Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
अग्निर्भगवान् पूर्वोक्तालङ्कारविचारात् नाट्यप्रयुक्तिं प्रति प्रवर्तते। नृत्ये देहाभिनयः (१) गतिविशेषैः (२) अङ्ग-प्रत्यङ्गकर्मभिश्च, आद्याधारस्थित्यनुगतः, इति निरूप्यते। लीलाविलासविच्छित्तिविभ्रमकिलकिञ्चितमोत्तायितकुट्टमितविव्वोकललितादयः शृङ्गारप्रधानाः भावप्रकाराः निर्दिश्यन्ते; तत्र किञ्चिद्विलासः, किलकिञ्चितं च हास्य-रुदिताद्यनुभावसंमिश्ररूपेण व्याख्यायते। शिरः, हस्तौ, वक्षः, पार्श्वे, कटि-नितम्बौ, पादौ इत्याद्यनुसारं देहव्यञ्जना दर्श्यते, स्वाभाविकं प्रत्यङ्गचेष्टितं प्रयत्नकृताचेष्टिताच्च भिद्यते। ततः शिरोभेदाः १३, भ्रूचेष्टाः ७, दृष्टिभेदाः रसभावानुगताः (षट्त्रिंशद्विधविभागः, अष्टविधश्च), तारकाकर्माणि ९, नासिकाकर्म ६, श्वासभेदाः ९, मुख-ग्रीवादोषाश्च गणिताः। हस्तमुद्राः एकहस्त-सम्युक्तहस्तभेदेन वर्गीकृताः; सम्युक्ताः १३—अञ्जलिः, कपोतः, कर्कटः, स्वस्तिक इत्यादयः; तथा पताका, त्रिपताका, कर्तरीमुखादयः बहवो हस्तरूपाः, पाठान्तराणि च सूचितानि। अन्ते उदर-वक्षः-पार्श्व-ऊरु-जङ्घा-पादकर्मविभागैः नृत्यनाट्ययोः देहसौन्दर्यं धर्माधिष्ठितं शास्त्रीयं विद्याभावेन प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः
इत्याग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नाम त्रिशतचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिशतचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः—नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम्। अग्निरुवाच—चेष्टाविशेषाः, अङ्ग-प्रत्यङ्गयोः कर्म च, एते देहारम्भस्य प्रायः प्रथमावलम्ब-आश्रयाः (आदिस्थितिं आधारं कृत्वा) मन्यन्ते।
Verse 2
लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा
लीला, विलासः, विच्छित्तिः, विभ्रमः, किलकिञ्चितम्, मोट्टायितम्, कुट्टमितम्, विव्वोकः, तथा ललितम्—इत्येताः (स्त्रीणां) सूक्ष्म-शृङ्गाराभिव्यक्तेर्नामरूपाणि।
Verse 3
विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये
विकृतं क्रीडितं केलिरिति—एवं स द्वादशधा एव। ‘लीला’ नाम्नि इष्टजनचेष्टानुकरणं संवृत्या, क्षयपर्यन्तं (समाप्तिपर्यन्तं) भवति।
Verse 4
विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं
विशेषान् सूचयन् अल्पो विलासः सद्भिः ‘किञ्चिद्विलास’ इति सम्मतः; हसित-क्रन्दित-आदीनां मिश्रणं तु ‘किलकिञ्चितम्’ इति कथ्यते।
Verse 5
विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्
विकारः कश्चिद् विविक्तोऽभिनय-चेष्टाविशेषः; सौकुमार्यसमुद्भवं यत् तल्ललितम्। शिरः पाणिः उरः पार्श्वं कटिः अङ्घ्रिः—इति क्रमात्।
Verse 6
अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना
अङ्गानि च भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गानि चाभिजानते; सङ्क्षिप्त-करपातौ च। अङ्ग-प्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना अपि प्रवर्तते।
Verse 7
न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च
क्वचिद् प्रयोगो न भवति; क्वचिद् मुख्यम्, क्वचिद् तिरश्चीनम्। तथा आकम्पितं कम्पितं धूतं विधूतं च इति।
Verse 8
परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्
परिवाहितम् आधूतम् अवधूतम् अथ आचितम्; निकुञ्चितं परावृत्तम् उत्क्षिप्तम् अधोगतं च—इति गत्यादयः।
Verse 9
ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं
‘ललित’ इत्यपि विज्ञेयं; शिरोभेदाः त्रयोदशविधाः ज्ञेयाः। भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं; ‘पातन’ नाम भ्रूकर्म यत्र मुखं भ्रूकुटीमयं संकुच्यते।
Verse 10
दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा
दृष्टिः त्रिधा—रमसम्बद्धा, स्थायिभावसम्बद्धा, सञ्चारिभावसम्बद्धा, तथा प्रतिबन्धसम्बद्धा च। सा रसजा षट्त्रिंशद्भेदविधुरा इति कथ्यते; तत्रैव चाष्टधा अपि।
Verse 11
नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः
तारकाकर्म नवधा—भ्रमणचलनादिकं समन्वितम्। नासिका षोढा ज्ञेया; निश्वासः नवधा इति मतः।
Verse 12
षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता
ओष्ठकर्मदोषाः पापाः षोडशविधाः कथिताः; चिवुकक्रिया सप्तधा। कलुषादिमुखदोषाः षोडशधा; ग्रीवादोषाः नवविधाः स्मृताः।
Verse 13
असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः
हस्ताः भूम्ना द्विविधाः—असंयुताः संयुताश्च। तेषु पताकः त्रिपताकश्च तथा कर्तरीमुखोऽपि (मुद्राभेदाः)।
Verse 14
अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः
(एते शस्त्ररूपविशेषाः) अर्धचन्द्रोत्करालः, शुकतुण्डः, तथा सुष्टिः, शिखरः, अपि च कपित्थः, खेटकामुखश्च इति नामभिः कथ्यन्ते।
Verse 15
सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा
सूच्यास्यं नाम यन्त्रं पद्मकोषाकारं भवति; तस्य शिराः समृगशीर्षकाकृतयः। तस्य मूलं पद्मसदृशं, चतुरभ्रमरवत् भ्रमणयुक्तं च वर्ण्यते।
Verse 16
हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी
(एते नामानि) हंसास्यं हंसपक्षौ च, सन्दंशमुकुलौ तथा; आकल्पितं कल्पितञ्चेति—इति ख-पाठः। ञ-पाठे ‘काङ्गूलकालपद्मौ’ इति; अन्यत्र ‘कांमूलकालपद्मौ/काङ्गूलकालपद्मौ’ इति पाठद्वयम्। एतत् पाठद्वयं न समीचीनम्। उर्णनाभः ताम्रचूडश्च—एते चतुर्विंशतिरिति।
Verse 17
असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा
असंयुतकराः प्रोक्ताः; संयुतास्तु त्रयोदश स्मृताः—अञ्जलिः, कपोतः, कर्कटः, तथा स्वस्तिक इत्यादयः।
Verse 18
कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च
कटकः, वर्धमानश्च, असङ्गः, निषधस्तथा; दोलः, पुष्पपुटश्चैव, तथा मकर एव च—एतेऽपि (आभरणरूप-रचनाभेदाः) नामतः प्रसिद्धाः।
Verse 19
गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्
गजदन्तः वहिस्तम्भः वर्धमान इत्यादयः करमुद्राः प्रोक्ताः। उरःकर्म तु पञ्चविधं स्यात्—आभुग्नं नर्तनादिकं च।
Verse 20
उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्
उदरकर्म त्रिधा—उदरं दुन्दुरं, अतिक्षामं, खण्डं, पूर्णमिति च; पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि, जङ्घाकर्मापि पञ्चधा; पादकर्म तु नृत्यादौ नाटकेऽनेकधा स्मृतम्।
Frequently Asked Questions
It formalizes embodied performance as śāstra by enumerating precise taxonomies: expressive modes (e.g., līlā, vilāsa, kilakiñcita), anatomical application (head-to-feet), head movements (13), eyebrow actions (7), gaze/dṛṣṭi systems tied to rasa and bhāvas (including a 36-fold subdivision), breath/nasal/ocular operations, and the twofold hasta system (asaṃyuta/saṃyuta) with named examples.
By treating aesthetic discipline as dhārmic training: controlled movement, gaze, and gesture refine attention, regulate emotion (bhāva) in relation to rasa, and align creative expression with ordered knowledge—supporting ethical culture and inner steadiness that can be integrated into a mukti-oriented life.
Because performance-technical lists were transmitted across recensions; noting pāṭha-bheda preserves scholarly integrity and signals that the Agni Purāṇa functions as a compendium drawing from (and sometimes differing across) established nāṭya traditions.