Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
สันาตนะสอนนารทถึง ‘ปูรณวรตะ’ อันเป็นวัตรสมบูรณ์ที่ผูกกับวันเพ็ญต่อเนื่องกัน จัยตรเพ็ญถูกกล่าวว่าเป็นจุดคั่นของวัฏจักรมันวันตระ จึงให้ถวายทานเป็นหม้อน้ำ (กะละศะ) ใส่น้ำผสมอาหารสุกเพื่อความพอพระทัยของโสมะ ไวศาขเพ็ญสรรเสริญว่าให้ผลทั่วหน้า—ทานแก่พราหมณ์ย่อมให้ผลตอบตามสิ่งที่ให้ และกำหนด ‘ธรรมราชวรตะ’ ด้วยอาหารสุก หม้อน้ำ และทานเทียบเท่าวัว โดยเฉพาะหนังเนื้อทรายดำพร้อมกีบและเขา พร้อมงา ผ้า และทอง มอบด้วยความเคารพแก่ทวิชผู้ทรงวิชา ต่อมามีถ้อยคำกล่าวถึงบุญอันยิ่ง—เสมอทานแผ่นดินเจ็ดทวีป และหม้อน้ำประกอบทองช่วยดับทุกข์ โชษฐเพ็ญกำหนด ‘วฏ-สาวิตรีวรตะ’ สำหรับสตรี: อดอาหาร รดน้ำต้นไทร ผูกด้วยด้ายศักดิ์สิทธิ์ เวียนประทักษิณ 108 รอบ อธิษฐานให้ครองคู่ยืนยาว เลี้ยงสตรีผู้มีสามี แล้ววันถัดไปจึงรับประทานเพื่อความเป็นสิริมงคล อาษาฒเพ็ญกล่าวถึง ‘โคปัทมวรตะ’: ภาวนาและบูชาพระหริสี่กรกายทองพร้อมพระศรีและครุฑ สวดปุรุษสูคตะ บูชาครู และเลี้ยงพราหมณ์ จนสำเร็จความปรารถนาทั้งในโลกนี้และโลกหน้าโดยพระกรุณาพระวิษณุ
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । अथ नारद वक्ष्यामि श्रृणु पूर्णाव्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥ १ ॥
สนาตนะกล่าวว่า—โอ้ นารทา บัดนี้เราจักกล่าวถึง “ปูรณพรต” แก่ท่าน จงฟังเถิด เมื่อบุรุษหรือสตรีปฏิบัติแล้ว ย่อมได้ความสุขและความผาสุกสืบเนื่องไม่ขาดสาย
Verse 2
चैत्रपूर्णा तु विप्रेंद्र मन्वादिः समुदाहृता । अस्यां सान्नोदकं कुंभं प्रदद्यात्सोमतुष्टये ॥ २ ॥
โอ้ ผู้ประเสริฐในหมู่พราหมณ์ วันเพ็ญเดือนไจตระถูกกล่าวว่าเป็นปฐมแห่งวัฏจักรมันวันตระ ในวันนั้นพึงถวายทานหม้อน้ำที่บรรจุน้ำผสมอาหารสุก เพื่อความพอพระทัยของโสมะ (เทพจันทร์)
Verse 3
वैशाख्यामपि पूर्णायां दानं सर्वस्य सर्वदम् । यद्यद्द्रव्यं ददेद्विप्रे तत्तदाप्नोति निश्चितम् ॥ ३ ॥
แม้ในวันเพ็ญเดือนไวศาขะ การให้ทานย่อมเป็นผู้ประทานผลทั้งปวงแก่ชนทั้งหลาย สิ่งใดก็ตามที่ถวายแก่พราหมณ์ ผลแห่งทานนั้นย่อมได้สิ่งนั้นอย่างแน่นอน
Verse 4
धर्मराजव्रतं चात्र कथितं तन्निशामय । श्रृतान्नमुदकुंभं च वैशाख्यां वै द्विजोत्तमे ॥ ४ ॥
ในที่นี้ได้กล่าวถึง “ธรรมหราชพรต” แล้ว จงสดับเถิด และโอ้ ผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชะ ในเดือนไวศาขะยังมีข้อบัญญัติให้ถวายทานอาหารสุกและหม้อน้ำด้วย
Verse 5
