Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
अग्निर्देवः साहित्यशास्त्रेऽलंकारात् काव्यगुणान् प्रति प्रवर्तते। गुणवर्जितोऽलंकारो भारभूत इति दर्शयित्वा वाच्यं गुणदोषाभ्यां भिन्नं, रसानुभवस्य भावाधीनत्वं च निरूपयति। गुणजन्या ‘छाया’ सामान्यवैशेषिकभेदेन, शब्दार्थोभयगतसामान्यविभागेन च कथ्यते। शब्दगुणाः श्लेषः लालित्यं गाम्भीर्यं सौकुमार्यमुदारता च, सत्यता व्युत्पत्त्यनुरूपता च निर्दिश्यन्ते। अर्थगुणाः माधुर्यं संविधानं कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वं च; परिकरः युक्तिः प्रसङ्गार्थव्यञ्जना नाम्नो द्विविधा श्रेष्ठता च व्याख्यायते। अन्ते प्रसादः, पाकश्चतुर्विधः, अभ्यासजन्यः सरागः, रागस्य त्रिविधवर्णभेदः, स्वलक्षणेन वैशेषिकनिर्णयश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दर्थालङ्कारनिरूपणं नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यगुणविवेकः अग्निर् उवाच अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं
इत्याग्नेये महापुराणे ‘शब्दार्थालङ्कारनिरूपण’नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘काव्यगुणविवेकः’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—अलङ्कृतमपि काव्यं गुणहीनं न प्रीतिकरं भवति; वपुष्यललितानां स्त्रीणां हारोऽपि परं भारायते।
Verse 2
न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति गुणाः श्लेषादयो दोषा गूडार्थाद्याः पृथक्कृताः
न च वाच्यं गुणो दोषो वा इति वक्तव्यम्; स तु भाव एव भवति। गुणाः श्लेषादयः, दोषाश्च गूढार्थादयः—एते पृथक्कृत्य विवेचनीयाः।
Verse 3
यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा
यः काव्ये महतीं छायाम् गुणैः समनुगृह्णाति, तस्यैषा छाया द्विविधा—सामान्या वैशेषिकी चेति।
Verse 4
सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा
सर्वसाधारणीभूतं यत् तत् ‘सामान्यम्’ इति मन्यते। शब्देऽर्थे चोभयत्र च प्राप्तं सामान्यम् त्रिधा भवति।
Verse 5
शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता
शब्दमाश्रयते काव्यं; यः स आश्रयः शरीरं, तद्गुणाश्च—श्लेषो लालित्यं गाम्भीर्यं सौकुमार्यम् उदारता च।
Verse 6
सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते
‘सत्य’ इति ‘यौगिकी’ चेति—एवं शब्दस्य गुणाः सप्तधा कथिताः। शब्दानां सुश्लिष्ट-सन्निवेशत्वं यत्, स एव श्लेषः (परonomasia) उच्यते।
Verse 7
गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं
गुणादेशादिना पूर्वं यत्र पदसम्बद्धम् अक्षरं सन्धीयते, तत् ‘लालित्य’ इति नैव उदाहृतम्।
Verse 8
विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां
विशिष्टलक्षणोल्लेख-लेख्यं यद् उत्तानशब्दकं कथ्यते। आर्याः तु गाम्भीर्यं तदेव अर्थं अन्यैः शब्दैः शब्दितं भवतीति वर्णयन्ति।
Verse 9
अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर् विशेषणैः
अनिष्ठुराक्षरप्राय-शब्दता सुकुमारता च; उत्तानपद-तौदर्ययुक्तैः श्लाघ्यैः विशेषणैः अलङ्कृता शब्दता इति (उत्कृष्टा) कथ्यते।
Verse 10
ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं
ओजः समासभूयस्त्वम्—एतत् पद्यादिजीवितम्। आब्रह्म-स्तम्भपर्यन्तम् एकेनैव ओजसा पौरुषं प्रतिष्ठितम्।
Verse 11
उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य् अभिधीयते
उच्यमानस्य शब्दस्य प्रभावेन येन केनापि वस्तुनः उत्कर्षं जनयन् अर्थः ‘गुणः’ इति कथ्यते।
Verse 12
माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति
माधुर्यं सम्बिधानं च कोमलत्वमुदारता। प्रौढिः सामयिकत्वं च तद्भेदाः षट् प्रकीर्तिताः॥
Verse 13
क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये
क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्ममाधुर्यधैर्यगाहिताः। सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये॥
Verse 14
यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा
यत्र काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टतां तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति, सा ‘कोमलता’ इति।
Verse 15
लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं
स्थूललक्षत्वप्रवृत्तौ यत्र लक्षणं लक्ष्यते, तद् गुणस्य उदारत्वं, आशयस्य च अतिसौष्ठवम् इति।
Verse 16
अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता
अभिप्रेतार्थं प्रति याः युक्तयः निर्वाहस्योपपादिकाः, हेतुगर्भिण्यः, ताः द्विविधाः प्रोक्ताः—प्रौढाः च अप्रौढाः च।
Verse 17
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा
स्वतन्त्रस्य वा अन्यतन्त्रस्य वा शब्दस्य, वाह्य-अन्तःसमयोगतः अर्थव्युत्पत्तिः या, सा ‘सामयिकी’ इति कथ्यते।
Verse 18
शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता
शब्दार्थोपकुर्वाणं नाम उभयगुणं स्मृतम्; तस्य प्रसादः सौभाग्यं, यथासङ्ख्यं प्रशस्तता च।
Verse 19
पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते
पाकः रागः इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः; सुप्रसिद्धार्थपदता ‘प्रसादः’ इति गीयते।
Verse 20
उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः
उक्ते यस्मिन् उत्कर्षवान् कश्चिद् गुणः प्रतीयते, तत् सौभाग्यम् उदारत्वं च इति मनीषिणः प्रवदन्ति।
Verse 21
यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः
समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः सामान्यनियमेन यथासङ्ख्यमनुद्देशः विधीयते।
Verse 22
अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य् अभिधीयते
अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं यच्च, उच्चैः परिणतिः कापि स एव ‘पाक’ इत्यभिधीयते।
Verse 23
मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः
मृद्वीकानारिकेलाम्ब्वादिद्रवपाकभेदाच्चतुर्विधः; आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः।
Verse 24
काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते
काव्येच्छया यो विशेषः स ‘सराग’ इति गीयते; अभ्यासोपहितः स कान्तिं सहजामपि वर्तयति।
Verse 25
हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः
हारिद्रः कौसुम्भो नीली रागश्च स त्रिधा; स्वलक्षणगोचरो यो वैशेषिकः स परिज्ञेयः।
Frequently Asked Questions
Ornamentation (alaṅkāra) alone cannot make poetry pleasing; guṇas (core poetic qualities) are necessary, and their presence generates chāyā (a refined poetic aura).
Sāmānya denotes what is universally shareable (across word, meaning, or both), while vaiśeṣika denotes the particular apprehended through its own defining mark (svalakṣaṇa), including specific “colorings” (rāga) of expression.