Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
अग्निर्देवोऽस्याध्यायस्यारम्भे मातृकासहितं एकाक्षराभिधानस्य निरूपणं प्रतिजानाति। आदौ स्वरव्यञ्जनाक्षराणां अर्थदेवतासम्बन्धान् निर्दिश्य काव्यप्रयोगे मन्त्रगूढार्थे चोपयोगिनं संक्षिप्तं कोशरूपं ददाति। ततः बीजाक्षराणि लघुमन्त्रांश्च देवताभिः फलैश्च योजयति—यथा ‘क्षो’ इत्यनेन हरिनरसिंहादिसम्बन्धः, रक्षापुष्ट्यर्थप्रयोगश्च। नवदुर्गानां तदनुचरवटुकानां नामानि, पद्मयन्त्रे पूजाविधानं, दुर्गागायत्रीप्रायं मन्त्रं षडङ्गन्यासक्रमेण च निर्दिशति। गणपतेर्मूलमन्त्रं, रूपलक्षणानि, स्वाहान्तैर्नामभिः पूजाहोमविधिं च कथयित्वा, मन्त्रविन्यासं कात्यायनप्रसिद्धं व्याकरणवचनं चोक्त्वा, वाङ्मयस्य शास्त्रत्वं मोक्षोपायत्वं च प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यदोषविवेको नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ अधिकत्रिशततमो ऽध्यायः एकाक्षराभिधानं अग्निर् उवाच एकाक्षराभिधनञ्च मातृकान्तं वदामि ते अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः
इति श्रीमदाग्नेये महापुराणेऽलङ्कारप्रकरणे ‘काव्यदोषविवेक’नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिशतसप्तचत्वारिंशोऽध्यायः—‘एकाक्षराभिधानम्’। अग्निरुवाच—एकाक्षराभिधानं मातृकासहितं ते वदामि। ‘अ’ विष्णुवाचकः; ‘आ’ इत्यादीनां प्रतिषेधाद्यर्थनिर्णयो ब्रह्मवाक्यानुसारतः ज्ञेयः।
Verse 2
सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयोः इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः
सीमायाम् अव्ययम् ‘आ’ भवेत्; संक्रोधपीडयोः ‘इः’ प्रयुज्यते। कामे रतिलक्ष्म्योरर्थे ‘ई’ भवेत्। शिवे शुभार्थे तथा रक्षकादिषु ‘उः’ ‘ऊः’ च प्रयुज्येते।
Verse 3
ऋ शब्दे चादितौ ऋस्यात् ऌ ॡ ते वै दितौ गुहे ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः
‘ऋ’ शब्देऽदितौ च वर्तते। ‘ऌ’ तथा ‘ॡ’ दितौ गुहायां च कथ्येते। ‘ए’ देवीवाचकः; ‘ऐ’ योगिनीवाचकः; ‘ओ’ ब्रह्मवाचकः; ‘औ’ महेश्वरवाचकः।
Verse 4
अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्वे च विनायके
‘अः’ प्रशस्तार्थे प्रयुज्यते। ‘क’ ब्रह्मादौ वर्तते; ‘कु’ कुत्सितार्थे। ‘ख’ शून्ये इन्द्रिये च; ‘खङ्ग’ गन्धर्वे विनायके च कथ्यते।
Verse 5
गङ्गीते गो गायने स्यद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे ताडने ङश् च विषये स्पृहायाञ्चैव भैरवे
गीते ‘गो’ इति; गायने ‘घो’ इति स्यात्। ‘घो’ घण्टायां किङ्किणीमुखे च। ताडने ‘ङश्’ इति; विषये स्पृहायां च तथा भैरवार्थेऽपि ‘ङश्’ प्रयुज्यते।
Verse 6
चो दुर्जने निर्मले छश्छेदे जिर्जयने तथा जं गीते झः प्रशस्ते स्याद्बले ञो गायने च टः
‘चो’ दुर्जने निर्मले च प्रयुज्यते। ‘छ’ छेदे, ‘जि’ जयने, ‘जं’ गीते, ‘झः’ प्रशस्ते, ‘ञो’ बले, ‘टः’ गायने च प्रयुज्यते।
Verse 7
ठश् चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः डश् च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्वायां ढो ध्वनौ मतः
‘ठश्’ चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने च मतः। ‘डश्’ रुद्रे ध्वनौ त्रासे, ‘ढो’ ‘ढक्वा’ इत्युच्चारणे जातध्वनौ मतः।
Verse 8
