Chaturtha Pada
The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
นารทผู้ยินดีในคำอธิบายก่อนหน้าของกุมาร ทูลขอเรื่องเล่าปุราณะอันประเสริฐ คือการจำแนกปุราณะ การแบ่งส่วน จำนวนโศลก จารีตวรรณะ-อาศรม วรต และเรื่องราวราชวงศ์ต่าง ๆ สนะตฺกุมารกล่าวว่าคัมภีร์ปุราณะกว้างใหญ่ครอบคลุมหลายกัลป์ จึงชี้ให้นารทไปหาสนาตนะ สนาตนะภาวนาถึงนารายณะแล้วสรรเสริญความภักดีอันแน่วแน่ของนารท และถ่ายทอดคำสอนโบราณของพรหมาที่มีต่อมรีจิว่า ในแต่ละกัลป์เดิมมีมหาปุราณะเพียงหนึ่ง ต่อมาจึงแผ่เป็นศาสตราทั้งปวง; พระหริทรงอวตารเป็นวยาสะในทุกทวาประ จัดระเบียบให้เป็นสี่แสนโศลกและแบ่งเป็นสิบแปดปุราณะ จากนั้นยกตัวอย่างอนุกรมณิกาโดยสรุปพราหมปุราณะ—โครงสร้างสองภาค เรื่องเทพและประชาบดี สุริยะและวงศ์กษัตริย์ เรื่องรามและกฤษณะ ภูมิจักรวาล (ทวีป วรรษ สวรรค์ ปาตาล นรก) วิธีปฏิบัติที่ตีรถะ ศราทธะและแดนยม ยุคธรรม ปรลัย โยคะ-สางขยะ พรหมวาท และลงท้ายด้วยอานิสงส์แห่งการคัดลอก/ถวายทาน และการฟัง/สาธยาย।
The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
บทนี้พระพรหมทรงแสดงอนุกรมณิกาแห่งปัทมปุราณะ—คำสอนกำจัดบาป จัดเป็นห้าขัณฑะ ถ่ายทอดโดยปุลัสตยะให้ภีษมตามลำดับการสร้างโลก และอุดมด้วยธรรมผ่านเรื่องเล่า ประวัติ และวัตรปฏิบัติ ทรงแจกแจงหัวข้อสำคัญ เช่น ปุษกรมหาตมยะ วิธีพรหมยัญญะ เครื่องหมายการสวดเวท ทานและวรต พิธีอภิเษกสมรสของปารวตี เหตุการณ์ตารกะ มหิมาโค และการปราบอสูร แล้วชี้สฤษฏิขัณฑะ (รวมบูชาดาวเคราะห์และทาน) ต่อด้วยภูมิขัณฑะที่เรียงเรื่องศิวศรมัน สุวรต วฤตระ ปฤถุ นหุษะ ยยาติ คุรุทีรถะ อโศกสุนทรี หุณฑะ ฯลฯ พร้อมจักรวาลวิทยา ผังโลก-แผ่นดิน และบัญชีทีรถะใหญ่ เช่น นรมทา กุรุเกษตร ยมุนา กาศี คยา ประยาค ส่วนถัดไปกล่าวถึงกรรมโยคตามวรรณะ-อาศรม การกวนเกษียรสมุทร ห้าวันอูรชฺชา อัศวเมธและราชาภิเษกของพระราม ชคันนาถและวฤนทาวัน ลีลาพระกฤษณะ ผลมาธวสนาน ภักติพระศิวะ (ภัสมะ ศิวคีตา) และอุตตรขัณฑะว่าด้วยวรตเป็นวัฏจักร—เอกาทศี มหาทวาทศี วรตกาติกะ สนานมาฆะ วิษณุธรรม วิษณุสหัสรนาม เรื่องอวตาร รามนามศต และสรรเสริญคีตา/ภาควตะ ปิดท้ายด้วยผลश्रุติ: ฟังหรือสวดอนุกรมณิกานี้ได้บุญเสมอฟังปัทมปุราณะ และถวายปุราณะที่จารึกเป็นทานในวันเพ็ญเดือนเชษฐะย่อมได้บรรลุคติไวษณพะ
The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
บทนี้พระพรหมประกาศอนุกรมณี (โครงเรื่อง) แห่งมหาไวษณวะ “วิษณุปุราณะ” กล่าวถึงความยาวและอานุภาพทำลายบาป แล้วแจกแจงหกอํศะ: (1) การสร้างโลก กำเนิดเทพ การกวนเกษียรสมุทร วงศ์จากทักษะ พร้อมเรื่องธรุวะ ปฤถุ ประเจตัส ประหลาท สายปรียวรตะ และภูมิศาสตร์จักรวาลทวีป/วรรษะ (2) โลกบาดาลและนรก เจ็ดสวรรค์ ดาราศาสตร์สุริยะ-จันทรา ลักษณะวันทั้งหลาย พร้อมคำสอนโมกษะของภรตะ และบทสนทนานิทาฆะ–ฤภุ (3) มนวันตระ การอวตารของวยาส พิธีพ้นนรก ธรรมเทศนาสคระ–เอารวะ วิธีศราทธะ หน้าที่วรรณะ-อาศรม สทาจาร และความหลงจากมายา (4) ราชวงศ์สุริยะและจันทราพร้อมเรื่องกษัตริย์ (5) ปุจฉาเรื่องอวตารพระกฤษณะ ลีลาจากโคกุลถึงมถุราและทวารกา การปราบอสูร การอภิเษก และเรื่องอัษฏาวักระ (6) จริยาในกลียุค ปรลัยสี่ประการ พรหมญาณของขาณฑิกยะ และธรรมเทศนาในวิษณุธรรมโมตตระ—วรตะ ยม-นิยามะ ธรรมศาสตร–อรรถศาสตร เวทานตะ โชติษะ สโตตระ และมนู ปิดท้ายด้วยผลश्रุติ: อานิสงส์แห่งการอ่าน ฟัง เขียน ถวาย และสอน จนถึงการได้บรรลุวิษณุโลก
The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
พระพรหมตรัสแก่พราหมณ์ผู้หนึ่ง สรรเสริญ “วายวียะ (วายุ) ปุราณะ” ว่าเป็นหนทางสู่ปรมสถานของพระรุทระ ทรงบอกจำนวน 24,000 โศลก และฉากแห่งศเวตกัลปะที่พระวายุทรงแสดงธรรม ปุราณะนี้มีสองภาค ครบถ้วนตามลักษณะปัญจลักษณะ เริ่มจากสรรค์ (สรรค์/สรรคะ) กล่าวถึงวงศ์ในมนวันตระ และเรื่องปราบคยาสุระโดยละเอียด อีกทั้งสอนมหาตมยะประจำเดือน (ยกย่องเดือนมาฆะเป็นพิเศษ) ธรรมแห่งทาน ธรรมของกษัตริย์ การจำแนกสรรพสัตว์ตามโลกภูมิ และหมวดวัตร-ข้อปฏิบัติเดิม ภาคหลังเป็นนรมทา-ตีรถมหาตมยะสอดคล้องศิวสังหิตา: พระศิวะทรงสถิตแผ่ทั่วสองฝั่ง น้ำแห่งนรมทาเป็นพรหมันและเป็นเหตุแห่งโมกษะ และการอวตารของแม่น้ำในฐานะศักติทิพย์ (เรวา) บทนี้นับสังฆมะ 35 แห่ง และตีรถนับร้อย พร้อมจำนวนศักดิ์สิทธิ์อันยิ่งใหญ่ แล้วลงท้ายด้วยข้อกำหนดการให้ทาน/การสาธยาย เช่นทานศราวณีด้วย “โคแห่งน้ำตาลอ้อย” และผลบุญ—ได้ถึงรุทรโลกตลอดสี่สิบสี่? (สี่สิบสี่ไม่ใช่) ถึงระดับสิบสี่อินทรา และเพียงฟังอนุกรมณีก็ได้บุญเสมอฟังปุราณะทั้งเล่ม
The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
พระพรหมทรงสั่งสอนมรีจิด้วยการแสดงอนุกรมณีโดยย่อของศรีมทฺภาควตปุราณะที่พระเวทวยาสะรจนาขึ้น ทรงประกาศว่าเป็นคัมภีร์เสมอเวท (พรหมสัมมิต) มี 18,000 โศลก และแบ่งเป็น 12 สกันธะ แล้วทรงแจกแจงเรื่องเด่นและหลักธรรมตามสกันธะ: สภาของสูตะและกรอบเรื่องวยาสะ–ปาณฑวะ–ปรีกษิต; การสร้างสองประการและพระกรณียกิจของพระผู้เป็นเจ้า; สนทนาวิทุระ–ไมเตรยะและสางขยะของกปิละ; ธรุวะ ปฤถุ และปราจีนพรหิษ; ภูมิศาสตร์จักรวาล นรก อชามิล และทักษยัญญะ; วฤตระและมรุต; ประหลาทพร้อมธรรมวรรณะ-อาศรม; มนวันตระ คชेंद्र การกวนเกษียรสมุทร และพลี; อวตารกับราชวงศ์สุริยะ-จันทร; ลีลากฤษณะในวรชะ; มถุรา–ทวารกา การเบาภารโลก และนิโรธ; คำสอนอุทธวะ ความพินาศของยาทวะ ลักษณะแห่งกาลี และการหลุดพ้นของปรีกษิต; การรวบรวมเวทศาขา ตบะของมารกัณฑेय การปรากฏของสุริยะ และหลักสาตวตะ; ปิดท้ายด้วยการนับปุราณะต่าง ๆ ตอนจบกล่าวถึงอานิสงส์แก่ผู้ฟัง ผู้สาธยาย และผู้ถ่ายทอด พร้อมกำหนดพิธีในวันเพ็ญเดือนเปราษฐปทีให้ถวายคัมภีร์พร้อมตราสิงโตทองแก่พราหมณ์ภาควตะ
Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
บทนี้พระศรีพรหมาตรัสแก่พราหมณ์องค์หนึ่ง กล่าวถึงขอบเขตของศรีบฤหันนารทียปุราณะ (๒๕,๐๐๐ โศลก สืบสายบฤหัตกัลปะ) แล้วแสดงอนุกรมณีเป็นสารบัญรวม กล่าวถึงธรรมเนียมสนทนาแบบสูตะ–เศานกะและเรื่องการสร้างโลกโดยย่อ; ปาทะแรกเป็นคำสอนของสานกะ ปาทะที่สองชื่อโมกษธรรม; มีหัวข้อเวทางคะ และเรื่องกำเนิดศุกะที่สานันทนะเล่าแก่นารท. ส่วนมหาตันตระกล่าวถึงการหลุดพ้นจากพันธะของชีวะ การชำระมนตร์ พิธีทีกษา ที่มาของมนตร์ วิธีบูชา และคัมภีร์พิธีประกอบ—ประโยคะ กวจะ นามสหัสระ สโตตระ—สำหรับคเณศะ สุริยะ วิษณุ ศิวะ และศักติ. ตอนที่สาม สานัตกุมารสอนลักษณะปุราณะ หลักฐาน/มาตรฐาน (ปรมาณะ) และทาน พร้อมกำหนดตถิตามเดือน. ปาทะที่สี่เป็นคำสอนของสานาตนะ เริ่มจากวรตตามวันประติปทาแล้วไปสู่วรตเอกาทศี มีเรื่องมานธาตฤ–วสิษฐะ รุกมางคทะ และเรื่องโมหินีกับคำสาปและการพ้นคำสาปประกอบ. ยังบอกเค้าลางมหาตมยะของตีรถะและวิธียาตรา: คงคา คยา กาศี ปุรุโษตตมะ ประยาคะ กุรุเกษตร หริดวาร บทรี กามากษา ประภาสะ ปุษกระ คเฏาตมะ เวทปาทสตุติ โคกรณะ เสตุ นรมทา อวันตี มถุรา วฤนทาวัน และเรื่องยกจิตยกใจของผู้คน. ท้ายบทกล่าวถึงผลแห่งการฟัง/สาธยาย และผลแห่งทาน (ถวายโคเจ็ดตัวพร้อมแล่งลูกศร) อันนำไปสู่โมกษะหรือสวรรค์.
The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
ในบทนี้ พระศรีพรหมาแสดง “อนุกรมณี” แห่งมารกัณฑेयปุราณะ—ความยาวที่เลื่องชื่อ 9,000 โศลก การสั่งสอนธรรมะผ่านกรอบเรื่องนก และลำดับหัวข้อเรื่องโดยต่อเนื่อง ได้แก่ คำถามของมารกัณฑेयที่ถ่ายทอดโดยไชมินิ ธรรมนกและกำเนิดต่าง ๆ เรื่องชาติปางก่อน การแปรเปลี่ยนอัศจรรย์ของพระสุริยะ การจาริกแสวงบุญของพระพลราม บุตรของเทราปที พระหริศจันทรา สงครามอาฑีบก เรื่องพ่อ–ลูก พระทัตตาเตรยะ วงศ์และมหากาพย์ไหหยะ มทาลกาและอลรกะ เรื่องการสร้างโลกเก้าประการรวมถึงกาลสิ้นกัลป์ การสร้างยักษ์ และการสร้างที่มีต้นกำเนิดจากรุทรา จารีตและการเดินทางในทวีป เรื่องราวมนวันตระ; ในภาคที่แปดมีทุรคากถา กำเนิดปรณวะจากรัศมีแห่งพระเวท การประสูติและมหิมาของมารตัณฑะ วงศ์วานไววัสวตมนู วัตสปรี ขนิทร อวิกษิและกิมิจฉาวรต นริษยันตะ อิกษวากุ นละ พระรามจันทรา สายกุศะ ราชวงศ์จันทรา ปุรูรวัส นหุษะ ยยาติ สายยทุ ลีลาวัยเยาว์ของพระกฤษณะ ประวัติมถุรา ทวารกา เรื่องเกี่ยวกับอวตาร และสางขยะโดยย่อพร้อมคำสอนว่าโลกที่ปรากฏเป็น “อสัต” ไม่แท้จริง ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ: ฟังหรือสอนด้วยภักติได้บรรลุสูงสุด เขียนและถวายคัมภีร์พร้อมช้างทองในเดือนการ์ตติกะได้พรหมโลก และแม้เพียงฟังอนุกรมณีก็ให้ผลตามปรารถนา
The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
บทนี้พระศรีพรหมาแสดงอนุกรมณีอย่างเป็นระบบของอาคเนย/อัคนีปุราณะ ตามที่สืบมาในอีศานกัลปะ และที่พระอัคนีตรัสแก่ฤๅษีวสิษฐะ ทรงกล่าวถึงความยาว 15,000 โศลก และอานุภาพชำระบาปแก่ทั้งผู้สวดและผู้ฟัง จากนั้นสรุปหัวข้อกว้างขวาง ได้แก่ เรื่องอวตารและตำนานต่าง ๆ การสร้างโลก พิธีบูชาแบบไวษณพ กรรมพิธีไฟ ทฤษฎีมนตร์และมุทรา พิธีทีกษาและอภิเษก การออกแบบมณฑล การชำระล้าง การสถาปนาพวิตร กฎระเบียบวัด ไอคอนวิทยา นยาส ประติษฐาและการสร้างเทวาลัย แนวบูชาพระวินายกและกุพชิกา โกฏิโหมะ มนวันตระ ธรรมอาศรม (เริ่มด้วยพรหมจรรย์) ศราทธะ พิธีกรหะยัชญะ ปรายัศจิตตะ วรตตามติติ-วัน-นักษัตรและรายเดือน ทานประทีป การบูชาวยูหะ นรก นาฑีจักระและสันธยาวิธี ความหมายคายตรี ลิงคสโตตร มนตร์ราชาภิเษกและราชธรรม คติความฝันและลางบอกเหตุ พิธีเริ่มต้นด้วยรัตนะและรัตนศาสตร รามนีติ ธนุรเวท วยวหาร เทวาสุรวิมรรท อายุรเวทและสัตวแพทย์พร้อมพิธีศานติ ฉันทัส วรรณคดี โกศ ทฤษฎีปรลัย การพิจารณากาย โยคะ และผลคือพรหมญาณจากการสดับ ท้ายบทกำหนดทานพิธีในเดือนมารคศีรษะ คือถวายคัมภีร์พร้อมปากกาทองและทิลเธนุ พร้อมยืนยันผลทั้งทางโลกและทางปรโลก
The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
พระพรหมทรงอธิบายภวิษยะปุราณะว่าเป็นคัมภีร์ประทานความสำเร็จ และเล่าลำดับคำสอนจากพระพรหมสู่สวายัมภูวมนู ผู้ทูลถามถึงธรรมะอันเป็นหนทางสู่ปุรุษารถะทั้งปวง ต่อมาพระวยาสะรวบรวมคัมภีร์ธรรมะและแบ่งเป็นห้าส่วน มีเรื่องราวอธอระ-กัลปะ และเปิดด้วยพราหมะปัรวะ คัมภีร์นี้อยู่ในสายสนทนาสูตะ–เศานกะ มีลักษณะปุราณะตั้งแต่สรรค์สร้าง เป็นแก่นแห่งศาสตรา และกล่าวถึงวิธีเขียนต้นฉบับลงหนังสือ/ใบลาน กล่าวถึงสังสการ และแจกแจงกัลปะพิธีกรรมตามปักษ์และติติ โดยส่วนที่เหลือจัดไว้ในไวษณวปัรวะ ขณะที่สายไศวะและเสาระมีการจัดต่างกัน ส่วนที่ห้า ‘ปฺรติสรรคะ’ จบด้วยสรุป บทยังกล่าวถึง ‘ความเสมอ’ ของเทพตามลำดับคุณะ แล้วกำหนดให้คัดลอกและถวายทานปุราณะในวันปุษยะ พร้อมทานกุฑะ-เธนุและทานอื่น ๆ บูชาผู้อ่านและคัมภีร์ ถืออุโบสถ และฟัง/สวด—ให้ผลทำลายบาป ได้สุขทางโลก และบรรลุโมกษะ