दद्याद्गोदानफलदं धर्मराजस्य तुष्टये । अत्र कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं च सश्रृङ्गकम् ॥ ५ ॥
เพื่อให้ธรรมราชพอพระทัย พึงถวายทานที่ให้ผลบุญดุจการถวายโค ในพิธีนี้พึงมอบหนังกวางดำ (กฤษณาชินะ) พร้อมกีบและเขาให้ครบถ้วน
Verse 6
तिलैः सहसमाच्छाद्य वस्त्रैर्हेम्ना द्विजातये । यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ६ ॥
ผู้ใดถวายกฤษณาชินะแก่ทวิชะโดยให้เกียรติตามพิธี พร้อมเมล็ดงา เครื่องนุ่งห่ม และทอง ผู้นั้นย่อมได้บุญกุศลอันยิ่งใหญ่
Verse 7
सर्वशास्त्रविदे सप्तद्वीपभूमिप्रदः स वै । मोदते विष्णु लोके हि यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ७ ॥
ผู้ใดถวายแผ่นดินพร้อมเจ็ดทวีปแก่ผู้รู้ชาศตระทั้งปวง ผู้นั้นย่อมรื่นรมย์ในโลกพระวิษณุตราบเท่าที่จันทร์ สุริยะ และดวงดาวยังดำรงอยู่
Verse 8
कुंभान्स्वच्छजलैः पूर्णान्हिरण्येन समन्वितान् । यः प्रदद्याद्द्विजाग्र्येभ्यः स न शोचति कर्हिचित् ॥ ८ ॥
ผู้ใดถวายหม้อที่เต็มด้วยน้ำใสสะอาด พร้อมทอง แก่ทวิชะผู้ประเสริฐ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศกในกาลใดๆ
Verse 9
अथ ज्येष्ठस्य पूर्णायां वटसावित्रिकं व्रतम् । सोपवासा वटं सिंचेत्सलिलैरमृतोपमैः ॥ ९ ॥
บัดนี้ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ พึงถือวัตรวฏ-สาวิตรี เมื่ออดอาหารแล้วพึงรดต้นไทรด้วยน้ำดุจอมฤต
Verse 10
सूत्रेण वेष्टयेच्चैव सशताष्टप्रदक्षिणम् । ततः संप्रार्थयेद्दैवीं सावित्रीं सुपतिव्रताम् ॥ १० ॥
ให้พันด้วยด้ายศักดิ์สิทธิ์ แล้วเวียนประทักษิณา ๑๐๘ รอบ จากนั้นจึงอธิษฐานด้วยศรัทธาต่อเทวีสาวิตรี ผู้เป็นปติวรตาผู้ซื่อสัตย์ยิ่ง
Verse 11
जगत्पूज्ये जगन्मातः सावित्रि पतिदैवते । पत्या सहावियोगं मे वटस्थे कुरु ते नमः ॥ ११ ॥
โอ้สาวิตรี ผู้เป็นที่สักการะของโลกทั้งปวง มารดาแห่งจักรวาล ผู้ถือว่าสวามีคือเทพเจ้า ณ โคนไทรนี้ ขออย่าให้ข้าพเจ้าพรากจากสามีเลย—ขอนอบน้อมแด่ท่าน
Verse 12
इति सप्रार्थ्य या नारी भोजयित्वा परेऽहनि । सुवासिनीः स्वयं भुंज्यात्सा स्यात्सौभाग्यभागिनी ॥ १२ ॥
เมื่ออธิษฐานดังนี้แล้ว หญิงใดในวันถัดไปเลี้ยงอาหารสตรีผู้เป็นสุวาสินี แล้วจึงรับประทานเอง นางย่อมเป็นผู้ได้รับสวัสดิมงคลแห่งชีวิตคู่
Verse 13
आषाढस्य तु पूर्णायां गोपद्मव्रतमुच्यते । चतुर्भुजं महाकायं जांबूनदसमप्रभम् ॥ १३ ॥
ในวันเพ็ญเดือนอาษาฒะ มีวัตรชื่อว่า ‘โคปัทมะวรตะ’ กำหนดไว้ ในวัตรนั้นพึงภาวนาพระหริผู้มีสี่กร กายใหญ่ยิ่ง และรุ่งเรืองดุจทองชัมพูนท
