকক সন্মানসহ অনুসৰণ কৰিব; তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰদক্ষিণ কৰি গৃহত প্ৰৱেশ কৰিব। এইদৰে মাহে মাহে অমাৱস্যা তিথিত এই আচাৰ পালন কৰিব।

Verse 32

एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत्

এতিয়া একোদ্দিষ্ট শ্ৰাদ্ধ বৰ্ণনা কৰোঁ। শ্ৰাদ্ধ পূৰ্ববৎ কৰিব; কিন্তু এটা কুশ-পবিত্ৰ, এটা অৰ্ঘ্য, আৰু এটা পিণ্ড (পিণ্ডদান) মাত্ৰ নিবেদন কৰিব।

Verse 33

नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः

ইয়াত আৱাহন-অগ্নি-কৰণ নকৰিব; কিয়নো এই শ্ৰাদ্ধত বিশ্বেদেৱসকলক দেৱযজ্ঞৰ দৰে বিধান কৰা নহয়। তৃপ্তি সুধিলে দ্বিজে “স্বদিতম্” বা “সুখদিতম্” বুলি ক’ব।

Verse 34

उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां अभिरताः स्म इत्य् अपरे शेषं पूर्ववदाचरेत्

অক্ষয়্য (অব্যয়) অন্ত আৰু বিসৰ্গান্তত “উপতিষ্ঠতাম্” এই প্ৰয়োগ কৰিব; আনসকলে “অভিৰম্যতাম্” বা “অভিৰতাঃ স্ম” বুলিও কয়। বাকী অংশ পূৰ্ববৎ পালন কৰিব।

Verse 35

सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं

এতিয়া মই সপিণ্ডীকৰণ-বিধি ক’ম—ই বছৰৰ শেষত বা মধ্যভাগতেও কৰিব পাৰি। পিতৃসকলৰ বাবে তিনিটা পাত্ৰ, আৰু প্ৰেতৰ বাবে এটা পাত্ৰ।

Verse 36

सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च गन्धोदकेन युक्तानि पूरयित्वाभिषिञ्चति

পবিত্ৰসহ, তিল-পুষ্পযুক্ত আৰু সুগন্ধি জলে সংযুক্ত চাৰিটা পাত্ৰ ভৰি অভিষেক (ছিটা) কৰা হয়।

Verse 37

प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् पूर्ववत् पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत्

‘য়ে’ আৰু ‘সমানা’—এই দুটা মন্ত্রে প্ৰেত-পাত্ৰক পিতৃ-পাত্ৰৰ সমান ধৰা উচিত। আগতে কোৱা মতে পিণ্ডদান আদি অৰ্ঘ্যৰে প্ৰেতসকলে পিতৃত্ব লাভ কৰে।

Verse 38

अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत् जपेत् पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत् प्रदक्षिणं

এতিয়া মই অভ্যুদয়িক শ্ৰাদ্ধ ক’ম; সকলো কাম পূৰ্ববৎ। পূৰ্বাহ্নে পিতৃ-মন্ত্র বর্জন কৰি জপ কৰিব আৰু প্ৰদক্ষিণ (দক্ষিণাৱর্ত) ৰীতিত সম্পন্ন কৰিব।

Verse 39

उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश् च यवैर् इह तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः

ইয়াত সোজা কুশ, তিল, অন্নৰূপ পিণ্ড আৰু যৱ আদি উপচাৰ অৰ্পণ কৰি ‘তৃপ্তি-প্ৰশ্ন’ কৰিব; তাৰ পাছত দ্বিজে ক’ব—“সম্পন্নং, সুসম্পন্নং।”

Verse 40

गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैर् इह इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दध्यक्षतवदराद्याः पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये

“সুগন্ধি জলে সিক্ত” — এনে এটা পাঠভেদত পোৱা যায়। তাৰ পিছত “এতিয়া অভ্যুদয়িক (কৰ্ম) বিধি” আদি আহে; “যৱৈৰিহ …” অন্তিম পাঠ ঝ-হস্তলিখিতত নাই। দধি, অক্ষত, বদৰ (বেৰ) আদি লৈ পিণ্ড সাজি কৰ্তাই ক’ব—“মই নান্দীমুখ পিতৃগণক আহ্বান কৰিম”; তাৰ পিছত সুধিব—“প্ৰীয়ন্তাম—প্ৰসন্ন হওক”—আৰু এই বাক্য অক্ষয়-দানৰ সময়ত উচ্চাৰ্য।

