Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

इत्याग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः (खटवसा इति ख)। अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः काव्यादिलक्षणं प्रारभ्यते। अग्निरुवाच—काव्यस्य नाटकादेः च अलङ्कारान् वदामि। ध्वनिः वर्णाः पदं वाक्यमिति एतद् वाङ्मयं मतम्।

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयम् यत्र समाप्यते। शास्त्रे शब्दप्रधानत्वम्, इतिहासेषु निष्ठता (अर्थनिष्ठा) इति।

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते। लोके नरत्वं दुर्लभं, तत्र च विद्या अतिदुर्लभा॥

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

तत्र कवित्वं दुर्लभं, शक्तिस्तत्र च दुर्लभा। व्युत्पत्तिर्दुर्लभा तत्र, विवेकस्तत्र दुर्लभः॥

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणं न सिध्यति। आदिवर्णा द्वितीयाश्च महाप्राणस्तुरीयकः॥

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात्। पदं सुप्तिड्प्रभेदतः। सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदाबली॥

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम्। योनिर्वेदश्च लोकश्च सिद्धमन्नादयोनिजम्॥

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

देवादीनां भाषा संस्कृता; नृणां तु प्राकृतं त्रिविधम्। काव्यादि च त्रिविधं स्मृतं—गद्यं पद्यं मिश्रं च॥

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

अपदः पदसन्तानो गद्यं; वृत्तान्त्यलययुक्तमपि गद्यते। चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्॥

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम; दीर्घसमासयुक्तं तु कलिका भवेत्॥

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

मध्यमसन्दर्भं नातिकुत्सितविग्रहम्। वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनं तदुदाहृतम्; एतदुत्कटं दोषं मन्यन्ते॥

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिका—इति गद्यकाव्यं पञ्चधा मन्यन्ते॥

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

यत्र गद्येन विस्तरेण कर्तृवंशस्य प्रशंसा क्रियते, तत्र कन्याहरण-संग्राम-विप्रलम्भ-विपत्त्यादयः प्रसङ्गा अपि भवन्ति।

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

यत्र रीतिवृत्तिप्रवृत्तयो दीप्ताः सन्ति, उच्छ्वासैः परिच्छेदः क्रियते, तथा च यत्र ‘चूर्णकोत्तरा’ इति नाम्ना समाप्तिलयः भवति, तत् (छन्दोबद्धं) काव्यम्।

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

यत्र कविना स्ववक्त्रेण वा परवक्त्रेण वा आख्यानं निवेद्यते, तथा श्लोकैः स्ववंशः संक्षेपतः प्रशंस्यते, सा आख्यायिका इति स्मृता।

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

सुख्यस्यार्थावताराय यत्र कथान्तरं प्रविशेत्, तत्रैव तद् विधेयम्; यत्र परिच्छेदो न स्यात्, तत्र क्वचित् वालम्भकैः कथासूत्रं धार्यते।

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

तद्गर्भे चतुष्पदीं निबध्नीयात् या कथा सा ‘कथा’ नाम; या खण्डिता सा ‘खण्डकथा’; या परितः प्रसङ्गरूपा सा ‘परिकथा’—इति तयोर्भेदः।

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

अमात्यं सार्थकं वा द्विजं वा नायकत्वेन विदुः। तयोः करुणो रसः प्रधानः; विप्रलम्भश्चतुर्विधो ज्ञेयः॥

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

तयोर्द्वयोः पूर्वा कथा समाप्यते चेत् परा कथामनुधावति। कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् सा परिकथा स्मृता॥

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

या कथानिका भयानका सुखपरिणामाभिमुखा, गर्भे करुणरसयुक्ता, अन्ते अद्भुतसमाप्ता, सुकॢप्तार्था, नोदात्तशैली च सा कथानिका॥

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

पद्यं चतुष्पदी भवति। तच्च त्रिधा—वृत्तं जातिरुक्थं च। वृत्तमक्षरसंख्यया निर्णीयते; ‘उक्थ’ं तु कृतिशेषजं कथ्यते॥

