Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
अत्र प्रदत्तः प्रारम्भवाक्यः पूर्वाध्यायस्य काव्यगुणविवेकं समापयति, तत्क्षणमेव पराध्यायस्य काव्यदोषविचारं प्रवर्तयति। अग्नि–वसिष्ठयोः शास्त्रीयोपदेशक्रमे युग्मविश्लेषणविधिः प्रदर्श्यते—प्रथमं काव्यस्य उत्कृष्टतागुणाः, अनन्तरं रसविघ्नकरा दोषाः। कोलोफोने पुराणस्य विश्वकोशीयानुक्रमः सूचितः; काव्यशास्त्रं अन्यैः तन्त्रविद्याभिः सह कठोरविद्याभावेन निरूप्यते। गुणात् दोषपर्यन्तं गमनं व्याकरणसमयबोधगम्यताभिः नियन्त्रितं शिल्पं काव्यमिति दर्शयति; निर्णयः सभ्यैः, शब्दशास्त्रेण, समये च प्रतिष्ठितः, धर्मेण मनःपरिष्कारेण च सह साहित्यकौशलं संयोजयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः
इति आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः काव्यदोषविवेकः आरभ्यते। अग्निरुवाच—सभ्यानामुद्वेगजनको दोषः; स च सप्तधा, वक्तृ-वाचक-वाच्यानामेक-द्वि-त्रिनियोगतः।
Verse 2
तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः
तत्र वक्ता ‘कविः’ इति प्रसिद्धः। स च भेदतः चतुर्विधः—सन्दिहानः, अविनीतः, सन्नज्ञः, ज्ञाता च।
Verse 3
निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः
निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम्। तद्भेदः पदवाक्ये द्वे; एवं द्वयोर्लक्षणं कथितम्॥
Verse 4
असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः
असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ। शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः॥
Verse 5
व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च
व्युत्पन्नैरनिबद्धत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते। छान्दसत्वमविस्पष्टत्वं च कष्टत्वमेव च॥
Verse 6
तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः
एवं छान्दसत्वं पञ्चधा; तत्र असामयिकत्वं ग्राम्यत्वं च। भाषायां तु तदनुपयोज्यम्, अविस्पष्टत्वादबोधत्वाच्च।
Verse 7
गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा
गूढार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता इति भेदाः; तत्र या गूढार्थता सा ‘गूढार्थता’ इति कथ्यते।
Verse 8
यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा
यत्रार्थो दुःखेनैव सवेद्यः सा गूढार्थता; यत्रार्थो विपर्यस्तः सा विपर्यस्तार्थता। पुनश्च विवक्षितादन्यशब्दार्थप्रतिपादनं ‘मलीमसा’ इति दोषः।
Verse 9
अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां
अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः; मनीषया सन्दिह्यमानवाच्यत्वं यत्र, तां संशयितार्थतामाहुः।
Verse 10
दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः
सज्जनोद्वेजनादृतेऽपि दोषत्वमनुबध्नाति—असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिश्च।
Verse 11
असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता
एतान् दोषान् मुनयः प्राहुः—असामयिकता परिहर्तव्या; ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपादिनी वाणी, या खलीकृता रूक्षा च भवति।
Verse 12
वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा
वक्तव्यस्य ग्राम्यवाच्यस्य च विषये सा (लक्षणा) त्रिधा भवति—वचनात्, स्मरणादपि, तद्वाचकपदेनाभिसाम्यात्।
Verse 13
दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः
अर्थस्य दोषः साधारणः प्रातिस्विकश्चेति; स तु द्विधा। अनेकभागुपालम्भः साधारणदोष इति स्मृतः।
Verse 14
क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः
क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणदोषा मताः।
Verse 15
अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्
अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः। कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिः सन्धिदूषणम्—एते दोषाः।
Verse 16
विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्
सन्धिर्दोषयुक्तः द्विविधः—(१) विगतः, यत्र यथाविधि सन्धिर्न भवति वा लुप्यते; (२) विरुद्धः, यत्र सन्धिः नियमविरुद्धः। सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादात् अथवा अर्थान्तरस्य अनपेक्षितस्य आगमात् जायते।
Verse 17
पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा
पुनरुक्तत्वं नामाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधा—अर्थावृत्तिः पदावृत्तिश्च। अर्थावृत्तिरपि पुनर्द्विधा भवति।
Verse 18
प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्
पदावृत्तौ प्रयुक्तवरशब्देन अथवा शब्दान्तरेण च न दोषः; यत्र तदेव पदं पुनरावर्तते तत्रैव आवृत्तिर्वाच्या।
Verse 19
व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः
व्यस्तसम्बन्धता नाम सुष्ठुसम्बन्धस्य व्यवधानतः, सम्बन्धान्तरनिर्भाषात्, सम्बन्धान्तरजन्मनश्च जायते।
Verse 20
मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा
‘मला’ इति क-जा आहुः; ‘कष्ट’ इति कष्टपादात् अर्थान्तरक्रमात् इति ट आह। ‘प्रयुक्तचरशब्द’ इति ज-ञौ वदतः। तयोः अभावेऽपि अन्तर्व्यवधानं त्रिधैव; सा ‘अन्तरा’ पद-वाक्याभ्यां भेदेन पुनर्द्विधा।
Verse 21
वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते
वाच्यः अर्थः अर्थार्थ्यमानत्वात्—यः अभिप्रेतार्थरूपेण बोध्यते—स पदवाक्ययोः द्विविधः। (१) व्युत्पादितपूर्ववाच्यः, (२) व्युत्पाद्यः (नवव्युत्पत्तिसाध्यः) इति भिद्यते।
Verse 22
इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा
हेतोः दोषः इष्टव्याघातकारित्वम्, असमर्थता, असिद्धत्वम्, विरुद्धत्वम्, अनैकान्तिकता च—एतेषु यदा कश्चिद् भवति तदा हेतुः दूषितः स्मृतः।
Verse 23
एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्
एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः—पक्षे सपक्षेन सह अस्तित्वं सिद्धं, विपक्षेऽपि तदेव अस्तित्वं सिद्धम् इति तस्य स्वरूपम्।
Verse 24
काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति
काव्येषु परिषद्यानां मध्येऽपि ‘अरुन्तुद’ इति दोषो नापि स्वीक्रियते; तथा ‘एकादशनिरर्थत्वं’ दुष्करादौ प्रसङ्गे न दोषत्वेन गण्यते।
Verse 25
दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः
गूढार्थत्वं दोषज्ञं अपि दुःखीकरोति; अतः काव्यं न दुष्करं स्यात्, न ग्राम्यं न उद्वेगकारि, लोकशास्त्रयोः प्रसिद्ध्या च अनुगतम्।
Verse 26
क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके
क्रियाभ्रंशात् लक्ष्मा दोषो जायते; क्रियाध्याहारयोगादपि तथा। यदा कारकसम्बन्धा भ्रष्टाः स्युः, तदा प्रसङ्गबलात् सूचितं कारकं व्यङ्ग्यतया पूर्यते।
Verse 27
प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्
प्रगृह्ये सति सन्धिर्नैव गृह्यते; क्षतं पदं विगतसन्धिना तिष्ठति। कष्टपाठात् द्विसन्धित्वं सम्भवति; दुर्वचादौ तद् न दुर्लभम्।
Verse 28
अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते
अनुप्रासे पदानां पुनरावृत्तिः प्रशस्ता; व्यस्तसम्बन्धतापि शोभते। अर्थसंग्रहणे तु व्युत्क्रमादिभिर् दोषो न लिख्यते।
Verse 29
विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः
यत्र विभक्तिसंज्ञालिङ्गेषु धीमतां नोद्वेगः, तत्र संख्याहेतोः उपमानोपमेययोर्भिन्नत्वं बोध्यम्।
Verse 30
अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते
अनेकस्यैकवचनेन तथा एकस्य बहुवचनेन, बहूनां बहुभिश्च यः कवीमां समुदाचारः स शुभः ‘समय’ इति गीयते।
Verse 31
एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः
विद्वांसः प्राहुः—एकादशकाव्यदोषनिरस्तत्वं द्विविधं भवति, सामान्यं विशेषं च; धर्मवत्। एतत् सिद्धसैद्धान्तिकानां कवीनां चाविवादतः।
Verse 32
यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं
यत् ‘सामान्यम्’ इति प्रसिद्धं तत् समय इति मतम्; येन सर्वसिद्धान्तिका निरत्ययं सञ्चरन्ति।
Verse 33
कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा
अथवा—यावदेव येन सामान्यं कल्प्यते तेनैव तत् सिद्ध्यति; अन्यथा छेदसिद्धान्ततः केषाञ्चिद् भ्रान्तिवद् अन्यः निष्कर्षः स्यात्।
Verse 34
तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता
कस्य मुनेः तर्कज्ञानं प्रमाणं? कस्य मतस्य क्षणभङ्गिका (सर्ववस्तु)? कस्य भूतचैतन्यता? कस्य ज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशता?
Verse 35
प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः
शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिḥ ‘प्रज्ञात’, ‘स्थूलता’, ‘शब्द’, ‘अनेकान्तत्व’ तथा ‘अर्हत’ इत्येतैः पदैः विशिष्यते।
Verse 36
जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्
ब्रह्म जगतः कारणं; साङ्ख्यानां तु तत् सप्रधानकं निरूप्यते। अस्मिन् सरस्वतीलोके भूताः परस्परं सञ्चरन्ति।
Verse 37
बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्
यद्विशिष्टैः व्यतिपश्यन्तो बध्नन्ति, ते परिग्रहात् ‘असत्’ इति उच्यन्ते; सतां तु अपरिग्रहात् एव ‘सत्’ संज्ञा।
Verse 38
भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः
भिद्यमानस्य तस्य ज्ञानस्य द्वैविध्यम् उपगीयते; प्रत्यक्षादि-प्रमाणैः यद् बाधितं, तद् असदिति विदुः।
Verse 39
कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्
कविभिः तत् प्रतिग्राह्यं—ज्ञानस्य द्योतमानता। यदेव अर्थक्रियाकारि, तदेव परमार्थसत्।
Verse 40
अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्
अज्ञानतः ज्ञानतश्च एकं ब्रह्मैव परमार्थसत्। तदेव विष्णुरिति स्वर्गादि-हेतुः, स शब्दालङ्काररूपवान्। अपरा च परा विद्या; तां परां विद्याम् ज्ञात्वा भवात् मुच्यते।
Frequently Asked Questions
This is a standard śāstric pedagogy: define the ideal form first (guṇa), then specify deviations that obstruct aesthetic satisfaction and correctness (doṣa).
By framing speech-craft as disciplined knowledge: refined expression supports ethical communication, social harmony, and mental clarity, aligning worldly artistry with dharma.