Verse 41

नान्दीमुखाश् च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत्

তাৰ পিছত (কৰ্তা) “মই নান্দীমুখ পিতৃসকলৰ নামোচ্চাৰণ কৰিম নে?” বুলি সুধিলে, “নান্দীমুখ পিতৃগণ প্ৰীয়ন্তাম—প্ৰসন্ন হওক” বুলি ক’ব লাগে।

Verse 42

नान्दीमुखाश् च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः

নান্দীমুখ পিতৃসকল বুলিলে—পিতা, তেওঁৰ পিতা (পিতামহ), প্ৰপিতামহ; তদ্ৰূপ মাতামহ, প্ৰমাতামহ আৰু বৃদ্ধ প্ৰমাতৃকামহ—এঁলোকক স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 43

स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश् च भोजयेत् तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैर् ओषधिभिस् तथा

স্বধা-কাৰৰে সংস্কৃত অন্ন নিবেদন কৰি, ব্ৰাহ্মণসকলক যুগলকৈ ভোজন কৰাব লাগে। পিতৃসকলৰ তৃপ্তি গৃহ্য (গ্ৰাম্য) দ্ৰব্যে আৰু ঔষধি-উদ্ভিদেৰে কেনেকৈ হয়—সেয়া মই ব্যাখ্যা কৰিম।

Verse 44

मासन्तृप्तिस् तथारण्यैः कन्दमूलफलादिभिः मत्स्यैर् मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च

অৰণ্যজাত কন্দ-মূল-ফল আদিৰে এক মাহ তৃপ্তি হয়; মাছৰে দুই মাহ, মৃগজাত শিকাৰে তিন মাহ, আৰু পক্ষীজাত আহাৰেও তদ্ৰূপ (তৃপ্তি হয়)।

Verse 45

चतुरो रौरवेणाथ पञ्च षट् छागलेन तु कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु

চাৰি (ভাগ) ৰৌৰৱলৈ নিৰ্দিষ্ট; পঞ্চম আৰু ষষ্ঠ ছাগললৈ; সপ্তম আৰু অষ্টম কূৰ্মলৈ; আৰু নবমটো নিশ্চিতভাৱে বাৰাহলৈ।

Verse 46

मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा

মেষৰ মাংসে দহ (দিন); মহিষৰ মাংস, পাৰ্শ্ব-মাংস আৰু শুভ অৰ্পণেৰে (ব্ৰত) সম্পন্ন হয়। কিন্তু এক বছৰ গোমক্ষীৰে, বা ক্ষীৰে, অথবা পায়সে কৰিব লাগে।

Verse 47

वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो मधु

ৱাৰ্ধীনসৰ মাংসে দ্বাদশ বছৰৰ তৃপ্তি হয়। তদ্ৰূপ খড়্গ (গণ্ডাৰ) মাংস, কালশাক, ৰঙা ছাগল আৰু মধুও (বিধেয়)।

Verse 48

महाशल्काश् च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित्

বৰ্ষাকালত মহাশল্কা বিধি পালন কৰিব লাগে; তাৰপিছত মঘা নক্ষত্ৰত শ্রাদ্ধ, আৰু তাৰপিছত অক্ষয়-কৰ্ম। যোগ্য ঋত্বিজ: মন্ত্ৰ অধ্যয়নকাৰী, অগ্নিহোত্ৰ পালনকাৰী, বেদশাখা অধ্যয়নকাৰী আৰু ষড়ঙ্গ (বেদাঙ্গ) বিদ্বান।

Verse 49

तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य पाठकः त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः

যিয়ে তৃণাচিকেত বিধি সম্পন্ন কৰিছে, যিয়ে ত্ৰিমধু বিধি সম্পন্ন কৰিছে, যিয়ে ধৰ্মদ্ৰোণ পাঠ কৰে, আৰু যিয়ে ত্ৰিষুপৰ্ণ আৰু জ্যেষ্ঠ-সাম জানে—এঁহতক ভোজন-পংক্তি পাৱনকাৰী বুলি কোৱা হয়।

Verse 50

षतवदर्याद्या इति ग , छ च तथा वन्यैर् इति ख , ङ च वत्सरं रौरवेणाथेति घ पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ लोहितच्छागक इति ग , घ , ङ च मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ जलद्रोणस्येति झ कम्यानां कल्पमाख्यास्ये प्रतिपत्सु धनं बहु स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः

‘ষতবদৰ্যাদ্যা…’—এই ৰূপ গ আৰু ছ পাঠত; ‘তথা বনৈঃ…’—খ আৰু ঙ পাঠত; ‘বৎসৰং ৰৌৰবেনাথ…’—ঘ পাঠত; ‘পঞ্চকং ছাগাঃ তেন তু…’—ঙ পাঠত; ‘লোহিতচ্ছাগক…’—গ, ঘ আৰু ঙ পাঠত; ‘মঘাশ্ৰাদ্ধমিহাক্ষয়ম্’—ঝ পাঠত; আৰু ‘জলদ্ৰোণস্য…’—ইয়ো ঝ পাঠত আছে। এতিয়া কাম্য-ব্ৰতৰ বিধি কওঁ—প্ৰতিপদত বহু ধন, দ্বিতীয়াত উৎকৃষ্ট স্ত্ৰীলাভ, চতুৰ্থীত ধৰ্ম আৰু কামসিদ্ধি হয়।

Verse 51

पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः

পঞ্চমীত পুত্ৰকামী ব্যক্তিয়ে পুত্ৰসিদ্ধি লাভ কৰে। ষষ্ঠীত শ্ৰেষ্ঠতা আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ ভাগ পায়। সপ্তমীত কৃষিসমৃদ্ধি (চাষৰ লাভ) হয়, আৰু অষ্টমীত ধনলাভ হয়।

Verse 52

नवम्याञ्च एकशफा दशम्याङ्गोगणो भवेत् एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं

নৱমীত একশফ জন্তু (যেনে ঘোঁৰা) লাভ হয়। দশমীত গৰুৰ দল (পশুধন) পোৱা যায়। একাদশীত পৰিচাৰক/পৰিয়াল লাভ হয়। দ্বাদশীত ধন আৰু ধান্যৰ সমৃদ্ধি হয়।

Verse 53

ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं

জ্ঞাতি-শ্ৰেষ্ঠতা আৰু বংশগৌৰৱৰ বাবে শাস্ত্ৰানুসাৰে ত্ৰয়োদশী আৰু চতুৰ্দশী নিৰ্দিষ্ট। আৰু মৃত পিতৃসকলৰ বাবে সৰ্বত্র ফলদায়ী শ্ৰাদ্ধ অমাৱস্যাত কৰাই কোৱা হৈছে।

Verse 54

सप्त व्याधा दशारण्ये मृगाः कालञ्जरे गिरौ चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से

দশাৰণ্যত সাতজন ব্যাধ (শিকাৰী) আছে; কালঞ্জৰ পৰ্বতত মৃগ (হৰিণ) আছে; শৰদ্বীপত চক্ৰৱাক পখী আছে; আৰু মানস সৰোবৰত হংস আছে।

Verse 55

ते ऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत

কুৰুক্ষেত্ৰত জন্ম লোৱা আৰু বেদপাৰংগত সেই ব্ৰাহ্মণসকলেও দূৰ পথৰ যাত্ৰালৈ ওলাই গ’ল; কিন্তু সেই পৰিশ্ৰমত ক্লান্ত হৈ তেওঁলোক অৱসন্ন আৰু বিষণ্ণ হ’ল।

Verse 56

श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः पितुर्जीवति तत्पितुः

শ্ৰাদ্ধৰ আৰম্ভণিতে ইয়াক পাঠ কৰিলে শ্ৰাদ্ধ সম্পূৰ্ণ হয় আৰু ব্ৰহ্মলোকপ্ৰদ হয়। লগতে পিতা জীৱিত থাকিলেও পুত্ৰ আদি বংশধৰে পিতামহৰ উদ্দেশ্যে শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত।