Verse 14
शंखचक्रगदापद्मरमागरुडशोभितम् । सेवितं मुनिभिर्देवैर्यक्षगंधर्वकिन्नरैः ॥ १४ ॥
ทรงสังข์ จักร คทา และปัทมะ งดงามด้วยพระศรี (ลักษมี) และครุฑ พระองค์ได้รับการสักการะบูชาและรับใช้จากฤๅษี เทวดา ยักษ์ คนธรรพ์ และกินนร
Verse 15
एवंविधं हरिं तत्र स्नात्वा पूजां समाचरेत् । पौरुषेणैव सूक्तेन गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥
ด้วยวิธีอันถูกต้องเช่นนี้ พึงอาบน้ำถวายแด่พระหริ ณ ที่นั้น แล้วประกอบพิธีบูชาโดยสวดปุรุษสูตร (Puruṣa Sūkta) และถวายเครื่องสักการะ เช่น ของหอมเป็นต้น
Verse 16
आचार्यं वस्त्रभूषाद्यैस्तोषयेत्स्निग्धमानसः । भोजयेन्मिष्टपक्वान्नैर्द्विजानन्यांश्च शक्तितः ॥ १६ ॥
ด้วยใจอ่อนโยนเปี่ยมเมตตา พึงทำให้อาจารย์พอใจด้วยผ้า เครื่องประดับ เป็นต้น และตามกำลัง พึงเลี้ยงพราหมณ์และผู้อื่นด้วยอาหารหวานและสุกดีแล้ว
Verse 17
एवं कृत्वा व्रतं विप्र प्रसादात्कमलापतेः । ऐहिकामुष्मिकान्कामांल्लभते नात्र संशयः ॥ १७ ॥
โอ้พราหมณ์ เมื่อปฏิบัติพรตเช่นนี้แล้ว ด้วยพระกรุณาแห่งกมลาปติ (พระวิษณุผู้เป็นสวามีแห่งพระลักษมี) ย่อมบรรลุความปรารถนาทั้งในโลกนี้และโลกหน้า—หาได้สงสัยไม่
Frequently Asked Questions
The chapter uses Caitra pūrṇimā as a cosmological time-marker to sacralize the calendar, linking household dāna (water-pot with water and cooked food) to Soma’s satisfaction and to the idea of renewing auspicious continuity at a cycle-threshold.
The rite specifies cow-equivalent merit through a kṛṣṇājina (black antelope skin) offered intact (with hooves and horns), augmented by sesame, garments, and gold, and framed by honoring a learned twice-born—highlighting both ritual correctness and the dharma-legal logic of substitutionary merit.
It is explicitly oriented to saubhāgya—unbroken marital auspiciousness—expressed through fasting, banyan worship, 108 circumambulations, and a prayer to Sāvitrī for never being separated from one’s husband, followed by feeding married women.
It combines Purāṇic iconography (four-armed Hari with Śrī and Garuḍa, conch-disc-mace-lotus) with a Vedic hymn (Puruṣa Sūkta) and standard completion practices (guru-honor and brāhmaṇa-feeding), presenting devotion as textually anchored and ritually enacted.