Adhyaya 193
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को स्मरण कराते हैं कि धृष्टद्युम्न वही अग्निज पुत्र है जिसे द्रुपद ने महान् यज्ञ में द्रोण-वध के हेतु पाया था—और अब वही प्रतिज्ञा रणभूमि में साक्षात् रूप लेती है। → धृष्टद्युम्न द्रोण पर टूट पड़ता है, पर आचार्य घायल होकर भी विचलित नहीं होते; वे तीक्ष्ण भल्ल से उसका धनुष काटते हैं और उसके रथ के ईषाबन्ध, चक्रबन्ध, रथबन्ध आदि को नष्ट कर युद्ध-यंत्र को ही अपंग कर देते हैं। साथ ही सात्यकि अपनी शिक्षित चपलता और शस्त्र-कौशल से रण को और उग्र बनाता है। → निकृष्ट/सन्निकट युद्ध में द्रोण का अद्वितीय शर-वर्ष धृष्टद्युम्न की रक्षा-व्यवस्था (ढाल-आदि) को चूर करता है; और जब शिष्य-पुत्रतुल्य धृष्टद्युम्न को मारने की इच्छा से आचार्य धनुष पर परम दृढ़ बाण चढ़ाते हैं, तब गुरु-शिष्य-वध की घड़ी रण के शिखर पर पहुँचती है। → धृष्टद्युम्न और उसके सहायक (विशेषतः सात्यकि) कौशल, निकटता और अवसर-हरण से द्रोण के निर्णायक प्रहार को टालते हैं; युद्ध का परिणाम तत्काल निष्कर्ष पर नहीं आता, पर यह स्पष्ट हो जाता है कि द्रोण की प्रचण्डता के सामने केवल असाधारण वीर ही टिक सकते हैं। → आचार्य का चढ़ा हुआ वह ‘परम सुदृढ़’ बाण—क्या वह शिष्य के प्राण लेगा, या रण-नीति फिर किसी अप्रत्याशित मोड़ पर द्रोण के हाथ बाँध देगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल ५९ ६ “लोक हैं।) एकनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नका युद्ध तथा सात्यकिकी शूरवीरता और प्रशंसा संजय उवाच त॑ दृष्टवा परमोद्धिग्नं शोकोपहतचेतसम् । पाज्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्न: समाद्रवत्
సంజయుడు పలికెను—అతడు అత్యంత ఉద్విగ్నుడై, శోకంతో చిత్తం క్షతమై ఉన్నదని చూచి, పాంచాలరాజుని కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు వేగంగా దూసుకొచ్చెను।
Verse 2
य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे । लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात्
మనుజేంద్రుడైన ద్రుపదుడు మహాయజ్ఞం చేసినప్పుడు, సమిధలతో ప్రకాశించిన హవ్యవాహనాగ్నిలోనుండి ద్రోణవినాశార్థం పొందబడినవాడు।
Verse 3
संजय कहते हैं--राजन! राजा द्रपदने एक महान् यज्ञमें देवाराथन करके द्रोणाचार्यका विनाश करनेके लिये प्रज्वलित अग्निसे जिस पुत्रको प्राप्त किया था, उस पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नने जब देखा कि आचार्य द्रोण बड़े उद्विग्न हैं और उनका चित्त शोकसे व्याकुल है, तब उन्होंने उनपर धावा कर दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ద్రుపదుడు మహాయజ్ఞంలో దేవారాధన చేసి ద్రోణాచార్యుని వినాశార్థం ప్రజ్వలిత అగ్నినుండి పొందిన పాంచాలకుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు, ఆచార్య ద్రోణుడు అత్యంత ఉద్విగ్నుడై శోకంతో వ్యాకులచిత్తుడై ఉన్నదని చూచి, అతనిపై దూకెను। ద్రోణవధ సంకల్పంతో అతడు దృఢప్రత్యంచాయుతమైన, మేఘగర్జనవంటి గంభీరనాదం కల, అజరమైన జయప్రదమైన దివ్యధనుస్సును పట్టుకొని, విషధర సర్పంలా భయంకరమైన, అగ్నితుల్య తేజస్సుతో ప్రచండ జ్వాలలతో దగ్ధమగు బాణాన్ని దానిపై ఎక్కించాడు।
Verse 4
संदधे कार्मुके तस्मिंस्ततस्तमनलोपमम् | द्रोणं जिघांसु: पाउ्चाल्यो महाज्वालमिवानलम्
అప్పుడు ద్రోణుని సంహరించాలనే సంకల్పంతో పాంచాలపుత్రుడు ఆ దృఢప్రత్యంచాయుత ధనుస్సుపై అగ్నిసమానంగా జ్వలించే, మహాజ్వాలలతో దహించే శరాన్ని సంధించాడు—ప్రచండానలంలా.
