Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
अलङ्कारशास्त्रक्रमे भगवानग्निः रसविचारात् रीतिनिरूपणं प्रति प्रवर्तते, वाक्विद्यायाः औपचारिकाङ्गत्वेन शैलीं दर्शयन्। रीतयः चतस्रः—पाञ्चाली, गौडी (गौडदेशीया), वैदर्भी, लाटी—उपचारघनत्वेन, सन्दर्भबन्धेन, विग्रहविस्तारेण च लक्षणीयाः। ततः काव्यरीतेः नाट्यवृत्तिषु प्रवृत्तिः—भारती, आरभटी, कौशिकी, सात्त्वती—इति क्रियाधारिताः वृत्तयः, काव्यतत्त्वं नाट्यधर्मेण सह संयोजयन्ति। भारती वाक्प्रधानाऽनायासभाषिता, भरतपरम्परासम्बद्धा; तस्या अङ्गानि तथा वीथी-प्रहसनादीनि रूपाणि, वीथ्यङ्गसूच्याः सह, संक्षेपेण निरूप्यन्ते। प्रहसनं हास्यप्रहसनरूपं, आरभटी तु मायायुद्धाद्युत्साहपूर्णदृश्यैः शीघ्ररङ्गकर्मणा च विशिष्टा, यथा धर्मसंस्कृतौ सौन्दर्योपायाः संयताभिव्यक्तिं साधयन्ति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा
इत्याग्नेये महापुराणेऽलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः—रीतिनिरूपणम्। अग्निरुवाच—वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिश्चतुर्विधा—पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा च।
Verse 2
उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा
उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा। अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा॥
Verse 3
उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा
उपचारैर्न बहुभिरुपचारैर्विवर्जिता। नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा॥
Verse 4
लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता
लाटीया रीतिः स्फुटसन्धर्भा सुसंहतवाक्यरचना च; नातिविस्फुरविग्रहा, न चातिशयालङ्कारवती। परित्यक्तापि केषाञ्चित्, भूयोभिरुपचारबहुलैः प्रयोगैः पुनरपि निरूप्यते।
Verse 5
क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता
क्रियासु विषमत्वयुक्ता नाट्यवृत्तिः चतुर्धा प्रतिष्ठिता—भारती, आरभटी, कौशिकी, सात्वती चेति।
Verse 6
वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते
वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता। भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते॥
Verse 7
चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश
भारत्याः चत्वार्यङ्गानि; तथा वीथी-प्रहसनयोः (अङ्गवर्णनम्)। नाटकादीनां प्रस्तावना; वीथ्यङ्गानि तु त्रयोदश।
Verse 8
उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा
उद्घातकं तथैव स्यात्, लपितं स्याद् द्वितीयकम्। असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणं तथा॥
Verse 9
व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्
‘व्याहार’ इति पदं ‘तिमत्’ इत्यपि कथ्यते; तथा ‘छल’ ‘अवस्कन्दित’ इत्येतौ। क-ञ-ट-वर्गेषु ‘वाग्वेणी’ इति नाम, ख-वर्गे ‘व्याहार-त्रिगत’ इति। अनन्तरं ‘गण्ड’ तथा ‘मृदव’ इति; एवं त्रयोदशं पदसमूहं निर्दिष्टम्।
Verse 10
तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च
तापसादीनां विषयकं प्रहसनं नाम हास्यनाट्यं, परिहासपरैर्वचोभिरलङ्कृतम्। मायेन्द्रजाल-युद्धादि-दृश्यैर्बहुला ‘आरभटी’ इति धाटी स्मृता; तत्र मङ्क्षिप्त-करपातौ तथा वस्तूनामुत्थापन-परिग्रहौ च सन्ति।
Frequently Asked Questions
The chapter differentiates four rītis by measurable stylistic traits—ornament density (upacāra), coherence of linkage (sandarbha), and compact vs expansive phrasing (vighraha)—and then maps dramatic performance into four vṛttis (Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, Sāttvatī).
By disciplining speech and representation—how emotion, action, and ornament are expressed—rīti and vṛtti cultivate sāttvika clarity, ethical communication, and refined attention, supporting dharma in society while aligning artistry with inner purification.