The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa
พระพรหมตรัสกับ ‘บุตร’ ผู้ฟังในกรอบนารทียะ และแนะนำปุราณะลำดับที่สิบในอนุกรมณิกา คือ พรหมไววรรตปุราณะ อันเป็นคัมภีร์ชี้ความหมายแห่งพระเวทและหนทางแห่งพระเวท กล่าวว่าคัมภีร์นี้เกี่ยวเนื่องกับรถันตระกัลปะ ถูกย่อในสายสืบ “ศตโกฏิปุราณะ” และพระวยาสะจัดเป็นสี่ขันฑะ—พรหมขันฑะ, ประกฤติขันฑะ, วิฆเนศขันฑะ, กฤษณะขันฑะ—รวม 18,000 ศฺโลกะ ในกรอบสนทนาระหว่างสูตะกับฤๅษี เนื้อหาโดยย่อกล่าวถึงการสร้างโลก; ข้อพิพาทระหว่างนารทกับพระพรหม; การบรรลุโลกของพระศิวะและความรู้ที่มาจากพระศิวะ; การจาริกศักดิ์สิทธิ์ของสาวรณิ; แล้วจึงเข้าสู่ส่วน/กลาแห่งประกฤติและวัสดุพิธีกรรม ตอนวิฆเนศกล่าวถึงคำถามเรื่องกำเนิดพระคเณศ วรต และความขัดแย้ง (รวมถึงชามทัคนยะ) ตอนกฤษณะสรุปการประสูติของพระศรีกฤษณะ ลีลาในโคกุล ราสะกับเหล่าโคปีและพระราธา เหตุการณ์ที่มถุรา สังสการ การศึกษาใต้สานทีปนี การปราบศัตรู และการเสด็จกลับทวารกา ปิดท้ายด้วยผลश्रุติ: การอ่าน ฟัง เขียน ทำทาน แม้เพียงฟังอนุกรมณิกานี้ ก็ได้โมกษะด้วยพระกรุณาแห่งพระศรีกฤษณะ
The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
พระพรหมทรงแสดง “ลิงคปุราณะ” ว่าเป็นปุราณะแห่งพระศิวะ ผู้ใดสดับฟังและสาธยายย่อมได้ทั้งภุกติ (ความสุขทางโลก) และมุกติ (หลุดพ้น) พระศิวะผู้สถิตในลิงคะเพลิงเป็นแหล่งแห่งการเปิดเผย และโครงเรื่องตั้งอยู่บนกรอบ “อัคนิ-กัลปะ” กล่าวถึงพระเวทวยาสเป็นผู้รจนา จัดเป็นสองภาค มีประมาณ ๑๑,๐๐๐ โศลก และย้ำมหิมาแห่งพระหระเป็นแก่นสำคัญ จากนั้นทรงบอกสารบัญตามลำดับ: คำถามเปิดเรื่อง, การสร้างแรกเริ่มโดยย่อ, คำสอนโยคะ, พรรณนากัลปะ, การปรากฏของลิงคะและอัมพา, สนทนากับสันตกุมาร, เรื่องทธีจิ, ธรรมประจำยุค, ภูวนโกศ, ราชวงศ์สุริยะและจันทร, การสร้างโดยพิสดาร, ตอนตรีปุระ, พิธีสถาปนาลิงคะ, การหลุดพ้นจากปศุ-ปาศะ, วรตพระศิวะ, อาจาระ, ประยัศจิตตะ, ลางร้ายและพิธีสงบ, กาศีและศรีไศล, อันธกะ, วราหะและนรสิงห์, ชลันธรวธ, ศิวสหัสรนาม, การทำลายทักษยัญญะ, กามทหะ และอภิเษกพระปารวตี ตอนท้ายผลश्रุติกล่าวว่า ถวายคัมภีร์ที่จารึกพร้อม “ติละ-เธนุ” ในวันเพ็ญเดือนผาลคุณย่อมได้บุญใหญ่; การฟังและสาธยายทำลายบาป นำสู่โลกพระศิวะและศิวสายุชยะ.
The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
บทนี้พระพรหมทรงแสดงอนุกรมณิกา สรุปสารบัญของวราหปุราณะ—มี 24,000 โศลก แบ่งเป็นสองภาค เปิดด้วยบทสนทนา ภูมี–วราห และยกย่องฤๅษีวยาสะว่าเป็นอวตารของนารายณะ โครงเรื่องกล่าวถึงวัฏจักรนิทาน รัมภา ทุรชัย ศเวต และเหตุการณ์บุตรฤๅษีที่เกี่ยวข้องกับยมะ รวมทั้งตอนว่าด้วยการปรากฏของคาวรี วินายกะ นาค คณะ คุเบร/ธนท และอาทิตยะ มีคำสอนด้านพิธีและธรรมะ เช่น วิธีศราทธะ การถือปฏิบัติวันปัรวัน โคทาน วรต การจาริกสู่ตีรถะ และการไถ่บาปสำหรับความผิด 32 ประการ โดยยกย่องมถุราและตีรถะโคกรณะผู้ทำลายบาปเป็นพิเศษ ภาคอุตตระจัดเป็นบทสนทนา ปุลัสตยะ–กุรุ อธิบายตีรถะมหาตมยะ (รวมปุษกร) และระเบียบเทศกาล ตอนท้ายกล่าวถึงผลแห่งการฟัง/สาธยาย/คัดลอก—เพิ่มภักติแด่วิษณุและให้บรรลุคติไวษณพ พร้อมกำหนดทาน เช่น ครุฑทอง ติลเธนุ และทานเดือนไจตระแก่พราหมณ์
The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)
พระพรหมทรงสั่งสอนมรีจิด้วยการแสดงอนุกรมณีแห่งสกันทปุราณะ กล่าวถึงความไพศาลยิ่ง สาระที่พระวยาสะกลั่นไว้ และการแบ่งเป็นเจ็ดขันฑะ มเหศวรขันฑะเรียงลำดับตำนานที่ยกย่องพระศิวะ—การพินาศแห่งทักษยัชญะ การบูชาลึงค์ การกวนเกษียรสมุทร การประสูติของสกันทะ การปราบตารกะ และคำบรรยายจักรวาลวิทยา ไวษณวขันฑะกล่าวถึงเรื่องอวตาร แนวปฏิบัติภักติ และรายละเอียดวรต-กัลปะ เช่น กาติกะ มาฆะ เอกาทศี ระเบียบพิธีเทศกาล พร้อมมหาตมยะของมถุราและอโยธยา พรหมขันฑะว่าด้วยเสตุ/ธรรมารัณยะ วรรณะอาศรมธรรม ทาน จาตุรมาสยะ มนตระโยคะ และศิววัตร เช่น ศิวราตรี ประโทษะ กาศีขันฑะสำรวจภูมิประเทศศักดิ์สิทธิ์แห่งพาราณสีและข้อปฏิบัติ อวันตีขันฑะรวบรวมทีรถะแห่งอุชเชนี/ป่ามหากาลและการชดใช้บาป นาครขันฑะเพิ่มเรื่องหริศจันทร–วิศวามิตร–ตรีศังกุ และทีรถะท้องถิ่น ปราภาสิกขันฑะสิ้นสุดที่เครือข่ายจาริกแสวงบุญปรภาสและทวารกา–โคมตี ท้ายบทสรรเสริญบุญกุศลแห่งการคัดลอกและถวายสรุปที่สรรเสริญพระศิวะนี้
The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
พระพรหมทรงแสดงอนุกรมณิกาแห่งวามนปุราณะ—คัมภีร์ 10,000 โศลกที่มีตรีวิกรมเป็นศูนย์กลาง จัดเป็นหมวดหมู่และแบ่งเป็นสองภาค ทรงแจกแจงเนื้อหาหลัก ได้แก่ คำถามว่าด้วยปุราณะ การตัดเศียรพระพรหมและการพ้นบาปกะโหลก พิธีบูชายัญของทักษะที่ถูกรบกวน พระศิวะในฐานะกาลและการเผากามเทพ ความขัดแย้งเกี่ยวกับปรหลาท–นารายณ์ รวมทั้งเทวะและอสูร ตลอดจนตอนสุกเศษี–อรก ภูมิศาสตร์จักรวาล กามยะวรตะ และเรื่องศักดิ์สิทธิ์ของเทวีทุรคา ต่อด้วยตปตี กุรุเกษตร ความยิ่งใหญ่ของสัตยา การประสูติของปารวตี การบำเพ็ญตบะและอภิเษก กาวรี/เกาศิกี กุมาร การสังหารอันธกะและการรวมเข้าในหมู่คณะคณา กำเนิดมรุต วีรกรรมของพลี เรื่องราวพระลักษมี ตีรถะของปรหลาท ธุนธุ เรื่องเปรต นักษัตรบุรุษ และศรีดามะ ภาคบฤหัท-วามนะกล่าวว่ามีสังหิตา 4 คือ มาเหศวรี ภาควตี เสารี และคาเณศวรี อย่างละหนึ่งพันหัวข้อ ว่าด้วยการสรรเสริญภักตะของพระกฤษณะ เทวีทรงโปรดให้คาฏะพ้นทุกข์ ความยิ่งใหญ่ของพระอาทิตย์ผู้ทำลายบาป และกิจของพระคเณศ ปิดท้ายด้วยสายการถ่ายทอด (ปุลัสตยะ→นารท→วยาสะ→โรมหรรษณะ) และผลश्रุติยกย่องการสวด การฟัง การคัดลอก การถวายทาน (โดยเฉพาะวันวิษุวัตฤดูใบไม้ร่วง) รวมถึงทาน ‘โคเนย’ นำไปสู่ปรมสถานของพระวิษณุ
Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
พระพรหมทรงสั่งสอนมรีจิด้วยการแสดงสารบัญและสรุปอย่างเป็นระบบของกูรมปุราณะ ซึ่งกล่าวว่าเป็นคัมภีร์ถัดจากลักษมี-กัลปะ และมีพระหริในปางกูรมะ (เต่า) เป็นศูนย์กลาง คัมภีร์นี้แบ่งเป็นสี่ภาค รวม 17,000 โศลก สอนจตุรปุรุษารถะผ่านเรื่องราวที่ร้อยเรียงกัน รวมทั้งบทสนทนาระหว่างพระลักษมีกับอินทรทยุมน์ และหมู่ฤๅษีที่เกี่ยวข้องกับกูรมะ เนื้อหากล่าวถึงหมวดธรรมะวรรณะ–อาศรม กำเนิดจักรวาล การนับกาลเวลาและปรลัยพร้อมสโตตรสรรเสริญพระผู้แผ่ซ่านทั่วสรรพสิ่ง ตลอดจนส่วนที่เน้นพระศิวะ เช่น เรื่องพระศังกร ปารวตีสหัสรนาม และโยคะ ยังระบุวงศ์สกุลของภฤคุ สวายัมภูวมานุ กัศยปะ และอาตเรยะ เหตุการณ์ทำลายยัญของทักษะและการสร้างใหม่ พระกรณียกิจของพระกฤษณะ ธรรมะแห่งยุค บทสนทนาวยาสะ–ไชมินิ ภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์แห่งพาราณสีและประยาค รวมถึงการอธิบายสาขาแห่งพระเวท ภายในมีคีตาที่แทรกอยู่ (ไอศวรีคีตา และวยาสคีตา) ตอนมหาตมยะของตีรถะ ปรติสรรคะในนามพราหมียสังหิตา และภาควตีสังหิตาว่าด้วยอาชีพของวรรณะ (รวมคำอธิบายห้าบาทที่โยงกับศังกรราชะ) พร้อมคำสอนสายสุริยะและวรตไวษณวีจตุรถี ตอนท้ายเป็นผลश्रุติและพิธีทาน: คัดลอกคัมภีร์พร้อมตราเต่าทอง แล้วถวายทานในกาลอายนะเพื่อบรรลุที่สุดยิ่ง.
Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
บทนี้พระพรหมทรงกล่าว “อนุกรมณิกา” แบบย่อของมัตสยปุราณะ ได้แก่ บทสนทนามนู‑มัตสยะ จักรวาลวิทยาแห่งพรหมาณฑะ กำเนิดพระพรหม เทวะ อสูร และมรุต ระบบมันวันตระ‑ยุค และธรรมะตามแต่ละยุค กล่าวถึงลำดับวงศ์กษัตริย์และสายปิตฤ พร้อมกำหนดกาลทำศราทธ์ และวัฏจักรตำนานสำคัญ—ตารกะ ตบะและอภิเษกสมรสของปารวตี กำเนิด‑ชัยชนะของสกันทะ นรสิงห์ วราหะ วามนะ และอันธกะ ยกย่องมหาตีรถะ เช่น วาราณสี นรมทา และประยาค รวมบัญชีวรต‑กัลปะ (ทวาทศี สัปตมี ศยนะ และวรตนักษัตร) ทาน (เมรุทาน กฤษณาชินทาน) และพิธีสงบเคราะห์รวมถึงอภิเษกยามคราส อีกทั้งกล่าวถึงวาสตุศาสตรา ประเภทเทวรูป‑เทวสถานและมณฑป กษัตริย์ในอนาคต มหาทาน และวัฏจักรกัลปะ ตอนท้ายมีผลานุศาสน์ และพิธีถวายคัมภีร์ในวันวิษุวัตพร้อมปลาทองและโค เพื่อได้ถึงที่ประทับของพระหริ
The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
พระพรหมตรัสกับมรีจิถึง “อนุกรมณิกา” อันเป็นสารบัญสรุปของคารุฑปุราณะ ซึ่งเป็นคำสอนของพระภควานแก่ครุฑ (ตารกษยะ) ระบุความยาว 19,000 ศฺโลกะ และลำดับหัวข้อภายใน ได้แก่ เรื่องการสร้างโลก; ระบบบูชาพระสุริยะและเทพอื่น ๆ พิธีทีกษา ศราทธะ วยูหปูชา บทสรรเสริญคุ้มครองแบบไวษณพ (ปัญชระ) โยคะและวิษณุสหัสรนาม; การบูชาศิวะ คเณศ โคปาล ศรีธระ; นยาสะและสันธยา; การบูชาทุรคาและเทวะ พิธีติดตั้งปวิตระ สมาธิภาวนาต่อรูปเคารพ; วาสตุและลักษณะวัด กฎการปฏิษฐา; ทานและปรायัศจิตตะ; ภูมิศาสตร์จักรวาลและนรก; โชติษะ สัมุทริกะ สวระ ศาสตร์อัญมณี; ตีรถมหาตมยะ (โดยเฉพาะคยา); มนวันตระ พิตรธรรม หน้าที่วรรณะ-อาศรม ความบริสุทธิ์พิธีกรรม ยัญญะแก่ครหะ นีติศาสตร ดวงศ์และอวตาร แพทยศาสตร์ ไวยากรณ์ เวทางคะ และพิธียุค/สังกรานติ ต่อมาว่าด้วยเปรตกัลปะ: เผยธรรมะแก่โยคี มนตร์และทานหลังความตาย หนทางสู่ยมะ เครื่องหมายและทุกข์ของเปรต พิธีปิณฑีกรณะ คุณสมบัติและกาลแห่งพิธีศพ นารายณพลี วฤโษตสรรคะ วิบากกรรม ผังโลก ปรลัย และผลแห่งการฟัง สาธยาย และถวายทานคัมภีร์นี้
The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
ในปูรวภาคแห่งพฤหันนารทียปุราณ พระพรหมตรัสแก่ฤๅษีมรีจิถึงขอบเขตและการแบ่งภายในของพรหมาณฑปุราณ ทรงกำหนดสี่ปาทะ—ปรกริยา อนุษังคะ อุโปทฆาตะ อุปสังหาระ—จัดเป็นส่วนต้น กลาง และท้าย แล้วแจกแจงสารบัญ: พิธีกรรมและธรรม, เรื่องนัยมิษะ, หิรัณยครรภะและการก่อรูปโลก; กัลปะและมันวันตระ; การสร้างจากจิต, กำเนิดรุทระ, การปรากฏของมหาเทวะ, กำเนิดฤๅษี; ภูวนโกศ (ภารตะและแดนอื่น, เจ็ดทวีป, โลกเบื้องล่างและเบื้องบน), วิถีดาวเคราะห์, โครงสร้างสุริยะ; หลักธรรมแห่งยุคและเหตุการณ์ปลายยุค; ภัยพิบัติที่เกี่ยวกับพระเวท, มนุสวายัมภูวะและมนุอื่น, การรีดน้ำนมจากปฐพี; ในสมัยไววัสวตมนุมีวงศ์กษัตริย์-ฤๅษี (อิกษวากุ สายอัตริ ยยาติ ยทุ การ์ตวีรยะ ปรศุราม วฤษณิ สคระ), สงครามเทวะ–อสูร, อวตารพระศรีกฤษณะ, บทสรรเสริญและสายบลี; เนื้อหาภวิษยะสำหรับกลียุค; ต่อด้วยปรลัย การนับกาลเวลา สิบสี่โลก นรก นครมโนมยะ การสลายปรกฤติ ข้อชี้ถึงไศวปุราณ ผลตามคุณ และการชี้พรหมันด้วยอนวยะ–วยติเรกะ ตอนท้ายกล่าวถึงสายการถ่ายทอดปุราณ ผลแห่งการฟัง/สาธยาย/จาร และจริยธรรมในการให้ทานและการสอนธรรมะ