Verse 5
तस्य रूप॑ शरस्यासीद् धनुरज्यामण्डलान्तरे । द्योततो भास्करस्थेव घनान्ते परिवेषिण:
ధనుర్జ్యా వలయాకార వంపు మధ్యలో ఆ దివ్య శరరూపం ప్రకాశించింది—మేఘాల అంచున పరివేషంతో కనిపించే శరదృతు సూర్యునిలా.
Verse 6
पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तमिव तद् धनु: । अन्तकालमनुप्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिका:
పార్షతుడు (ధృష్టద్యుమ్నుడు) పట్టుకున్న ఆ ధనుస్సు అగ్నిలా జ్వలించుట చూచి సైనికులందరూ ‘ఇదే మా అంతకాలం’ అని భావించారు.
Verse 7
तमिषुं संहतं तेन भारद्वाज: प्रतापवान् | दृष्टवामन्यत देहस्य कालपर्यायमागतम्,द्रुपदपुत्रके द्वारा उस बाणको धनुषपर रखा गया देख प्रतापी द्रोणने भी यह मान लिया कि “अब इस शरीरका काल आ गया”
ద్రుపదపుత్రుడు ఆ శరాన్ని ధనుస్సుపై దృఢంగా సంధించినదాన్ని చూసి ప్రతాపవంతుడైన భారద్వాజుడు (ద్రోణుడు) కూడా ‘ఈ దేహానికి కాలపర్యాయం వచ్చింది’ అని అనుకున్నాడు.
Verse 8
ततः प्रयत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारणे । न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुगासन्महात्मन:
రాజేంద్రా! ఆపై ఆచార్యుడు దానిని ఆపేందుకు యత్నించాడు; కాని ఆ మహాత్మునిలో పూర్వంలా దివ్యాస్త్రాలు మరల ప్రాదుర్భవించలేదు.
Verse 9
तस्य त्वहानि चत्वारि क्षपा चैकास्थतो गता । तस्य चाह्नस्त्रिभागेन क्षयं जग्मु: पतत्त्रिण:
సంజయుడు అన్నాడు—అతడు విరామం లేకుండా బాణవర్షం కురిపిస్తూ ఉండగా అలాగే నాలుగు పగళ్లు మరియు ఒక రాత్రి గడిచిపోయాయి. ఆ దినంలోని పదిహేను భాగాలలో మూడు భాగాల లోపలే అతని పక్షసమానమైన బాణాలన్నీ క్షీణించి ముగిశాయి.
Verse 10
स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दित: । विविधानां च दिव्यानामस्त्राणामप्रसादत:
సంజయుడు అన్నాడు—బాణాలు క్షీణించి పోవడంతో, కుమారశోకంతో బాధపడుతూ, అనేక రకాల దివ్యాస్త్రాలు తనకు ప్రసన్నమై ప్రత్యక్షం కాకపోవడంతో, ద్రోణుడు ఋషుల వచనాన్ని అనుసరించి ఆయుధాలు విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధమయ్యాడు. అందువల్ల అంతరంలో తేజస్సు నిండివున్నా, అతడు మునుపటిలా యుద్ధం చేయలేదు.
Verse 11
उत्स्रष्टकाम: शस्त्राणि ऋषिवाक्यप्रचोदित: । तेजसा पूर्यमाणश्न युयुधे न यथा पुरा
సంజయుడు అన్నాడు—ఋషుల వచనాల ప్రేరణతో ఆయుధాలు విడిచిపెట్టాలని సంకల్పించినప్పటికీ, తేజస్సుతో నిండివున్నా అతడు మునుపటిలా యుద్ధం చేయలేదు.
Verse 12
भूयश्वान्यत् समादाय दिव्यमाज्डिरसं धनु: । शरांश्व ब्रह्म॒दण्डाभान् धृष्टद्युम्नमयोधयत्
సంజయుడు అన్నాడు—ఆపై ద్రోణుడు మళ్లీ ‘ఆంగిరస’ అనే దివ్యధనుస్సును ఎత్తుకొని, బ్రహ్మదండంలా భయంకరమైన బాణాలను పట్టుకొని ధృష్టద్యుమ్నునితో యుద్ధం ప్రారంభించాడు.