Verse 57

तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्

প্ৰপিতামহ জীৱিত থাকিলেও নিজৰ পিতা আৰু পিতাৰ পিতা (পিতামহ)ৰ উদ্দেশ্যে শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত; তদ্ৰূপ পিতাৰ পিতামহৰ বাবে আৰু প্ৰপিতামহৰ পৰৱৰ্তী আন পুৰ্বপুৰুষৰ বাবেও কৰা উচিত।

Verse 58

ह , घ च मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क दशार्णेषु इति ख , ग , ङ , छ च ते ऽभिजाता इति ख , घ च कुर्यात् सुपुत्रो ऽपि इति छ तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत् श्राद्धकृत्फलं

কিছুমান পাঠভেদত কোৱা হৈছে—“মৃতসকলৰ শ্ৰাদ্ধৰ বাবে অমাৱস্যা সৰ্বসিদ্ধিদায়িনী।” আন পাঠত “দশাৰ্ণেষু…” আদি পাঠভেদ, লগতে “তেऽভিজাতা…” আৰু “কুৰ্যাৎ সুপুত্ৰোऽপি…” ধৰণৰ পাঠো পোৱা যায়। “তৎপিতুৰিত্যাদি”ৰ পৰা “প্ৰপিতামহ…”লৈকে অংশ ঝ-প্ৰতিত নাই। একেদৰে মাতৃপক্ষৰ মাতা আদি আত্মীয় আৰু মাতামহাদি পুৰ্বপুৰুষৰ ক্ষেত্ৰতো শ্ৰাদ্ধ-কল্প পঢ়া উচিত; যিয়ে এইদৰে কৰে সি শ্ৰাদ্ধকর্তাৰ ফল লাভ কৰে।

Verse 59

तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा

তীৰ্থত, যুগৰ আৰম্ভণিতে আৰু মন্বন্তৰৰ আৰম্ভণিতে দিয়া শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় হয়। তদ্ৰূপ আশ্বযুজ শুক্ল নবমী আৰু কাৰ্তিক শুক্ল দ্বাদশীত কৰা শ্ৰাদ্ধও অক্ষয় হয়।

Verse 60

तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा

মাঘ মাহৰ তৃতীয়া, ভাদ্ৰপদৰ তৃতীয়াও, ফাল্গুনৰ অমাৱস্যা আৰু পুষ্য-সম্পৰ্কিত একাদশী (পৌষ্যৈকাদশী)ও পালনীয় বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 61

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा

আষাঢ় মাহৰ দশমী, মাঘ মাহৰ সপ্তমী, শ্রাৱণত কৃষ্ণপক্ষৰ অষ্টমী আৰু আষাঢ়ৰ পূৰ্ণিমাও প্ৰশংসিত বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 62

कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः

কাৰ্তিকী আৰু ফাল্গুনী (তিথি) আৰু জ্যৈষ্ঠত শুক্লপক্ষৰ পঞ্চদশী (পূৰ্ণিমা)ও বিধেয়। তাৰপিছত স্বায়ম্ভুব আদি মনুসকলৰ উল্লেখ আছে; তেঁওলোকৰ মাজত আদ্যসকলক নিশ্চয় অক্ষয় বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 63

गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा श्रीपर्वतः प्रभासश् च शालग्रामो वराणसी

গয়া, প্ৰয়াগ, গঙ্গা, কুরুক্ষেত্ৰ, নৰ্মদা, শ্ৰীপৰ্বত, প্ৰভাস, শালগ্ৰাম আৰু বাৰাণসী—এইসকল পুণ্য তীৰ্থবিশেষ।

Verse 64

गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु

সেই তীৰ্থসমূহৰ মাজত গোদাৱৰীও প্ৰশংসিত; আৰু স্ত্ৰীপুৰুষোত্তম আদি স্থানত শ্ৰাদ্ধকর্ম কৰা বিশেষ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।