The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
นารทขอคำอธิบายลำดับตถีอย่างเป็นขั้นตอนเพื่อให้กำหนดวรตได้ชัดเจน สนะตนะเริ่มลำดับตถีด้วย “ปรติปทา” และยืนยันว่าการรักษาลำดับตถีให้ถูกต้องย่อมนำสู่สิทธิผล บทนี้ผูกปรติปทาไว้กับเดือนไจตรา ณ เวลาอาทิตย์ขึ้นในกาลเริ่มสร้างโลก และสอนให้ประกอบพิธีสำคัญของปรติปทาแบบ “ปูรววิทธา” กำหนดให้ทำมหาศานติขจัดมลทิน อัปมงคล และบาปแห่งกลียุค แล้วบูชาพรหมา (ปาทยะ/อรฆยะ ดอกไม้ ธูป เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ ไนเวทยะ) ต่อด้วยโหมะและเลี้ยงพราหมณ์ แล้วบูชาเทพตามลำดับ บัญญัติให้ถวายทานผ้าและทองด้วย “โอม” และน้ำศักดิ์สิทธิ์ การสำเร็จต้องมีทักษิณา พร้อมนิยามวรตของเสาริ และวรตแห่งวิทยาในตถีเดียวกัน กล่าวถึงพิธี “ติลกะ” ที่พระกฤษณะสอน (ดอกกรวีระ ธัญพืชงอกเจ็ดชนิด ผลไม้ และมนต์ขออภัย) ระบุการถือปรติปทาศุกลปักษ์เดือนภาทรปทาให้ลักษมีและปัญญา เริ่มวันจันทร์นานสามเดือนครึ่ง มีการอดอาหาร/บูชาในเดือนการ์ติกะและถวายของวายนะ ต่อมาว่าด้วยมาวนะวรตแด่ศิวะ (บูชา 16 ประการ ตั้งศิวะทองบนกุมภะ และถวายโคทาน) อโศกวรต นวราตรี (ตั้งฆฏะ เพาะหน่อ อ่านเทวีมหาตมยะ และบูชากุมารี) อันนกูฏแด่วิษณุที่โควรรธนะ ธนวรตในมารคศีรษะกฤษณปักษ์ พิธีแด่สุริยะ/อัคนี/ศิวะในเดือนถัดไป และบูชาวิษณุในไวศาขะนำไปสู่สายุชยะ ปิดท้ายด้วยการย้ำว่าพรหมจรรย์และอาหารหวิษยานนะเป็นกฎทั่วไปของวรตปรติปทาทั้งหลายนี้
The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
สันาตนะสอนพราหมณ์ถึง “ชุดที่สอง” ของวรตสิบสองเดือนที่ยึดวันทวิติยาเป็นหลัก เริ่มจากทวิติยา ข้างขึ้น เดือนจัยตระ ผู้ปฏิบัติบูชาพรหมาพร้อมศักติด้วยฮวิสและเครื่องหอม ตั้งสัตย์เพื่อความสำเร็จแห่งความปรารถนาและการบรรลุพรหมัน จากนั้นแจกแจงพิธีตามเดือน: ไวศาขะบูชาพรหมาในรูปวิษณุด้วยธัญพืชเจ็ดอย่าง (ราธา), เชษฐะบูชาสุริยะ/ภาสกรให้ได้สุริยโลก, อาษาฒะมีขบวนรถและมหเทศกาลราม–สุภัทรา, นภัสบูชาวิศวกรรม/ประชาบดีใน “สวปิติ/อศोक-ศยน” พร้อมคำอธิษฐานคุ้มครองเรือน, ภาทรปทะบูชาในรูปอินทราพร้อมเครื่องบูชา “ครึ่งจันทร์”, อาศวินเน้นทานอักษยะไม่สิ้น, อูรชะเป็นวรตยมา (ยม–ยมุนา) ให้เกียรติและเลี้ยงอาหารพี่น้องหญิง รวมทั้งพิธีศราทธ์บรรพชนในมารคศีรษะทวิติยา, เดือนเปาษะอาบน้ำชำระด้วยเขาวัวและถวายอรฆยะจันทร์เสี้ยว, เดือนมาฆะบูชาสุริยะ/ประชาบดีด้วยดอกแดง โค และรูปทอง, เดือนผาลคุนะบูชาศิวะด้วยดอกขาวหอมและกราบเต็มองค์ พิธียังขยายถึงทวิติยาข้างแรม โดยกล่าวว่าอัคนีผู้แปลงรูปตามเดือนคือเทวะแห่งทวิติยา และเชื่อมวินัยพรหมจรรย์กับความสัมฤทธิ์ของกรรมพิธี
The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)
บทนี้สันาตนะสอนนารทถึงวรตที่เกี่ยวกับจันทรตถี “ตฤติยา” โดยเน้นพิธีของสตรีเพื่อเสริมสौภาคยะ (สิริมงคลแห่งชีวิตสมรส) การมีบุตร และความผาสุกในเรือน. เริ่มด้วย “คौรีวรต” ในไจตรศุกลตฤติยา: ปั้น/หล่อรูปคู่ของพระคौรีพร้อมพระสวามีด้วยโลหะหรือดิน บูชาด้วยหญ้าทุรวาและเครื่องประดับ ถืออุโบสถ เฝ้ายามค่ำคืน ถวายทานแด่อาจารย์ แล้วทำวิสรรชน. ต่อมาว่าด้วยการปฏิบัติยาวนาน 12 ปีและทานปิดท้าย (เธนุทวาทศสังกัลปะ). จากนั้น “อักษยา (ราธา) ตฤติยา” ซึ่งการกระทำย่อมให้ผลไม่สิ้นสุด เชื่อมเวลาตถีกับการเริ่มยุค และกำหนดการบูชาวิษณุ–ศรี อาบน้ำคงคา ใช้อักษต และเลี้ยงพราหมณ์. ต่อด้วยแบบแผนรายเดือน: รัมภาวรต (เชษฐะ), บูชาเกศวะ–ลักษมี (อาษาฒะ), สวรรณะ-คौรี (ภาทรปทะ) วงรอบ 16 ปีพร้อมอุทยาปนะมีโหมะและแจกวายนะ, หาริตาลกา, หัสต-คौรี (ตรงนักษัตรหัสตะ), โกฏีศวรี/ลักษேศวรี (4 ปี ใช้ธัญพืชหนึ่งแสนและรูปจากน้ำนม), มหาคौรีวรต (อีษะ 5 ปี) บูชาสตรีสุวาสินีห้าคนและภาชนะพิธี, รวมทั้งวรตคู่ต่าง ๆ เช่น วิษณุ-คौรี หระ-คौรี พรหม-คौรี และสौภาคยะสุนทรี. ปิดท้ายด้วยแบบแผนร่วมของตฤติยาวรต: บูชาเทวี เคารพพราหมณ์ ทำทาน โหมะ และวิสรรชน.
The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata
บทนี้กล่าวว่า สนาตนะสอนพราหมณ์ถึงการถือพรตจตุรถีตลอดปีจันทรคติ โดยยกเป็น “วรต-กัลปะ” อันให้ผลสมปรารถนา เริ่มด้วยจตุรถีเดือนไจตร บูชาพระคเณศในฐานะรูปแห่งวาสุเทวะ แล้วจัดเดือนถัดไปให้สอดคล้องกับวยูหะแห่งไวษณพ—ไวศาขะสัมพันธ์สังกัรษณะ (ถวายทานสังข์), เชษฐะสัมพันธ์ประทยุมน์ (ผลไม้และรากหัว), อาษาฒะสัมพันธ์อนิรุทธ (ถวายภาชนะจากน้ำเต้าแก่ผู้สละโลก)—จนถึงวัฏจักร 12 ปีและพิธีอุทยาปนะ ต่อจากนั้นอธิบายพรตเฉพาะ: สตี-วรต (เชษฐะ), จตุรถีอาษาฒะที่ผูกกับรถันตระ-กัลปะ, ชาติ-จันโทระทยะ (ศราวณะ) พร้อมสมาธิพรรณนารูปเคารพอย่างครบถ้วนและถือเฉพาะโมทกะ, และดูรวา-คณปติที่มียันตระ/ผัง เสบียงสีแดง ใบศักดิ์สิทธิ์ห้าอย่าง และการรับใช้ครูยาวนาน เดือนภาทรปทะกล่าวถึงพหุลาดเฮนุ (ถวายโค; ผลถึงโคโลกะ) ตอนใหญ่สอนสิทธ-วินายกวรต: ถวายใบ 21 ครั้งคู่กับพระนาม 21 นาม ปิดท้ายด้วยถวายรูปวินายกทองคำและปฏิบัติห้าปี มีคำเตือนห้ามมองจันทร์ในวันจตุรถีพร้อมมนต์ชดเชย ต่อไปกล่าวถึงการบูชากปัรฑีศะ (อีษะ), กรากะ-วรตสำหรับสตรีเท่านั้น (กาฤตติกะปักษ์มืด), นาค-วรต (อูรชาปักษ์สว่าง) เพื่อคุ้มกันพิษ, วินัยสี่ปีพร้อมโหมะและบทสาธยายพระนามคเณศ 16 นาม (เทียบวร-วรต), เดือนเปาษะให้โมทกะเป็นทักษิณา, สังกัษฏะ-วรต (มาฆะปักษ์มืด) บูชายามจันทร์ขึ้นและถวายอรฆยะต่อจันทรา, และคาวรี-วรต (มาฆะปักษ์สว่าง) ด้วยนาม ฑุํฒิ/กุณฑา/ลลิตา/ศานติ จบด้วยบูชาฑุํฒิราชในผาลคุนะ ผลพิเศษของจตุรถีวันอาทิตย์/อังคาร และย้ำภักติต่อวิฆเนศในทุกจตุรถี