Verse 13
ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत् | व्यशातयच्च संक्रुद्धों धृष्टद्युम्नममर्षणम्,उन्होंने अत्यन्त कुपित होकर अमर्षमें भरे हुए धृष्टद्युम्मको अपनी भारी बाणवर्षासे ढक दिया और उन्हें क्षत-विक्षत कर दिया
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు అతడు తీవ్ర క్రోధంతో, అమర్షంతో మండుతున్న ధృష్టద్యుమ్నుని మహా బాణవర్షంతో కప్పివేసి, అతడిని చీల్చి గాయపరిచాడు.
Verse 14
शरांश्ष शतधा तस्य द्रोणश्रविच्छेद सायकै: । ध्वजं धनुश्चव निशितै: सारथिं चाप्पपातयत्
సంజయుడు అన్నాడు—శరచ్ఛేదకమైన అత్యంత తీక్ష్ణ బాణాలతో ద్రోణుడు ధృష్టద్యుమ్నుని బాణాలను శతధా చీల్చివేశాడు; ఆపై పదునైన శరాలతో అతని ధ్వజాన్ని, ధనుస్సును కూలదోసి, సారథినీ పడగొట్టాడు।
Verse 15
धृष्टद्युम्न: प्रहस्यान्यत् पुनरादाय कार्मुकम् | शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे,तब धृष्टद्युम्नने हँसकर फिर दूसरा धनुष उठाया और तीखे बाणद्वारा आचार्यकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
సంజయుడు అన్నాడు—ధృష్టద్యుమ్నుడు నవ్వుతూ మరొక ధనుస్సును మళ్లీ ఎత్తుకొని, తీక్ష్ణ బాణంతో ద్రోణాచార్యుని వక్షస్థలంలో బలంగా గుచ్చాడు।
Verse 16
सो35तिविद्धो महेष्वासो5सम्भ्रान्त इव संयुगे । भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य पुनर्धनु:,युद्धस्थलमें अत्यन्त घायल होकर भी महाथधनुर्धर द्रोणने बिना किसी घबराहटके तीखी धारवाले भल्लसे पुनः उनका धनुष काट दिया
సంజయుడు అన్నాడు—అత్యంతంగా గాయపడినప్పటికీ మహాధనుర్ధరుడైన ద్రోణుడు యుద్ధంలో ఏమాత్రం కలత చెందనట్టుగా నిలిచాడు; తీక్ష్ణధార గల భల్లబాణంతో మళ్లీ అతని ధనుస్సును చీల్చివేశాడు।
Verse 17
यच्चास्य बाणविकृतं धनूंषि च विशाम्पते । सर्व चिच्छेद दुर्धर्षो गदां खड्गं च वर्जयन्
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ ప్రజానాథా! బాణాల వల్ల వంకరబడ్డ అతని ధనుస్సులన్నిటినీ దుర్ధర్షుడైన ద్రోణుడు పూర్తిగా చీల్చివేశాడు; అయితే గదను, ఖడ్గాన్ని మాత్రం వదిలివేశాడు।
Verse 18
प्रजानाथ! धृष्टद्युम्मके जो-जो बाण, तरकस और धनुष आदि थे, उनमेंसे गदा और खड्गको छोड़कर शेष सारी वस्तुओंको दुर्धर्ष द्रोणाचार्यने काट डाला ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ ప్రజానాథా! ధృష్టద్యుమ్నుని వద్ద ఉన్న బాణాలు, తూణీరాలు, ధనుస్సులు మరియు ఇతర ఆయుధాలు—గద, ఖడ్గం తప్ప—అన్నిటినీ దుర్ధర్షుడైన ద్రోణాచార్యుడు చుట్టూరా చీల్చివేశాడు. ఆపై శత్రుసంతాపకుడైన ద్రోణుడు కోపంతో ఉప్పొంగి, క్రుద్ధరూపంతో ధృష్టద్యుమ్నుని తొమ్మిది ప్రాణాంతక తీక్ష్ణ శరాలతో బలంగా బీదించాడు।
Verse 19
धृष्टद्युम्नो5थ तस्याश्वान् स्वरथाश्वैर्महारथ: । व्यामिश्रयदमेयात्मा ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అపరిమితాత్ముడైన మహారథి ధృష్టద్యుమ్నుడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించుచూ తన రథాశ్వాలను ద్రోణుని అశ్వాలతో యుద్ధమధ్యంలో కలిపి ఢీకొనెను।
Verse 20
ते मिश्रा बह्दशो भन्त जवना वातरंहस: । पारावतसवर्णाशक्ष शोणाश्वा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! वे वायुके समान वेगशाली, कबूतरके समान रंगवाले और लाल घोड़े परस्पर मिलकर बड़ी शोभा पाने लगे
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఆ అశ్వాలు అనేక విధాలుగా కలిసినవై, గాలివేగంతో పరుగెత్తేవి; పావురవర్ణముతోనూ, ఎర్రని వర్ణముతోనూ మెరిసి, యుద్ధసమూహంలో కలసి మరింత శోభించెను।
Verse 21
यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे । तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्थनि