णो निष्कर्षे निश् चये च तश् चौरे क्रोडपुच्छके भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः
‘णो’ निष्कर्षे प्रयुज्यते। ‘निश्’ निश्चये। ‘तश्’ चौरे क्रोडपुच्छके च। ‘भ’ भक्षणे। ‘थ’ छेदने। ‘दो’ धारणे शोभने च—इति मतम्।
Verse 9
ब्रह्मकाद्य ऊरिति ख प्रशान्तःस्यादिति ख धने इति ञ धो धातरि चधूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा प उपवने विख्यातः फश् च झञ्झानिले मतः
‘ख’ ‘ऊरि’ इत्यर्थे ब्रह्मकाद्ये च, प्रशान्त इत्यर्थे च। ‘ञ’ धने। ‘धो’ धातरि। ‘धूः’ स्तूरे (चौरे)। ‘नो’ वृन्दे सुगते च। ‘प’ उपवने विख्यातः। ‘फश्’ झञ्झानिले मतः।
Verse 10
फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके मा श्रीर्मानञ्च माता स्याद्याग यो यातृवीरणे
‘फुः’ फुत्कारे निष्फले च। ‘विः’ पक्षिणि। ‘भञ्च’ तारके। ‘मा’ श्रीर्माता च। ‘याग’ इष्टौ, ‘यः/यो’ यातृवीरणे च।
Verse 11
रो बह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश् च शं सुखे
‘रो’ इत्यक्षरं वह्निम् (अग्निं) वाचकम्। ‘लः’ शक्रं (इन्द्रं) सूचयति। ‘लो’ विधातारं (ब्रह्माणं) इति निगद्यते। ‘वो’ विश्लेषणार्थकः। ‘व’ वरुणवाचकः। ‘शश्’ शयन-निद्रार्थकः। ‘शं’ सुख-कल्याणार्थकं च।
Verse 12
षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सालक्ष्मीः सं कचेमतः धारणे हस् तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्रे चाक्षरे मतः
‘षः’ श्रेष्ठार्थकः। ‘सः’ परोक्षार्थकश्च। ‘सा’ लक्ष्मीसहितेति कथ्यते। ‘सं’ कचं (केशान्) बोधयति। ‘हस्’ धारणार्थकः, रुद्रवाचकश्च। ‘क्षः’ क्षत्रं (राज्यबलं) सूचयति, अक्षरगणने च परिगण्यते।
Verse 13
क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
‘क्षो’ इति एकाक्षरो मन्त्रः नृसिंहाय हरये च, तथा क्षेत्रपालकद्वयायापि विनियोज्यः। अयं देवः एकाक्षरो मन्त्रः भुक्तिं मुक्तिं च प्रददाति।
Verse 14
हैहयशिरसे नमः सर्वविद्याप्रदो मनुः अकाराद्यास् तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः
हैहयशिरसे नमः। अयं मनुः सर्वविद्याप्रदः। तथा अकाराद्या मन्त्रा—उत्तमो मातृकामन्त्रः—(उपदिश्यते)।
Verse 15
एकपद्मे ऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश् च पूजयेत् भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका
एकपद्मेऽर्चयेदेतान्, नव दुर्गाश्च पूजयेत्—भगवतीं कात्यायनीं कौशिकीं चाथ चण्डिकाम् (इत्यादि)।
Verse 16
प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्वती दुर्गया ॐ चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् क्रमादि तु षडङ्गं स्याद्गणो गुरुर्गुरुः क्रमात्
प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्वती दुर्गा। ॐ चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात्। क्रमाद् षडङ्गन्यासः कार्यः; छन्दोगणः क्रमात् ‘गुरु-गुरुः’ इति।
Verse 17
अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती
अजिता चापराजिता च जया च विजया ततः। कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती॥
Verse 18
सिद्धादिवटुकाः पूज्या हेतुकश् च कपालिकः एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव
सिद्धादिवटुकाः पूज्याः हेतुकश्च कपालिकः। एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव॥