The exposition of the Pañcamī vow to be observed in the twelve months
สนาตนะสอนนารทถึงวัตรปัญจมีเป็นวัฏจักรรายปีครบสิบสองเดือน เริ่มที่ไจตร ศุกลปัญจมี: มัตสยะชยันตีและศรีปัญจมี พร้อมบูชาพระศรีลักษมีด้วยเครื่องหอมและถวายข้าวหวาน (ปายสะ) จากนั้นกล่าวถึงวัตรปัญจมีอื่น ๆ เช่น ปฤถวี-จันทร-และหยะครีววัตร และพิธีเฉพาะเดือน: บูชาเศษะ/อนันตะในไวศาขะ บูชาปิตฤพร้อมเลี้ยงพราหมณ์ในชัยษฐะ และพิธีวายุในอาษาฒะที่มีธงห้าสี บูชาโลกปาล อดอาหารตามยาม และตรวจสอบด้วยความฝัน; หากมีลางไม่ดีให้เพิ่มศิวอุปวาสและเลี้ยงพราหมณ์แปดรูป ศราวณะกฤษณปัญจมีอธิบายอันนาวรต: เตรียมอาหารและประพรม บูชาปิตฤและฤๅษี ให้ทานอาหารแก่ผู้มาขอ บูชาลิงคะยามประโทษพร้อมสวดปัญจักษรี และอธิษฐานให้ธัญญาหารอุดม; ศราวณะศุกลปัญจมีเพิ่มบูชาอินทราณีและทานทรัพย์ ภาทรปทะมีถวายน้ำนมแก่นาค และวัตรเจ็ดปีเน้นสัปตฤๅษี—แท่นดิน อรฆยะ ธัญพืชที่ไม่ไถ รูปทอง อาบปัญจามฤต ทำโหมะ และสักการะครู-พราหมณ์ ได้ผลบุญเป็นวิมานสวรรค์ เดือนต่อ ๆ ไปกำหนดอุปางค-ลลิตาวรต (อาศวิน) ชยาวรต (การติก) ด้วยสรงชำระล้างบาป บูชานาคเพื่อความไร้ความกลัว (มารคศีรษะ) และบูชาพระวิษณุ (เปาษะ) ตอนท้ายสรุปว่า ทุกเดือนทั้งสองปักษ์ในวันปัญจมี การบูชาปิตฤและนาคเป็นมงคลยิ่ง।
The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
สันาตนะสอนนารทะถึงการถือวัตร “ษัษฐี” ตามลำดับเดือนตลอดปี เริ่มที่ไจตร ศุกล ษัษฐี (กุมารวรตะ) บูชา ษัณมุข/สกันทะ เพื่อความสำเร็จตามปรารถนาและบุตรหลานมีคุณธรรม; เดือนเชษฐะบูชาพระสุริยะเพื่อความผาสุกของมารดา; เดือนอาษาฒะถือสกันทะวรตะเพื่อความมั่นคงของวงศ์สกุล; เดือนศราวณะบูชา “ศรชันมา” ด้วยเครื่องสักการะสิบหกประการ. ตอนสำคัญกล่าวถึงภัทรปท กฤษณะ ษัษฐี “ลลิตาวรตะ” สำหรับสตรีอย่างละเอียด—อาบน้ำยามเช้า นุ่งขาว ทำพิธีบนสันทรายที่จุดบรรจบแม่น้ำ ใช้ภาชนะไม้ไผ่และปั้นเป็นก้อนพินฑะ รายการดอกไม้ สวดนับ 108 และ 28 อธิษฐานตามตีรถะที่กำหนด ถวายนัยเวทยะมาก จุดประทีปและธูป และเฝ้าตลอดคืนห้ามหลับ; แล้วทำทาน เลี้ยงพราหมณ์และหญิงสาว และยกย่องสตรีผู้ครองเรือน. ต่อมาอัศวิน ศุกล ษัษฐี บูชากาตยายนีเพื่อได้สามีและบุตร; เดือนอื่นมีษัษฐีชื่อจันทนา วรุณา เป็นต้น พร้อมการบูชาพระสุริยะ/วิษณุ/วรุณะ/ปศุปติ และลงท้ายด้วยผลคือได้ไปสู่โลกของพระศิวะ.
The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
สนาตนะสอนนารทว่า “สัปตมี” เป็นตถิแห่งสุริยะ เหมาะแก่การบูชาพระสุริยะและการถือพรตตามเดือน บทเริ่มด้วยพิธีไจตรศุกลสัปตมี: อาบน้ำกลางแจ้งบนแท่นดินที่ชำระแล้ว วาดมณฑลบัวแปดกลีบ ตั้ง “วิภาวะ” ไว้กลางมณฑล จัดวางคู่สรรพสัตว์ตามทิศ (คันธรรพ์ รากษส นาค/กาทรเวยะ ยาตุธาน ฤๅษี) และตั้งครหะไว้ทิศอีศาน จากนั้นบูชาด้วยอุปจารครบ ทำโหมะด้วยเนยใส 800 อาหุติ ถวายอาหุติเป็นระเบียบ (64 แด่พระอาทิตย์ และแก่ผู้อื่นเช่นเดียวกัน) ปิดท้ายด้วยทักษิณา ผลคือความสุข และเมื่อสิ้นกายได้ไปสู่ “ปรมธาม” โดยผ่านทางดวงสุริยะ ต่อมาระบุสัปตมีในแต่ละเดือนเป็นพรตต่างชื่อ: คงคาพรตด้วยหม้อน้ำพันใบ (ไวศาขะ), กมลาพรตด้วยดอกบัวทองคำเล็กและถวายโคกปิลา พร้อมถือศีลอด, พรตใบสะเดาด้วยมนต์และความสงบวาจา, ศัรกะราสัปตมีที่ยกย่องความศักดิ์สิทธิ์ของน้ำตาลต่อสุริยะ, เรื่องอินทราเกิดเป็นสุริยะ (เชษฐะ), การปรากฏของวิวัสวาน (อาษาฒะ), อวฺยงคพรตและอานุภาพหัสดนักษัตร (ศราวณะ), อมุกตาภรณะและบูชามเหศวรในภาคโสม พร้อมผลสัปตมีถวายผลไม้และสายคุ้มครอง (ภาทระ), ศุภสัปตมีและพิธีปัญจคัวยะ (อาศวิน), ศากพรตถวายผัก (การ์ตติกะ), มิตรพรตที่เทียบดวงตาขวาของวิษณุกับมิตร (มารคศีรษะ), อภัยพรตบูชาสามสันธยาและถวายโมทกะ (เปาษะ), สรวาปติในมาฆกฤษณะด้วยจานสุริยะทองคำและการเฝ้าตื่น, อจล/ตรีโลจนชัยยันตีและรถาสัปตมีถวายรถ, ภาสกรีสัปตมีอาบน้ำยามรุ่งด้วยใบอรกะ/พทรี, ปุตรสัปตมีเพื่อบุตร, และฟาลคุณ อรกปุฏะ/ตรีวรรคทา (บูชาใบอรกะและข้อกำหนดอาหาร) สรุปว่า การบูชาภาสกรในสัปตมีทุกเดือนล้วนให้ผลสำเร็จตามปรารถนาได้โดยตัวมันเอง
द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)
บทนี้สันาตนะสอนพราหมณ์ถึงลำดับ “อัษฏมีวรต” ตลอดสิบสองเดือนจันทรคติ เริ่มที่ไจตรศุกลาษฏมีเป็นเทศกาลประสูติของภวานี มีการเวียนประทักษิณา ยาตรา ดรรศนะ และพิธีดอกตูมอโศก (อศोकาษฏมี/มหาษฏมี) ต่อด้วยไวศาขะ–เชษฐะให้ถืออุโบสถและบูชาอปราชิตา รวมทั้งรูปแห่งศิวะ/เทวี; เดือนอาษาฒะมีพิธีอาบน้ำยามค่ำ อภิษेक เลี้ยงพราหมณ์ และถวายทักษิณาเป็นทองอย่างพิถีพิถัน เดือนภาทรปทกล่าวถึงวรตเพื่อบุตรธิดา รวม “ทศาผล” วรตสิบวันบูชากฤษณะ—โหมะ 108 อาหุติ บูชาใบตุลสี ถวายปูริกา ให้ทานแก่ครู และปฏิบัติยาวนาน แล้วตามด้วยพิธีชันมาษฏมีของกฤษณะอย่างครบถ้วน—มณฑป มณฑล กลศ อภิษेकเที่ยงคืน นิเวทยะ การเฝ้าตื่น และถวายรูปเคารพกับโคทอง ต่อจากนั้นมีราธาวรต ทูรวาษฏมีพร้อมมนต์ขอบุตร และมหาลักษมีวรต 16 วัน—ด้ายดอรกะ 16 ปม อุทยาปนะ ถวายอর্ঘยะจันทร์ และบูชาแบบสิบหกประการ ตอนท้ายระบุอัษฏมีอื่น ๆ เช่น ทุรคามหาษฏมี กรควรต โคปาษฏมี พิธีอนฆา อดอาหารกาลไภรวะ อัษฏกาศราทธะและบูชาศิวะ การบูชาภัทรกาลีและภีษม พิธีภีมาและศิวะ-ศิวา และศีตลาอัษฏมี พร้อมสรุปหลักทั่วไปของการบูชาอัษฏมีรายเดือนแด่ศิวะ/ศิวา