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! వర్షాగమన సమయంలో మెరుపులతో గర్జించే మేఘాలు ఎలా శోభిస్తాయో, అలాగే యుద్ధముఖంలో కలిసిన ఆ అశ్వాలు ప్రకాశించెను।
Verse 22
ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च । प्रणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विज:,उस समय अमेय बलसम्पन्न विप्रवर द्रोणाचार्यने धृष्टद्युम्मके रथके ईषाबन्ध, चक्रबन्ध तथा रथबन्धको नष्ट कर दिया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అపరిమితాత్ముడైన ద్విజశ్రేష్ఠుడు ద్రోణుడు ధృష్టద్యుమ్నుని రథంలోని ఈషాబంధం, చక్రబంధం, రథబంధం అన్నిటినీ ధ్వంసం చేసెను।
Verse 23
स च्छिन्नधन्वा पाज्चाल्यो निकृत्तध्वजसारथि: । उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीर: परामृशत्,धनुष, ध्वज और सारथिके नष्ट हो जानेपर भारी विपत्तिमें पड़कर पांचालराजकुमार वीर धृष्टद्युम्नने गदा उठायी
సంజయుడు పలికెను—ధనుస్సు తెగి, ధ్వజమూ సారథియూ నశించినప్పుడు, అత్యంత ఆపదలో పడిన పాంచాలకుమారుడు వీరుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు గదను పట్టుకొనెను।
Verse 24
तामस्य विशिखैस्ती&्ष्णै: क्षिप्पमाणां महारथ: । निजघान शरैद्रोण: क्रुद्ध:ः सत्यपराक्रम:,उसके द्वारा चलायी जानेवाली उस गदाको सत्यपराक्रमी महारथी द्रोणने कुपित हो बाणोंद्वारा नष्ट कर दिया
అతడు విసిరిన ఆ గదా దూసుకొస్తుండగా, సత్యపరాక్రముడైన మహారథి ద్రోణుడు క్రోధించి తీక్ష్ణ బాణాలతో వెంటనే దానిని కూల్చివేశాడు।
Verse 25
तां तु दृष्टवा नरव्याप्रो द्रोणेन निहतां शरै: । विमलं खड्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत्
ద్రోణుని బాణాలతో ఆ (గదా) నశించినదాన్ని చూసి, నరవ్యాఘ్రుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు నిర్మలమైన ఖడ్గాన్ని, శతచంద్రచిహ్నాలతో ప్రకాశించే కవచాన్ని (ఢాలును) ఎత్తుకున్నాడు।
Verse 26
असंशयं तथाभूत: पाउ्चाल्य: साध्वमन्यत । वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मन:,उस अवस्थामें पांचालराजकुमारने यह निःसंदेह ठीक मान लिया कि अब आचार्यप्रवर महात्मा द्रोणके वधका समय आ पहुँचा है
ఆ స్థితిలో పాంచాల్యుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు నిస్సందేహంగా ఇదే ధర్మమని భావించాడు—మహాత్ముడైన ఆచార్యశ్రేష్ఠ ద్రోణుని వధకు కాలం వచ్చిందని।
Verse 27
ततः स रथनीडस्थं स्वरथस्य रथेषया । अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत्,उस समय उन्होंने तलवार और सौ चन्द्रचिह्"ोंवाली ढाल लेकर अपने रथकी ईषाके मार्गसे रथकी बैठकमें बैठे हुए द्रोणपर आक्रमण किया
అప్పుడు అతడు ఖడ్గాన్ని ఎత్తి, శతచంద్రచిహ్నాలతో ప్రకాశించే ఢాలును ధరించి, తన రథపు ఈష మార్గంగా ముందుకు సాగి రథనిడంలో కూర్చున్న ద్రోణునిపై దాడి చేశాడు।
Verse 28
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथ: । इयेष वक्षो भेत्तुं स भारद्वाजस्य संयुगे
ఆపై దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేయాలనే తపనతో మహారథి ధృష్టద్యుమ్నుడు యుద్ధరంగంలో భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుని వక్షస్థలాన్ని చీల్చాలని సంకల్పించాడు।
Verse 29
सो&तिष्ठद् युगमध्ये वै युगसन्नहनेषु च । जघनार्थेषु चाश्वानां तत् सैन्या: समपूजयन्
సంజయుడు పలికెను—అతడు రథయుగమధ్యమున దృఢముగా నిలిచెను; యుగబంధనపు పట్టీలపై తనను తాను నిలిపి, అశ్వముల వెనుక భాగమునకు సమీపముగా పాదములు మోపి కూడా స్థిరముగా నిలిచెను. ఆ దుస్సాహస నియంత్రణను చూచి సమస్త సైన్యము అతనిని ఘనముగా ప్రశంసించెను.