Verse 19
ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहामन्त्रार्थसिद्धये गौरी पूज्या च धर्माद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत्
मन्त्रार्थसिद्धये जपेत्—“ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा” इति। गौरीं च पूजयेत्; धर्माद्याः स्कन्दाद्याश्च शक्तयो यजेत्॥
Verse 20
प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं
प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा। कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनम्॥
Verse 21
ओंगं स्वाहा मूलमन्त्रो ऽयं गं वा गणपतये नमः षडङ्गो रक्तशुक्लश् च दन्ताक्षपरशूतकटः
“ॐ गं स्वाहा”—अयं मूलमन्त्रः; अथवा “गं गणपतये नमः” इति। तस्य षडङ्गन्यासरूपं रक्तशुक्लवर्णं, दन्तं, अक्षसूत्रं, परशुं, अङ्कुशं च धारयति।
Verse 22
समोदको ऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् गजो महागणपतिर्महोल्कः पूज्य एव च
अनन्तरं क्रमात् “समोदकः” इति, “गन्धादिगन्धोल्काय” इति च; तथा “गजः”, “महागणपतिः”, “महोल्कः” इति नामभिः स पूज्य एव।
Verse 23
कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय लम्बनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय वक्रतुण्दाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा एतैर् मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् काद्यैर् वा वीजसंयुक्तैस्तैर् आद्यैश् च नमो ऽन्तकैः
“कुष्माण्डाय स्वाहा; एकदन्तत्रिपुरान्तकाय स्वाहा; श्यामदन्तविकटहरहासाय स्वाहा; लम्बनाशाननाय स्वाहा; पद्मदंष्ट्राय स्वाहा; मेघोल्काय स्वाहा; धूमोल्काय स्वाहा; वक्रतुण्डाय स्वाहा; विघ्नेश्वराय स्वाहा; विकटोत्कटाय स्वाहा; गजेन्द्रगमनाय स्वाहा; भुजगेन्द्रहाराय स्वाहा; शशाङ्कधराय स्वाहा; गणाधिपतये स्वाहा।” एतैः स्वाहान्तमन्त्रैः पूजित्वा तिलहोमादिकर्मसु अधिकारो भवति; अथवा काद्यबीजसंयुक्तैः, तथा पूर्वोक्तैर्नमोऽन्तकैश्च पूजयेत्।
Verse 24
मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः* कात्यायनं अकन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे
मन्त्राः पृथक् पृथगपि जप्येरन्; अथवा द्विरेफयुक्ताः, तथा द्विर्मुख-द्विरक्षिवर्णसंयुक्ताश्च स्युः। अकन्देन कात्यायनमतं प्रोक्तम्; तद्व्याकरणनियमं अहं वदामि।
Frequently Asked Questions
A structured ekākṣara lexicon: vowels/consonantal syllables are assigned precise semantic fields and deity-referents, followed by applied mantra protocols (ṣaḍaṅga-nyāsa, svāhā-ended worship, and homa suitability) including Durgā and Gaṇapati sequences.
It treats speech (akṣara/mantra) as a disciplined technology: correct phonemic knowledge supports poetic clarity and ritual efficacy, while deity-linked ekākṣara mantras are explicitly framed as granting Bhukti (worldly success/protection) and Mukti (liberation).
Notably, kṣo is prescribed for Narasiṃha and Hari and also for the two Kṣetrapālas; the chapter additionally centers Durgā (Navadurgā and Durgā Gāyatrī-style formula) and Gaṇapati (gaṃ root mantra and multiple svāhā epithets).