The Narration of the Navamī Vow Observed Across the Twelve Months
สันาตนะสอนนารทและที่ประชุมพราหมณ์ถึงวรต “นวมิ” ตลอดรอบปีพิธีกรรม เริ่มที่ไจตร ศุกลนวมิเป็นศรีรามนวมิ—ถืออุโบสถหรือเอกภุกตหลังงานฉลองยามเที่ยง เลี้ยงพราหมณ์ด้วยของหวาน และถวายทานโค ที่ดิน งา ทอง ผ้า เครื่องประดับ เป็นเหตุให้บาปสิ้นและได้ถึงวิษณุโลก ต่อมาจึงกล่าวในกรอบศากตะ: มาตฤวรตเกี่ยวเนื่องไภรวะ บูชโยคินีหกสิบสี่และภัทรกาลี และบูชาจัณฑิกาด้วยกลีบบัว เดือนถัดไปกำหนดอุมา-วรต (เชษฐนวมิ) บูชาอินทราในยามราตรีโดยนึกถึงอินทราขาวบนไอราวตะ ศราวณะบูชาจัณฑิกาในรูปเกามารี (ฉันกลางคืนหรือถือศีลอดครึ่งเดือน) ภัทรปทเป็นนันทานวมิแด่ทุรคา อาศวินมหาปูรวาบูชาต้นศมี เคารพอาวุธและสัญลักษณ์ยามราตรี ถวายพลีแก่ภัทรกาลีและปิดท้ายด้วยทักษิณา การ์ติกอักษยานวมิมีตัรปณะ ณ รากอัศวัตถะและถวายอรฆยะต่อสุริยะ ต่อไปกล่าวนันทินี (มารคศีรษะ) บูชามหามายา (เปาษะ) มหานันดา (มาฆะ) และอานันดา (ผาลคุณะ) ประกาศบุญไม่เสื่อมและความปรารถนาสำเร็จผล
Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
บทนี้สันาตนะสอนนารทถึงการถือพรตทศมีในวันศุกลทศมีเรียงตามเดือน เริ่มที่ไจตระบูชาธรรมราช (ยม) ด้วยเครื่องสักการะตามฤดูกาล ถือศีลอด เลี้ยงพราหมณ์ และถวายทักษิณาที่กำหนด ได้ผลเป็นความผูกพันอันเป็นทิพย์ เดือนมาธวะบูชาพระวิษณุด้วยดอกไม้ขาวหอมและเวียนประทักษิณามาก เพื่อบรรลุไวษณวโลก เดือนชเยษฐะกล่าวถึงการอวตารของคงคาและมหิมาแห่งทศหรา ‘ทศโยคะ’ ระบุฤกษ์ นักษัตร วัน กรณะ โยคะ และราศี; การอาบน้ำพิธีนำสู่หริธาม เดือนต่อ ๆ มาวางพิธีอาบน้ำ-สวดมนต์-โหมะ-ทานให้ผลสวรรค์ (อาษาฒะ) บูชาพระศิวะพร้อมศีลอดและทาน (ศราวณะ) และพรตทศาวตาร (ภัทรปท) มีตัรปณะและถวายรูปอวตารทองสิบองค์ เดือนอาศวินเป็นวิชัยทศมี ทำวงจักรวาลด้วยมูลโค บูชาพระรามและพี่น้อง ให้คนในเรือนร่วมพิธี ได้ชัยชนะและทรัพย์ เดือนการ์ติกะเป็นพรตสรรพเภามะ ทำบลีทิศยามเที่ยงคืน วาดมณฑลแปดกลีบ สวดมนต์ถึงทิกปาลและอนันตะเพื่อล้างบาป ปิดท้ายด้วยบูชาพราหมณ์ได้บุญดุจความเป็นกษัตริย์ ต่อจากนั้นมีพรตอาโรคยกะ (มารคศีรษะ) บูชาวิศเวเทวะพร้อมรูปทั้งสิบของเกศวะ (เปาษะ) บูชาเทวางคิรสะ (มาฆะ) และท้ายสุดบูชาพระยมาทั้งสิบสี่ พร้อมตัรปณะและถวายอรฆยะแด่พระสุริยะ ได้ความรุ่งเรืองและถึงวิษณุโลก
The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
สนาตนะสอนนารทถึงกรอบวัตรเอกาทศีแบบมาตรฐาน—จัดมณฑปประดับดอกไม้ อาบน้ำตามกฎ บูชาพระวิษณุด้วยมนต์ ทำโหมะ เวียนประทักษิณ สวดสโตตร ร้องเพลงภักติ กราบแบบสाष्टางคะ เปล่งชัยโฆษ และเฝ้าตื่นตลอดคืน จากนั้นกล่าวเรียงเอกาทศีประจำเดือนทั้งสิบสอง พร้อมพิธีปารณาในทวาทศี—มักบูชาด้วยเครื่องสักการะสิบหกประการ เลี้ยงพราหมณ์ และถวายทักษิณา—ให้ผลทำลายบาป ความรุ่งเรือง ได้บุตร และถึงไวกุณฐะ เน้นเป็นพิเศษเรื่องทานในวรูถินี (ทอง อาหาร โค ฯลฯ) บุญนิรชลาสมเท่าการถือเอกาทศี 24 ครั้ง มหิมาทานของโยคินี ศยานีเอกาทศีมีการประดิษฐานและบูชาด้วยปุรุษสูคตะเป็นการเข้าสู่จาตุรมาสยะ และปรโพธินีมีพิธี ‘ปลุก’ ด้วยมนต์พระเวทพร้อมเครื่องบูชาอย่างรื่นเริง ตอนท้ายกำหนดวินัยสามวัน (ทศมี–เอกาทศี–ทวาทศี): ลดอาหาร ข้อห้ามภาชนะ/อาหารบางอย่าง และข้อสำรวมทางศีล—สัตย์ อหิงสา ความบริสุทธิ์ งดนินทาและกามกำหนัด
The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
บทนี้สันาตนะสอนนารทเรื่องวรตที่ยึด “ทวาทศี” เป็นหลัก เริ่มด้วยมทนวรตในทวาทศีศุกลปักษ์เดือนจัยตระ: ตั้งฆฏะให้บริสุทธิ์ (ข้าว ผลไม้ อ้อย ผ้าขาว จันทน์), บูชาอจยุตะ ถืออุโบสถ แล้ววันถัดไปเลี้ยงพราหมณ์พร้อมทักษิณา และเมื่อครบปีถวายทานเตียง โค ทอง และรูปกามเทวะ ต่อด้วยภรรตฤ-ทวาทศิกาเพื่อความมั่นคงแห่งชีวิตคู่: บูชาหริพร้อมศรีบนแท่นบรรทม เฝ้าคืนด้วยดนตรีและนาฏศิลป์ แล้วถวายรูปหริทองคำกับเตียง จากนั้นแจกแจงเดือนต่อเดือนถึงนาม-รูปของวิษณุ (มาธวะ ตริวิกรมะ ศรีธระ วามนะ ปัทมนาภะ ทาโมทร เป็นต้น) อาหารที่กำหนด จำนวนพราหมณ์ (มักสิบสอง) ภาชนะ เครื่องนุ่งห่ม และทักษิณาทอง/เงิน กโวตส-ทวาทศีในเดือนการ์ตติกะกล่าวถึงสัญลักษณ์โค-ลูกโค มนต์อรฆยะสุรภี และการงดนมเนย นีราชนะวรตขยายเป็นมหาศานติสำหรับบ้านเมือง: อารตีประทีปแด่หริ และบูชาลำดับจักรวาล (สุริยะ ศิวะ มารดาเทพ ปิตฤ นาค) รวมทั้งฝูงโคและเครื่องหมายราชา สาธยะวรตและวรตสิบสองอาทิตยะจัดระบบนาม/รูปสิบสอง พร้อมพิธีปิดปีด้วยรูปทองและเลี้ยงพราหมณ์ ให้ผลตั้งแต่เสวยสุขในสุริยโลกจนถึงรู้แจ้งพรหมัน อขัณฑวรตกล่าวถึงรูปทองของชนารทนะและการฉันยามค่ำตลอดสิบสองเดือน รูปวรตกล่าวถึงก้อนมูลโค 108 ก้อน โหมะด้วยมนต์ทวาทศाक्षรี และถวายรูปแก่คุรุ สุชนม-ทวาทศีกำหนดทานรายเดือน (เนยใส ธัญพืช งา ทอง/เงิน ผ้า จันทน์) และจบด้วยรูปสุริยะทองคำ ท้ายบทตอบคำถามนารทด้วยนิยามและผลของมหาทวาทศี (ตรีสปฤศา อุนมีลินี วัญชุลี ปักษวรรธินี ชยา วิชยา ชยันตี อปราชิตา) กฎย้ายอุโบสถจากเอกาทศีไปทวาทศีเมื่อทิถีซ้อน และย้ำว่าเอกาทศี–ทวาทศีเป็นวัตรตลอดชีวิตไม่ต้องมีอุทยาปนะต่างหาก।