Verse 30
तिष्ठतो युगपालीषु शोणानप्यधितिष्ठत: । नापश्यदन्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्
వారు యుగపాలులపై దృఢంగా నిలిచి ఉండగా, చుట్టూ రక్తవర్ణ సంహారం ఉప్పొంగుతున్నా ద్రోణుడు ఎక్కడా చీలికను చూడలేకపోయెను. అది నిజముగా అద్భుతమై కనిపించెను.
Verse 31
जैसे मांसके टुकड़ेके लोभसे विचरते हुए बाजका बड़े वेगसे आक्रमण होता है, उसी प्रकार रणभूमिमें द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नके परस्पर वेगपूर्वक आक्रमण होते थे
మాంసఖండముపై లోభముతో సంచరించు శ్యేనుడు మహావేగముతో దూకునట్లు, అలాగే రణభూమిలో ద్రోణాచార్యుడు మరియు ధృష్టద్యుమ్నుడు పరస్పరం మహావేగముతో పునఃపునః దాడి చేసుకొనుచుండిరి.
Verse 32
तस्य पारावतानश्चान् रथशक््त्या पराभिनत् | सवनिकैकशो द्रोणो रक्तानश्वान् विवर्जयन्,द्रोणाचार्यने लाल घोड़ोंको बचाते हुए रथशक्तिका प्रहार करके बारी-बारीसे कबूतरके समान रंगवाले सभी घोड़ोंको मार डाला
ద్రోణుడు ఎర్ర అశ్వములను విడిచిపెట్టి రథశక్తిని విసిరెను; ఒక్కొక్కటిగా పావురవర్ణముగల అశ్వములన్నిటినీ కూల్చివేసెను.
Verse 33
ते हता न््यपतन् भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिन: । शोणास्तु पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद् विशाम्पते,प्रजानाथ! धृष्टद्युम्नके वे घोड़े मारे जाकर पृथ्वीपर गिर पड़े और लाल रंगवाले घोड़े रथके बन्धनसे मुक्त हो गये
హే ప్రజానాథా! ధృష్టద్యుమ్నుని అశ్వములు హతులై భూమిపై పడిపోయెను; ఎర్ర అశ్వములు మాత్రం రథబంధనమునుండి విడిపించబడెను.
