Adhyaya 341

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः

इत्याग्नेये महापुराणेऽलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं नाम चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः—अभिनयादिनिरूपणम्। अग्निरुवाच—आभिमुख्येन नयन्नर्थान् योऽभिनयः स बुधैर्विज्ञेयः। स चतुर्धा सम्भवः—सत्त्ववाक्-अङ्ग-आहार्याश्रयः।

Verse 2

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः

स्तम्भादयः सात्त्विकाभिनयः; वागारम्भो वाचिकः; शरीरारम्भ आङ्गिकः; आहार्यारम्भ आहार्यः; बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयश्चैतेष्वेव गणिताः।

Verse 3

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता

अथ रसादिविनियोगः कथ्यते ह्यभिमानतः। तदन्तरेण सर्वेषाम् अपार्थैव स्वतन्त्रता।

Verse 4

सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः

शृङ्गारो रसः परम्परया द्विविधः स्मृतः—सम्भोगः (संयोगः) विप्रलम्भश्च (वियोगः)। तयोः प्रत्येकः पुनर्द्विविधः—प्रच्छन्नः (गूढः) प्रकाशश्च (प्रकटः)।

Verse 5

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः

विप्रलम्भाभिधानः शृङ्गारः स चतुर्विधः—पूर्वानुरागः, प्रवासः, मानः, करुणात्मकश्चेति।

Verse 6

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते

एतेषामन्यतरस्मादुद्भूतं सम्भोगलक्षणं व्यञ्जकं भावं चतुर्धैव विवर्तते; न च पूर्वोक्तात् तत्त्वात् प्रागतिक्रमं करोति।

Verse 7

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना

स्त्रीपुंसयोः संयोगसमुदयात् तस्यां तयोश्च निर्वर्तिका रतिरुत्पद्यते; तत्र सर्वे भावाः सात्त्विकाः, वैवर्ण्यप्रलयौ विना।

Verse 8

धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः

धर्मार्थकाममोक्षविषयैः शृङ्गारः समुपचीयते; आलम्बनविशेषैस्तथा तद्विशेषैश्च स निरन्तरं प्रवर्धते।

Verse 9

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः

शृङ्गारो द्विविधो ज्ञेयः—(१) वाङ्नेपथ्यप्रकाश्यः, (२) क्रियाप्रकाश्यश्च। हासश्चतुर्विधः; यत्र दन्ता न लक्ष्यन्ते तत् “स्मितम्” इति कथ्यते।

Verse 10

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं फुल्ललोचनं हसितं; सस्वनं विहसितं स्यात्; जिह्मं तु यदुपहसितं तत् “जिह्मोपहसितम्” इति।

Verse 11

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्

सशब्दं पापहसितं, अशब्दं अतिहासितम्; करुणो नाम रसः स त्रिविधो भवेदिति।

Verse 12

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः

धर्मोपघातजश्च शोकः, चित्तविलासजनितश्च; शोकात् स्थायीभावो भवतीति। पूर्वैः कः स्थायीभावः आद्यः मतः?

Verse 13

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः

अङ्गाभिनयेन नेपथ्येन वाक्यैश्च रौद्रोऽपि रसस्त्रिविधः। तस्य निर्वर्तकः क्रोधः; स्वेदो रोमाञ्चो वपथुश्चास्य लक्षणानि।

Verse 14

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते

दानवीरः धर्मवीरः युद्धवीर इति वीरस्य त्रिविधता; तस्य निष्पत्तिहेतुः उत्साहः (धैर्यनिश्चयः) इति सम्मतः।

Verse 15

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं

आरम्भेषु यत्र भयानकेषु कर्मसु वीररसानुवर्तनं भवति, स भयानको नाम रसः; तस्य निष्पादकं भयं।

Verse 16

उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः

वीभत्सो द्विविधः—उद्वेजनः क्षोभणश्च; उद्वेजनः प्लुत्याद्यैः, क्षोभणो रुधिरादिभिः जायते।

Verse 17

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते

तत्र जगुप्सा आरम्भिका चेत्, तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते; अतः काव्यशोभाकरान् धर्मान्, अलङ्कारान्, इदानीं प्रचक्ष्यते।

Verse 18

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः

अलङ्करिष्णवस्ते च व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुं समर्थाः; ते शब्दमर्थं च उभौ त्रिधा विभजन्ति।

Verse 19

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह

काव्यमीमांसकाः विद्वांसः एतान् शब्दालङ्कारान् आहुः—छाया, मुद्रा, तथोक्ति, युक्तिः, तथा गुम्फनया सह।

Verse 20

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च—एते शब्दानां नवालङ्कृतयः ज्ञेयाः, असङ्करात् पृथग्भावेन।

Verse 21

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः

तत्रान्योक्तेरनुकृतिः छाया; सा चतुर्विधा—लोकोक्तीनां छेकानां बालानां च एकोक्तेरनुकारतः।

Verse 22

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्या; यां लोकोक्तिं लोकोऽनुधावति, तामेव छायां बुधा अपि इच्छन्ति।

Verse 23

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते

छेका विदग्धा वैदग्ध्ययुक्ता कलासु कुशला मतिः; तां उल्लिखन्ती छेकोक्तिः छाया इति कविभिरिष्यते।

Verse 24

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती

अव्युत्पन्नानां सर्वेषां वाक्यप्रयोगा अर्भकोक्तिरिति लक्ष्यन्ते; अतः अर्भकोक्तिश्छाया सा, या तादृशमेव वचनमात्रं अनुकरोति।

Verse 25

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते

विप्लुताक्षरमपि अश्लीलं च वचो मत्तस्य यथा तादृशं भवति; मत्तोक्तिश्छायोक्तापि तु अनुकरणमात्रा सतीऽपि अतिशोभते।

Verse 26

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती या अर्थं च प्रददाति, सा ‘मुद्रा’ इति कथ्यते; सा एव ‘शय्या’ इति अपि नो मते।

Verse 27

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां

यस्यां उक्तौ लोकयात्राविधिना उपपत्तिमान् साधारणोऽपि अर्थः सतां हृदयं धिनोति, सा ‘उक्तिः’ इति कथ्यते।

Verse 28

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः

विधिनिषेधौ, नियमानियमौ, विकल्पपरिसङ्ख्ये—एतेषां षण्णां तदीयाः षडर्थोक्तयः अत्र प्रदिश्यन्ते।

Verse 29

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः परस्परसम्बन्धाय कल्प्यमाना या युक्तिः, सा मनीषिभिर् ‘युक्तिः’ इति कथ्यते।

Verse 30

पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः

शास्त्रस्य षड्विधो विन्यासः—पदं, पदार्थः, वाक्यं, वाक्यार्थः, विषयः, प्रकरणं, प्रपञ्चश्चेति।

Verse 31

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा

गुम्फना नाम रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा; सा क्रमात् त्रिधा—शब्दानुकारा, अर्थानुपूर्वी, उभयानुपूर्वी च।

Verse 32

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यमिति कथ्यते; तद् द्विविधं—ऋजुवक्रोक्तिभेदेन, तत्राद्यं सहजं वचः।

Verse 33

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा

सा द्विधा—पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विका चेति; वक्रोक्तिस्तु भङ्ग्या भवेत्, तया काकुरपि द्विधा कृता।