The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
สันาตนะสอนนารทถึง “วรตะตรีโยทศี” ตามลำดับเดือนและฤดูกาล เริ่มด้วยตรีโยทศีข้างขึ้นเดือนมธุ/ไจตรา บูชามทนะ/อนังคะ (กามเทพ): ปั้นรูปด้วยไม้จันทน์ วาดคันธนูดอกไม้และศร ทำปูชาตอนเที่ยง กล่าวมนต์นอบน้อมด้วยนามวสันตะและพระศิวะ และถวายเกียรติพราหมณ์คู่สามีภรรยา ต่อจากนั้นกล่าวถึงวัฏจักรตลอดปีของพระกามเทพ ทั้งพระนาม เครื่องสักการะ ของถวาย และทาน (เด่นคือทานแพะ) พร้อมผลบุญจากการอาบน้ำในแม่น้ำ ยังระบุช่วงเวลามงคลที่เพิ่มผล ได้แก่ มหาวารุณี (วารุณีประกอบโยคกับดาวเสาร์) และมหามหา (นักษัตรศตภิษัช + วันเสาร์ + ข้างขึ้นเดือนผาลคุน/มธุ) แล้วกล่าววรตะแตกต่างกัน: กามเทววรตะในเดือนราธา, วรตะขจัดเคราะห์ร้ายในตรีโยทศีข้างขึ้นเดือนเชษฐะด้วยดอกไม้เกี่ยวกับสุริยะและคำอธิษฐาน, การประดิษฐานอุมา–มเหศวรหลายวันพร้อมรอบห้าปี, วรตะรติ–กามในนภัส/ศราวณะครบ 14 ปีด้วยปฏิมาและทานโค, วรตะลักษมี–นารายณ์ “โคตรีราตระ” สามคืนในภัทรปทด้วยปัญจามฤตและมนต์ทานโค, และอศोकวรตะในอีษะเพื่อคุ้มครองสตรีจากความเป็นหม้าย ตรีโยทศีประโทษเดือนการ์ตติกเน้นถวายประทีปและจบด้วยสรรเสริญพระศิวะร้อยนาม ตอนท้ายกล่าวเพิ่มเติม: บูชาอนังคะในมารคศีรษะ, ทานภาชนะเนยใสแด่พระหริในเปาษะ, วรตะอาบน้ำสามวันในมาฆะ, และบูชากุเบรในผาลคุนด้วยรูปผ้ากับปฏิมาทอง สรุปว่าปฏิบัติเหล่านี้ให้ความมั่งคั่ง ความคุ้มครอง และท้ายที่สุดถึงพระศิวโลก
The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
บทนี้สันาตนะสอนนารทถึงชุดวัตรจตุรทศีที่กระทำตลอดสิบสองเดือนตามเทพผู้รับบูชา เริ่มด้วยศิวจตุรทศี—บูชาด้วยของหอมและใบพิลวะ ถืออุโบสถ/เอกภุกตะ เคารพบูชามารดา และวันถัดไปปิดวัตรด้วยการมอบมนต์แก่พราหมณ์ ต่อมามีนฤสิงหจตุรทศีบูชาแบบโษฑโศปจาร พร้อมอภิเษกปัญจามฤต กล่าวถึงคุณค่าการไปโอṃกาเรศวร ตลอดจนลิงควัตร (รวมทำลิงคะจากแป้ง) รุทรวัตรด้วยตบะปัญจัคนีและทานโคทอง การถวายดอกไม้ตามฤดูกาล และในภัทรปทมาสมีการปวิตรารोपณะถวายแด่เทวี ส่วนสำคัญคืออนันตวัตร—ฉันมื้อเดียวถวายข้าวสาลี ผูกด้าย 14 ปมตามเพศ ปฏิบัติ 14 ปี และทำอุทยาปนะด้วยสรวโตภัทรมณฑล กะละศะ รูปอนันต บูชาเทพประกอบ ทำโหมะและทานมาก ต่อด้วยกทลีวัตร—บูชารัมภาในสวนกล้วยและเลี้ยงหญิงสาว/สุมังคะลี นอกจากนี้ยังมีแนวทางศราทธะสำหรับการตายบางประเภท ทานเกี่ยวกับธรรมะ/ยมะและพิธีประทีปน้ำมัน (เด่นในเดือนการ์ตติกะ) บริบทปาศุปตะที่มณิกรณิกา พรหมกูรจะ (ระเบียบปัญจคัวยะ) ปาษาณวัตร วิรูปากษวัตร ยมตัรปณะในเดือนมาฆะ และลงท้ายด้วยมหาศิวราตรีในกฤษณจตุรทศีสุดท้าย พร้อมแบบอุทยาปนะร่วมที่ใช้หม้อ 14 ใบและเครื่องพิธีต่าง ๆ
Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
สันาตนะสอนนารทถึง ‘ปูรณวรตะ’ อันเป็นวัตรสมบูรณ์ที่ผูกกับวันเพ็ญต่อเนื่องกัน จัยตรเพ็ญถูกกล่าวว่าเป็นจุดคั่นของวัฏจักรมันวันตระ จึงให้ถวายทานเป็นหม้อน้ำ (กะละศะ) ใส่น้ำผสมอาหารสุกเพื่อความพอพระทัยของโสมะ ไวศาขเพ็ญสรรเสริญว่าให้ผลทั่วหน้า—ทานแก่พราหมณ์ย่อมให้ผลตอบตามสิ่งที่ให้ และกำหนด ‘ธรรมราชวรตะ’ ด้วยอาหารสุก หม้อน้ำ และทานเทียบเท่าวัว โดยเฉพาะหนังเนื้อทรายดำพร้อมกีบและเขา พร้อมงา ผ้า และทอง มอบด้วยความเคารพแก่ทวิชผู้ทรงวิชา ต่อมามีถ้อยคำกล่าวถึงบุญอันยิ่ง—เสมอทานแผ่นดินเจ็ดทวีป และหม้อน้ำประกอบทองช่วยดับทุกข์ โชษฐเพ็ญกำหนด ‘วฏ-สาวิตรีวรตะ’ สำหรับสตรี: อดอาหาร รดน้ำต้นไทร ผูกด้วยด้ายศักดิ์สิทธิ์ เวียนประทักษิณ 108 รอบ อธิษฐานให้ครองคู่ยืนยาว เลี้ยงสตรีผู้มีสามี แล้ววันถัดไปจึงรับประทานเพื่อความเป็นสิริมงคล อาษาฒเพ็ญกล่าวถึง ‘โคปัทมวรตะ’: ภาวนาและบูชาพระหริสี่กรกายทองพร้อมพระศรีและครุฑ สวดปุรุษสูคตะ บูชาครู และเลี้ยงพราหมณ์ จนสำเร็จความปรารถนาทั้งในโลกนี้และโลกหน้าโดยพระกรุณาพระวิษณุ
The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
สูตะเล่าว่า กุมารสี่องค์สานกาทิรับคำถามของนารทด้วยความเคารพ แล้วไปยังแดนพระศิวะ ได้รับแก่นแห่งศิวาคม และท่องไปดุจ “ทีรถะมีชีวิต” นารทได้ญาณที่ประจักษ์จากท่านเหล่านั้น นำไปกราบทูลพระพรหมา แล้วมุ่งสู่เขาไกรลาส ต่อมามีคำพรรณนาความงามของไกรลาสอย่างกวี—พฤกษาเทพ นกทิพย์ เหล่าสิทธะ อัปสรา และสายน้ำอลกนันทา—จนถึงนารทได้เห็นกปัรทิน/วิรูปाक्षะ/จันทรเศขระประทับท่ามกลางโยคี พระศิวะทรงต้อนรับด้วยเมตตา นารททูลขอความรู้ศามภวะเพื่อปลดปล่อยชีวาตมันจากพันธะปศุ–ปาศะ พระศิวะจึงทรงสอนอัษฏางคโยคะ จากนั้นนารทเข้าเฝ้าพระนารายณ์ และเนื้อหาหันสู่มหาตมยะของปุราณะ—อำนาจเชื่อถือดุจพระเวท อานิสงส์การฟังและสาธยายในเทวสถานและสภาบัณฑิต บุญแห่งการจาริกทีรถะ เช่น มถุรา ประยาค เสตุ กาญจี ปุษกร เป็นต้น และการบูชาผู้แสดงธรรมด้วยทาน โหมะ และเลี้ยงพราหมณ์ ท้ายบทประกาศพระนารายณ์เป็นสูงสุด ยกนารทปุราณะเป็นยอดแห่งปุราณะทั้งหลาย และปิดกรอบพิธียัชญสัตรเมื่อสูตะกลับไปหาพระวยาสะ