Verse 34
तान् हयान् निहतानू् दृष्टवा द्विजाग्रयेण स पार्षतः । नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथ:
ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ద్రోణాచార్యుడు తన అశ్వాలను సంహరించినదాన్ని చూచి, యుద్ధవీరులలో శ్రేష్ఠుడైన పార్షతవంశీయ మహారథి యాజ్ఞసేని (ద్రుపదపుత్రుడు) దాన్ని సహించలేకపోయాడు।
Verse 35
विरथ: स गृहीत्वा तु खड्गं खड्गभृतां वर । द्रोणमभ्यपतद् राजन् वैनतेय इवोरगम्
రాజా! రథం లేకపోయినా, ఖడ్గధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ఖడ్గాన్ని పట్టుకొని ద్రోణునిపై వైనతేయుడైన గరుడుడు సర్పంపై దూకినట్లుగా దూకాడు।
Verse 36
तस्य रूपं बभौ राजन् भारद्वाजं जिघांसत: । यथा रूपं पुरा विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे
రాజా! భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుని సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో ఉన్న ధృష్టద్యుమ్నుని రూపం, పూర్వం హిరణ్యకశిపుని వధించిన వేళ విష్ణువు ధరించిన రూపంలా ప్రకాశించింది।
Verse 37
नरेश्वर! द्रोणके वधकी इच्छा रखनेवाले धृष्टद्युम्नका रूप पूर्वकालमें हिरण्यकशिपुके वधके लिये उद्यत हुए नृसिंहरूपधारी भगवान् विष्णुके समान प्रतीत होता था ।।
నరేశ్వరా! ద్రోణవధ సంకల్పంతో ఉన్న ధృష్టద్యుమ్నుని రూపం, పూర్వం హిరణ్యకశిపుని వధించేందుకు నృసింహరూపం ధరించిన భగవాన్ విష్ణువులా కనిపించింది। ఆపై యుద్ధభూమిలో సంచరిస్తూ, ఓ కౌరవా, పార్షతపుత్రుడు ఆ సమయంలో ఖడ్గప్రయోగాలలో ఇరవై ఒకటి రకాల ఉత్తమమైన, విభిన్నమైన విధానాలను ప్రదర్శించాడు।
Verse 38
भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम् । परिवृत्तं निवृत्तं च खड््गं॑ चर्म च धारयन्
ఖడ్గం, చర్మం (ఢాలు) ధరించి, తన విద్యానుసారం భ్రాంత, ఉద్భ్రాంత, ఆవిద్ధ, ఆప్లుత, ప్రసృత, సృత, పరివృత్త, నివృత్త మొదలైన అనేక విధాల కదలికలు, దాడి-ప్రతిదాడి పద్ధతులను ప్రదర్శించాడు।
Verse 39
सम्पातं समुदीर्ण च दर्शयामास पार्षत: । भारतं कौशिक चैव सात्वतं चैव शिक्षया
పృషతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు తన శిక్షణానుశాసనానుసారం ‘సంపాత’ ‘సముదీర్ణ’ కదలికలతో పాటు ‘భారత’, ‘కౌశిక’, ‘సాత్వత’ విధానాలను కూడా—ఢాలు-ఖడ్గ కళలో నియమబద్ధంగా ప్రదర్శించాడు।
Verse 40
दर्शयन् व्यचरद् युद्धे द्रोणस्यान्तचिकीर्षया । चरतस्तस्य तान् मार्गान् विचित्रान् खड़्गचर्मिण:
తన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, ద్రోణుని అంతం చేయాలనే సంకల్పంతో అతడు యుద్ధభూమిలో సంచరించాడు. ఢాలు-ఖడ్గధారి ఆ వీరుడు సంచరిస్తూ అనేక విచిత్ర దాడి మార్గాలను ఆవిష్కరించాడు।
Verse 41
व्यस्मयन्त रणे योधा देवताश्न समागता: । वे द्रोणाचार्यका अन्त करनेकी इच्छासे युद्धमें तलवारके उपर्युक्त हाथ दिखाते हुए विचर रहे थे। ढाल-तलवार लेकर विचरते हुए धृष्टद्युम्नके उन विचित्र पैंतरोंको देखकर रणभूमिमें आये हुए योद्धा और देवता आश्वर्यचकित हो उठे थे || ४० ई ।।
రణభూమిలో ఉన్న యోధులు, సమాగత దేవతలు అతని పంతేరాలను చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. ఆపై అతడు సహస్ర బాణాలతో శతచంద్ర-చిహ్నిత (ప్రకాశించే) లక్ష్యాలను కూల్చివేశాడు।
Verse 42
चर्म खड््गं च सम्बाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विज: । ये तु वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिन:
సమీప సంగ్రామ గందరగోళంలో ఆ ద్విజుడు (ద్రోణుడు) ధృష్టద్యుమ్నుని ఎదుర్కొనేందుకు ఢాలు-ఖడ్గాన్ని కూడా పట్టుకున్నాడు; అలాగే ‘వైతస్తిక’ అనే బాణాలు సమీపయోధులకు సిద్ధంగా ఉన్నాయి।