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

मात्राभिर्गणना या सा ‘जाति’ इति काश्यपः। वृत्तं तु पैङ्गले त्रिधा—समम् अर्धसमं विषमं चेति॥

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

सा विद्या नौः इव भवति ये गभीरं काव्यसागरं तर्तुमिच्छन्ति; सा महाकाव्यं कलापं च पर्याबन्धं विशेषकं च विवृणोति।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकस्य भेदाः; यत् संस्कृतेन परिष्कृतेन आरब्धं सर्गबन्धरूपं तदेव महाकाव्यं कथ्यते।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

तत्र मुख्यार्थमजहत्तादात्म्यं युक्तं; तत्समं च नातिदुष्यति। इतिहासकथोद्भूतं वा इतरद्वा, सदैव सदाश्रयं भवेत्।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनीनां वृत्तानां नियमोऽस्ति नातिविस्तरः; तथा शक्कर्यतिजगत्यतिशक्कर्या त्रिष्टुभा च परिगण्यन्ते।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः अलङ्कृता या सा ‘मुक्ता’ इति; भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गका।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

पूर्वोक्तच्छन्दोभ्यः परं अतिशर्क्वरीकाष्ट्यौ भवतः। ततः एकसङ्कीर्णकैः मिश्रच्छन्दांसि; अन्यः सर्गो मात्रापरिमाणेन भिद्यते। प्रशस्त्येषु च अन्त्यः पश्चिमाख्यः।

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

तस्मिन् प्रकारे कल्पोऽतिनिन्दितः; सतां विदुषां विशेषानादरः दृश्यते—नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्काश्रमपादपादिशब्दानाम् अविवेकप्रयोगात्।

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः, दूतीवचनविन्यासैः, असतीचरिताद्भूतैः (तस्याः) चित्रणं भवति।

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

तमसा मरुताप्यन्यैर्विभावैरतिनिर्भरैः पराभूतम्। ‘कश्यप’ इति ज-ञ-ट-परम्परासु पाठः। तत्र ज-पाठे ‘तादर्थमजहत्तत्र’ इति, ‘अनुष्टुभे’ इति च; ञ-पाठे ‘व्यक्त’ इति—यत् सर्ववृत्तिप्रवृत्तं सर्वभावप्रभावितं च।

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टगुणविभूषणैः अलङ्कृतं यत्, अत एव तत् महाकाव्यं; तस्य कर्ता च महाकविः।

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

वाग्वैदग्ध्यप्राधान्येऽपि काव्यस्यात्र रस एव प्राणः। वाक्यवक्रता पृथक्प्रयत्नेन निष्पद्यते, किन्तु तस्या देहः रसात्मक एव।

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

अस्य फलम् चतुर्वर्गसिद्धिः; ‘नायक’ इति नाम्ना विश्वग्व्याख्यातम्। समानवृत्तिनिर्व्यूटं, कौशिकीवृत्तिकोमलं च।

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

अत्र क्रमः—प्रवासवियोगः, ततः प्रागनुरागाख्यो रसः; सविशेषकप्रयोगश्च, प्राप्त्याद्यवस्थाश्च—एतत् संस्कृतनेत्रेण, सुसंस्कृतबुद्ध्या, विवेचनीयम्।

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

अनेकश्लोकसमूहः कुलकं स्यात्; तदेव सन्दानितकं नाम। मुक्तकं तु एक एव श्लोकः, यः स्वयमेव सतां चमत्कारक्षमः।

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

कविसिंहानां सुक्तिसुन्दरीभिः समन्वितः कोषः, ब्रह्मापरिच्छिन्नोऽपि, स विदग्धाय एव रोचते।

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

सर्गे यदा छन्दसां नानावृत्तता तथा आभासोपमाशक्त्याद्यलङ्कारसमन्विता रचना दृश्यते, सा “मिश्रवपुः” इति ख्याता। सा एव “प्रकीर्णम्” इति च कथ्यते, तत् द्विविधं—श्रव्यं चाभिनेयं च; सर्वप्रकारोक्तिसंयुक्तत्वात्।