Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
पूर्वं शब्दालङ्कारान् निरूप्य भगवान् अग्निः अर्थालङ्काराणां क्रमबद्धं विवेचनम् आरभते। स अर्थं विना शब्दशोभा न रमणीया—अलङ्कारविहीना सरस्वतीव—इति प्रतिपादयति। प्रथमं स्वरूप/स्वभावं मूलदृष्ट्या स्थापयन् साङ्सिद्धिकं नैमित्तिकं च भेदं दर्शयति। ततः सादृश्यं प्रमुखीकृत्य उपमायाः विस्तीर्णं प्रकारजालं वर्णयति—उपमानोपमेय-प्रतीतिसूचकाः, समास-असमासरूपाः, विश्लेषणेन बहवः भेदाः, अन्ते अष्टादशप्रकार-प्रसादपर्यन्तम्। परस्पर-व्यत्यय-नियत/अनियत-विरोधि-बहु-मालोपमा-परिणाम-आश्चर्य-मायिक-सन्दिग्ध/निश्चित-वाक्यार्थ-स्वोपमा-क्रमवर्धिनी (गगनोपमा) च, तथा प्रशंसा-निन्दा-कल्पिता-यथार्था-अंशिका इति पञ्च व्यवहारभेदाः निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं रूपकं सहोक्तिं च, अर्थान्तरन्यासं, उत्क्रेक्षां, अतिशयं (सम्भव/असम्भव), विशेषोक्तिं, विभावनां सङ्गतीकरणं, विरोधं, हेतुं च—कारक/ज्ञापकभेदेन—व्याप्तिसहितं निरूपयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्
इति आग्नेये महापुराणे ‘अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणम्’ नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः—‘अर्थालङ्काराः’। अग्निरुवाच—अर्थानामलङ्करणं यद् अर्थालङ्कार इष्यते; तं विना शब्दसौन्दर्यमपि न मनोहरं भवति।
Verse 2
अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि
अर्थालङ्काररहिता सरस्वती विधवेव; अथ तेषां स्वरूपं सादृश्यं चोत्प्रेक्षातिशयौ च निरूप्यन्ते।
Verse 3
विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते
विभावना विरोधश्च हेतुः—एवं सममष्टधा; भावानां स्वभाव एव स्वरूपमिति अभिधीयते।
Verse 4
निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा
निजमागन्तुकञ्चेति तद् द्विविधमुदाहृतम्। सांसिद्धिकं नियं निजं; नैमित्तिकं तथाऽऽगन्तुकम्।
Verse 5
विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्
‘विधुरेवेति’ इत्यादि। सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा; महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति चतुर्विधमुपमा स्यात्।
Verse 6
उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं
उपमा नाम सा अलङ्कारः, यस्याम् उपमानोपमेययोः सम्बन्धः विवक्षितः; अन्तरसाधारणधर्मसत्तायाः (अन्तरङ्गसामान्यस्य) योगित्वेऽपि तद्विवक्षा भवति।
Verse 7
किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः
किञ्चित्सारूप्यमादाय लोकयात्रा प्रवर्तते; सा समासेन वा असमासेन वा—इति प्रतियोगिनां द्विधा।
Verse 8
विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच
विग्रहादभिधानं ज्ञेयम्; समासे चोत्तरपदानि यथोचितं बोध्यानि। उपमायां तु उपमाद्योतकपदेन उपमेयपदेन च सम्बन्धो द्योतितः।
Verse 9
ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः
ताभ्यां च विग्रहात् त्रेधा; समासान्तिमात् अपि त्रिधा। एवं विशिष्यमाणाः उपमाः स्फुटाः अष्टादश भवन्ति।
Verse 10
यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे
यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते वा, तत्र धर्मवस्तुप्राधान्यात् ते उभे ‘धर्मवस्तूपमे’ इति उच्येते।
Verse 11
तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः
यत्र तुल्यधर्मिणौ द्वौ आधारौ परस्परं सदृशत्वेन निरूप्येते, अन्योन्योपमानत्वेन च, सा ‘परस्परोपमा’ इति कथ्यते; अन्यथा तयोः यः प्रसिद्धतरः स एवोपमानत्वेन निर्णीयते।
Verse 12
विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा
सा ‘विपरीतोपमा’ इति ज्ञेया। यत्र व्यावृत्त्या तुलना नियम्यते सा ‘नियमोपमा’; यत्र तु उक्तं साम्यं अन्यत्राप्यनुवर्तते सा ‘अनियमोपमा’ भवति।
Verse 13
समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं
साम्येऽपि उभयोर्धर्मयोः, समुच्चयोपमातो भिन्नत्वेन, अन्यधर्माणां बाहुल्येन कीर्तनात् अत्र वैलक्षण्यं विवक्षितं भवति।
Verse 14
यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा
यत्रातिरिक्तत्वं श्रेष्ठत्वं वा प्रतिपाद्यते सा ‘व्यतिरेकोपमा’ इति; यत्र तु बहुभिः सदृशैः उपमानैः उपमा क्रियते सा ‘बहूपमा’ इति कथ्यते।
Verse 15
धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा
धर्माः प्रत्युपमानं च यद्यन्यथा विन्यस्यन्ते सा ‘मालोपमा’ इव भवति। उपमानविकारेण या तुलना क्रियते सा ‘तुलना’; तथा विकाररूपा उपमा ‘विक्रियोपमा’ इति कथ्यते।