Verse 43
निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शरा: । तदनन्तर
సమీప యుద్ధంలో ‘వైతస్తిక’ బాణాలు ద్రోణునికే ఉండేవి; ఇతరులకు లేవు. ఆ యుద్ధ-సంకటంలో బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు ద్రోణాచార్యుడు సహస్ర బాణాలతో ధృష్టద్యుమ్నుని శతచంద్ర-చిహ్నిత ఢాలును, అతని ఖడ్గాన్ని కూడా కోసి కూల్చివేశాడు; ఒక బిత్తె పరిమాణమైన, సమీప పోరుకు ఉపయోగించే ‘వైతస్తిక’ బాణాలు ద్రోణుని తప్ప మరెవరికీ లేవు।
Verse 44
अथास्येषुं समाधत्त दृढे परमसम्मतम्
సంజయుడు అన్నాడు— అప్పుడు అతడు ధనుస్సుపై ఒక బాణాన్ని అమర్చాడు—దృఢమైనది, ఆ కార్యానికి పరమసమ్మతమైనది—యుద్ధధర్మ గాంభీర్యమధ్య నియమిత సంకల్పంతో ప్రహరించబోతున్నట్లు।
Verse 45
त॑ शरैर्दशभिस्ती &णैश्वचिच्छेद शिनिपुज्रव:
సంజయుడు అన్నాడు— అప్పుడు శినివంశ శ్రేష్ఠుడు మహాత్ముడు సాత్యకి, కర్ణుడూ మీ కుమారుడూ చూస్తుండగానే, ఆ బాణాన్ని పది పదునైన బాణాలతో చీల్చివేశాడు; ఆచార్యప్రవరుడు కలిగించిన ప్రాణసంకటంలో ఉన్న ధృష్టద్యుమ్నుని విడిపించాడు।
Verse 46
पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मन: । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्मममोचयत्
సంజయుడు అన్నాడు— మీ కుమారుడూ మహాత్ముడు కర్ణుడూ చూస్తుండగానే, శినిశ్రేష్ఠుడు సాత్యకి ఆ క్షిపణిని పది పదునైన బాణాలతో కోసివేసి, ఆచార్యముఖ్యుడు ద్రోణుడు పట్టివేసి ప్రాణసంకటంలో పడేసిన ధృష్టద్యుమ్నుని విడిపించాడు।
Verse 47
चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम् । द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्थापि च भारत
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ భారతా! సత్యవిక్రముడైన సాత్యకి రథమార్గాలలో సంచరిస్తూ ద్రోణుడు-కర్ణుడుల మధ్యనున్న అంతరంలోకి దూసుకెళ్లి, కృపుడు ఉన్న స్థానానికీ చేరుకున్నాడు।
Verse 48
अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ । अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रवाणी साधु साध्विति
సంజయుడు అన్నాడు— అప్పుడు ఆ ఇద్దరు మహాత్ములు—విష్వక్సేనుడు మరియు ధనంజయుడు—అతనిని చూసి వార్ష్ణేయుడు (కృష్ణుడు)ను గౌరవించి, పదేపదే “సాధు, సాధు!” అని పలికారు।
Verse 49
दिव्यान्यस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तमच्युतम् भारत! उस समय सत्यपराक्रमी सात्यकि द्रोण
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! ఆ సమయంలో సత్యపరాక్రముడైన సాత్యకి ద్రోణుడు, కర్ణుడు, కృపాచార్యుడు వీరి మధ్యగా రణభూమి రథమార్గాలలో సంచరిస్తూ ఉన్నాడు. ఆ స్థితిలో మహాత్ములు శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు అతనిని చూచి “సాధు! సాధు!” అని పలుకుతూ సాత్యకిని పునఃపునః ప్రశంసించారు. అతడు యుద్ధంలో అచలభావంతో నిలిచి, ప్రత్యర్థులందరి దివ్యాస్త్రాలను నిరోధిస్తూ ఉన్నాడు. అనంతరం విష్వక్సేనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) శత్రుసేనపై దూకిరి. అప్పుడు అర్జునుడు కృష్ణునితో—“కేశవా! చూడు, మధువంశశిరోమణి సాత్యకి ఆచార్యుని రథాన్ని కాపాడే ప్రధాన మహారథుల మధ్యనే ఆడుకుంటున్నట్లుగా సంచరిస్తున్నాడు” అని అన్నాడు.
Verse 50
धनंजयस्तत: कृष्णमब्रवीत् पश्य केशव । आचार्यरथमुख्यानां मध्ये क्रीडन् मधूद्गह:
అప్పుడు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) కృష్ణునితో అన్నాడు—“కేశవా! చూడు, ఆచార్యుని రథాన్ని కాపాడే ప్రధాన మహారథుల మధ్య మధువంశజుడైన ఆ వీరుడు ఆటలాడుతున్నట్లుగా సంచరిస్తున్నాడు.”
Verse 51
आनन्दयति मां भूय: सात्यकि: परवीरहा । माद्रीपुत्रो च भीमं च राजानं च युधिषछ्विरम्
సంజయుడు పలికెను—శత్రువీరులను సంహరించే సాత్యకి నన్ను పునఃపునః ఆనందింపజేస్తున్నాడు; మాద్రీపుత్రులు, భీముడు, మరియు రాజు యుధిష్ఠిరుడినీ సంతోషింపజేస్తున్నాడు.
Verse 52
यच्छिक्षयानुद्धत: सन् रणे चरति सात्यकि: । महारथानुपक्रीडन् वृष्णीनां कीर्तिवर्धन:
సంజయుడు పలికెను—ఉత్తమ శిక్షణ కలిగినవాడైనా అహంకారరహితుడై సాత్యకి రణభూమిలో సంచరిస్తున్నాడు. మహారథులతో ఆటలాడుతున్నట్లుగా ఉండి వృష్ణివంశ కీర్తిని వృద్ధి చేస్తున్నాడు.
Verse 53
तमेते प्रतिनन्दन्ति सिद्धा: सैन्याश्न विस्मिता: । अजय्यं समरे दृष्टवा साधु साध्विति सात्यकिम् | योधाश्वो भयत:ः सर्वे कर्मभि: समपूजयन्
సంజయుడు పలికెను—సమరంలో అజేయుడైన సాత్యకిని చూచి సిద్ధులు మరియు ఆశ్చర్యచకితులైన సైనికులు అతనిని అభినందిస్తున్నారు. వారు “సాధు! సాధు!” అని పలుకుతూ అతని కీర్తిని కొనియాడుతున్నారు; రెండు పక్షాల యోధులందరూ అతని వీరోచిత కర్మలతో ప్రభావితులై అతనికి సముచిత గౌరవం చేస్తున్నారు.
Verse 190
इस प्रकार श्रीमह्मा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें युधिष्ठिरका असत्यभाषणविषयक एक सौ नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని ద్రోణవధపర్వమందు యుధిష్ఠిరుని అసత్యభాషణవిషయక నూట తొంభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 191
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे एकनवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని ద్రోణవధపర్వమందు ‘సంకులయుద్ధం’ విషయక నూట తొంభై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 331
वे जूएके मध्यभागमें और द्रोणाचार्यके लाल घोड़ोंकी पीठपर पैर रखकर खड़े थे। उस अवस्थामें द्रोणाचार्यको उनके ऊपर प्रहार करनेका कोई अवसर ही नहीं दिखायी देता था, यह एक अदभुत-सी बात हुई ।।
వారు జూయె మధ్యభాగంలోనూ, ద్రోణాచార్యుని ఎర్ర గుర్రాల వెన్నుపై పాదాలు మోపి నిలబడ్డారు. ఆ స్థితిలో ద్రోణాచార్యునికి వారి మీద ప్రహరించుటకు ఏ అవకాశమూ కనబడలేదు—ఇది నిజంగా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం. మాంసాసక్తి గల పక్షిని వెంబడిస్తూ శ్యేనము వేగంగా దూకినట్లే, యుద్ధంలో ద్రోణుడు మరియు పార్షతుడు అట్లే ఉగ్రంగా ఎదురెదురుగా దూసుకొచ్చారు।
Verse 433
प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्व॒ भारत । भारत! कृपाचार्य, अर्जुन, अश्वत्थामा, वैकर्तन, कर्ण, प्रद्युम्म, सात्यकि और अभिमन्युको छोड़कर और किसीके पास वैसे बाण नहीं थे
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! ప్రద్యుమ్నుడు, యుయుధానుడు (సాత్యకి), అభిమన్యుడు వీరిని తప్ప, అలాగే కృపాచార్యుడు, అర్జునుడు, అశ్వత్థామ, వైకర్తనుడు (కర్ణుడు) మరియు కర్ణుడు వీరిని విడిచి మరెవరికీ అటువంటి బాణాలు లేవు।
Verse 443
अन्तेवासिनमाचार्यों जिघांसु: पुत्रसम्मितम् । तत्पश्चात् पुत्रतुल्य शिष्यको मार डालनेकी इच्छासे आचार्यने धनुषपर परम उत्तम सुदृढ़ बाण रखा
సంజయుడు పలికెను—ఆచార్యుడు కుమారసమానమైన తన అంతేవాసి శిష్యుని సంహరించదలచెను. ఆపై కుమారతుల్యుడైన ఆ శిష్యుని చంపాలనే కోరికతో ఆచార్యుడు ధనుస్సుపై పరమోత్తమమైన, అత్యంత దృఢమైన బాణాన్ని అమర్చెను।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.