Verse 16
त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा
या उपमा कविना प्रतियोगिनि त्रिलोक्यासम्भवमपि किञ्चिदारोप्य उपमेयम् उपमीयते, सा प्रथते ‘साद्भुतोपमा’ इति।
Verse 17
प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः
प्रत्ययोगिनमारोप्य तदभेदेनोपमेयस्य कीर्तनं या क्रियते, सा ‘मोहोपमा’ इति; भ्रान्तिमद्वचोऽयम्।
Verse 18
उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा
उभयोर्धर्मिणोः साधर्म्यस्य तथ्यानिश्चयादपि यत्र संशयेनोपमा कथ्यते, सा ‘संशयोपमा’; उपमेये संशय्यपि निश्चयेनोपमा कथ्यते चेत् सा ‘निश्चयोपमा’।
Verse 19
वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी
वाक्यार्थस्योपमानतः यत्र वाक्यार्थ एवोपमीयते, सा ‘वाक्यार्थोपमा’। आत्मनोपमानात् या उपमा जायते, सा ‘साधारणी’ वा ‘अतिशायिनी’ च।
Verse 20
उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा
यत्र कस्यचिदुपमेयस्योपमा अन्यस्योपमेयस्य भवति, ततः परं तदेव अन्यस्योपमेयत्वेन वर्तते, सा उपमा मता; यदा चोत्तरोत्तरं क्रमशोऽभ्युदेति, तदा सा ‘गगनोपमा’ इति।
Verse 21
प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः
उपमा पञ्चधा प्रोक्ता—प्रशंसा, निन्दा, कल्पिता, सदृशी, किञ्चित्सदृशी च; एषा पुरः ज्ञेया।
Verse 22
उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः
गुणानां समतां दृष्ट्वा यदुपमानेन तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते, तद्रूपकं नामालङ्कारं विद्वांसो विदुः।
Verse 23
उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां
तुल्यधर्मिणां सहभावेन कथनं सहोक्तिः; सा उपमैव तिरोभूतभेदा, रूपकमेव वा।
Verse 24
भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च
सादृश्येनोत्तरेण यत्रार्थः समर्थ्यते स अर्थान्तरन्यासः; चेतनस्येतरस्य च वृत्तिरन्यथोपस्थिता अपि।
Verse 25
अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्
यत्र वस्तु अन्यथा मन्यते तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते; लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनं सा।
Verse 26
भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं
अतिशयो नामालङ्कारः सम्भव-असम्भवभेदेन द्विविधः। यत्र गुण-जाति-क्रिया-आदिषु वैकल्यस्येव दर्शनं कृत्वा प्रभाववृद्धिः क्रियते।
Verse 27
विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्
विशेषदर्शनायैव सा ‘विशेषोक्तिः’ इति कथ्यते। प्रसिद्धहेतुं व्यावृत्य यत्किञ्चित् कारणान्तरं निरूप्यते; यथा—‘पवनोपमम्’ (ख), ‘गमनोपमम्’ (क), तथा (ट) इति।
Verse 28
यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः
यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं कल्प्यं वा, सा ‘विभावना’ इति। ‘सङ्गतीकरणं’ तु युक्त्या यदसङ्गच्छमानयोर्द्वयोः पदार्थयोः समन्वयः।
Verse 29
विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः
विरोधपूर्वकत्वेन यद्विरोध इति स्मृतम्। सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधक इव, किन्तु तस्य सिद्धिं प्रतिबध्नाति।
Verse 30
कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः
कारणं द्विविधं—कारकं ज्ञापकं च। तत्र ‘कारक’ इति यत् कार्यजन्मनः प्राक् वा पश्चाद् उपजायते प्रवर्तते च।
Verse 31
पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्
सः सम्बन्धः ‘पूर्वशेष’ इति ख्यातः, तयोरेव विशेषयोः; कार्यकारणभावात् वा, स्वभावात् वा, नियामकहेतोर्वा।
Verse 32
ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्
ज्ञापकाख्यस्य भेदोऽस्ति, नदीपूरादिदर्शनात्; अविनाभावनियमो ह्यविनाभावदर्शनात्।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a formal taxonomy of meaning-ornaments, especially the mechanics and sub-classification of upamā—how comparison is marked (upamā-dyotaka), how samāsa vs non-samāsa expressions affect form, and how analytical expansion yields an 18-fold differentiation.
By prioritizing arthālaṅkāra, it frames language as a disciplined vehicle for truthful, affective, and dharmic communication—showing that beauty becomes spiritually and pedagogically effective when meaning is clarified, intensified, and ethically oriented.