Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
अग्निर्भगवान् अध्यायं आरभ्य सौन्दर्यशास्त्रं तत्त्वे प्रतिष्ठापयति—अक्षरं ब्रह्मैकं चिद्दीपः, तस्य स्वाभाविकानन्द एव रसत्वेन प्रकाशते। आद्यपरिणामात् (अहङ्काराभिमानयोः) रत्याख्यः भावबीजः व्यभिचारिभिः तथा भावाभिव्यञ्जकैः सह पोषितः शृङ्गाररसं प्राप्नोति। ततः शृङ्गारादीनां रसानां (हास्य, रौद्र, वीर, करुण, अद्भुत, भयानक, वीभत्स) जननक्रमं शान्तस्य स्थानं च निर्दिश्य, रसविहीनं काव्यं नीरसं, कविश्च सृष्टिकर्तेव काव्यजगत् रचयतीति प्रतिपादयति। रसभावयोः अविनाभावं स्थापयित्वा स्थायिभावान् व्यभिचारिभावांश्च लक्षणैः देहमानसचिह्नैश्च संक्षेपेण वर्गीकुरुते। अन्ते नाट्यप्रयोगस्य साधनानि—विभावः (आलम्बन-उद्दीपन), अनुभावः, नायकभेदाः सहायाश्च, तथा वागारम्भभेदाः, रीतिवृत्तिप्रवृत्तित्रयम् इति काव्यव्यवहारविभागान् उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्
इत्याग्नेये महापुराणे अलङ्कारप्रकरणे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः—शृङ्गारादिरसनिरूपणम्। अग्निरुवाच—अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं, वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्।
Verse 2
आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया
तस्य आनन्दः सहजः; स कदाचन व्यज्यते। सा तस्य व्यक्तिः चैतन्यचमत्कारजन्यो रस इति आह्वयते।
Verse 3
आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं
आद्यस्तस्य विकारो यः स एव ‘अहङ्कार’ इति स्मृतः। ततोऽभिमानः प्रजायते; तस्मिन्निदं भुवनत्रयं सम्यक् समाविष्टम्।
Verse 4
अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते
अभिमानादुदिता या रतिः सा परिपोषमुपेयुषी। व्यभिचार्यादिसामान्यसंयोगात् शृङ्गार इति गीयते॥
Verse 5
तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः
तस्य भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः। स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः॥
Verse 6
सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते
सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः। रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते॥
Verse 7
वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः
वीरोऽवष्टम्भजः प्रोक्तः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते। शृङ्गाराज्जायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः॥
Verse 8
वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः
वीररसात् अद्भुतरसस्य निष्पत्तिः स्यात्; वीभत्सरसात् भयानकरसः प्रादुर्भवति। शृङ्गार-हास्य-करुणा-रौद्र-वीर-भयानकाः प्रधानरसा इति चोच्यन्ते।
Verse 9
वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा
स्वभावतः चत्वारो रसा विशेषेण प्रख्याता—वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः (परम्परया चान्यश्च)। त्यागविना यथा लक्ष्मीर्न भाति, तथा रसविना वाणी न भाति—नीरसा भवति।
Verse 10
अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते
अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः। यथा वै रोचते विश्वं तथा इदं परिवर्तते॥
Verse 11
शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्
शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत्। स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्॥
Verse 12
न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति
न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः। भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति॥
Verse 13
स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते
स्थायिनोऽष्टौ भावाः रतिमुखाः; स्तम्भादयः व्यभिचारिणो भावाः। मनसि अनुकूले सति सुखानुभवो यः, सा रतिरिति परिगण्यते।
Verse 14
हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्
हर्षादिभिः कारणैर्मनसो विकासो यः, स हास इत्युच्यते। चित्रादिदर्शनात् चेतोवैक्लव्यं यत्, तद् भयमिति ब्रुवते।
Verse 15
जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः
जुगुप्सा नाम पदार्थेषु घृणा; निन्दा तु दौर्भाग्यवाहिषु। विस्मयः पुनरर्थस्यातिशयदर्शनात् चित्तविस्तृतिरुच्यते।
Verse 16
अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः
अष्टौ स्तम्भादयो भावाः सत्त्व-रजस्-तमोगुणसमुद्भवाः। स्तम्भो नाम चेष्टाप्रतीघातः, भयरागादिभिरुपहितः।
Verse 17
श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः
श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदः। हर्षादिभिर्देहोच्छासः, अन्तःपुलकोद्गमश्च जायते।
Verse 18
हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः
हर्षाद्युत्पन्नो वाक्सङ्गोऽथवा स्तम्भो ज्ञेयः; भयादिभिः स्वरभेदः; शोकप्रियवस्तुनाशादिभिः मनोवैक्लव्यं भवतीति मन्यन्ते।
Verse 19
क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते
यः क्रोधसदृशतैक्ष्ण्यप्रबोधलक्षणः प्रतिकूलानुकारिण्यपि न निवर्तते, पुरुषार्थसमाप्त्यर्थं प्रवर्तते, स उत्साह इति कथ्यते।
Verse 20
चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः
चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः। विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः वैवर्ण्यं च कथ्यते॥
Verse 21
दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः
दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम्। इन्द्रियाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः॥
Verse 22
वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा
वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते। मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा॥
Verse 23
शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः
शङ्का, अनिष्टागमोत्प्रेक्षा, तथा दुष्परिणामकल्पना—एते असूया मत्सरश्च; मदिराद्युपयोगजन्यं मनसः संमोहनं मद इति कथ्यते।
Verse 24
क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते
क्रियातिशयजन्मा अन्तःशरीरोत्थः क्लमः श्रमः; शृङ्गारादिक्रियाद्वेषः चित्तस्य आलस्यं इति उच्यते।
Verse 25
भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते
भयरागाद्युपस्थितौ दैन्यं, सत्त्वादपभ्रंशः, चिन्तार्थपरिभावनं, तथा इतिकर्तव्यतोपायादर्शनं—एष मोह उच्यते।
Verse 26
स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः
अनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं स्मृतिः; अर्थपरिच्छेदरूपा मतिḥ तत्त्वज्ञानोपनायिनी।
Verse 27
व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता
व्रीडानुरागादिभवः चेतसः कश्चित् सङ्कोचः ‘सङ्कोच’ इति; चपलता अस्थैर्यं; हर्षः चित्तप्रसन्नता।
Verse 28
आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते
आवेशः प्रतिकारश्च शयनोऽतिनिद्रा च, आत्मनः वैधुर्यं कर्तव्यकाले प्रतिभाभ्रंशो जडता इति कथ्यते।
Verse 29
इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना
इष्टप्राप्त्या रूपचितिः, सम्पदाभ्युदयः, धृत्या गर्वः; गर्वात् परेष्ववज्ञानं स्वात्मन्युत्कर्षभावना च जायते।
Verse 30
भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः
दैवादिभिरभीष्टवस्तुनि विघाते सति विषादो भवति; ईप्सिताप्राप्तौ वाञ्छया तरला स्थितिरौत्सुक्यमुच्यते।
Verse 31
चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः
चित्तेन्द्रिययोः स्तैमित्यं, अपस्मारोऽचला स्थितिः; युद्धे बाधादिभीस्त्रासो, वीप्सा, चित्तचमत्कृतिश्च लक्षणानि।
Verse 32
क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा
क्रोधस्याप्रशमोऽमर्षः, प्रबोधश्चेतनोदयः; अवहित्थं तदेतत्, गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा।
Verse 33
रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः
रोषात् गुरुवाक्दण्डपारुष्यं जायते; तस्माद् विद्वांस उग्रतां विदुः। तस्मादेव ऊहः वितर्कश्च, मनोवपुरवग्रहात्मको व्याधिश्च जायते।
Verse 34
अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः
अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः सम्भवति; तत्त्वज्ञानादिभिः चेतःकषायशोधनं परमः शमः।
Verse 35
कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते
काव्यादिषु कविभिः भावाः रसाश्च योजनीयाः; यत्र हि रत्यादयो भावाः येन केनापि प्रकारेण विभाव्यन्ते तत्रैव ते प्रकाश्यन्ते।
Verse 36
विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते
विभाव इति नाम सद्वेधः—आलम्बनात्मक उद्दीपनात्मकश्च। रत्यादिभाववर्गोऽयं यमाजीव्य (आश्रय) उपजीव्योपजायते।
Verse 37
आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा
आलम्बनविभावोऽसौ नायकादिभवः; नायकश्च धीरोदात्तो धीरोद्धतः तथा धीरो ललितश्चेति वर्गीकृतः।
Verse 38
धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः
एवं नायकः परम्परया चतुर्धा (पञ्चभेदैः) स्मृतः—धीरप्रशान्तः, अनुकूलः, दक्षिणः, शठः, धृष्टश्च; एते नाट्यपरम्परायां प्रवर्तिताः।
Verse 39
पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः
शृङ्गारे पīṭhamarda-विट-विदूषकाः त्रयः नर्मसचिवाः; ते नायकस्य अनुनायकाः सहचराः स्मृताः।
Verse 40
पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः
पīṭhamardaः, सम्बलकः, श्रीमान्, तद्वेशजः विटः, विदूषकः, वैहासिकश्च—एते नाट्यप्रकाराः; तथा नायक-नायिकयोः अष्टप्रकाराः (अपि) स्मृताः।
Verse 41
स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः
कौशिकाः बहुभेदतः वर्णयन्ति—स्वकीया, परकीया, पुनर्भूः, सामान्या, न पुनर्भूरित्याद्याः।
Verse 42
उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये
ये विविधसंस्कारैः स्थिताः आलम्बनविभावेषु भावान् उद्दीपयन्ति वर्धयन्ति च, ते उद्दीपनविभावाः कथ्यन्ते।
Verse 43
चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः
चतुःषष्टिः कलाः द्विविधाः—कर्माद्याः तथा गीतिकाद्याः। तासु ‘कुहकं’ नाम कला प्रायः हासोपहारार्थं स्मृता।
Verse 44
आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः
उद्बुद्धसंस्कृतैर्भावैरालम्बनविभावो व्यक्तीभवति। स मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीच्छादद्वेषयत्नतः प्रवर्तते।
Verse 45
आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते
आरम्भ एव विदुषाम् ‘अनुभावः’ इति स्मृतः। स चात्र अनुभूयते, भवति, तथा निरुच्यते।
Verse 46
मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति
मनोव्यापारभूयिष्ठो य आरम्भः स ‘मन आरम्भः’ उच्यते। स द्विविधः—पौरुषः स्त्रैणश्च—इदृशोऽपि प्रसिध्यति।
Verse 47
शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः
शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च। ललितं तथौदार्यं तेजोऽष्टाविति पौरुषाः॥
Verse 48
नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा
नीचनिन्दा, उत्तमैः सह स्पर्धा, शौर्यं, दाक्ष्यादिकारणसम्भवाश्च ये मनोधर्माः सन्ति, ते वाङ्मये शोभां जनयन्ति; यथा अलङ्कृतं भवनं शोभते।
Verse 49
भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता
भावः, हावः, हेला, शोभा, कान्तिः, दीप्तिः, माधुर्यं, शौर्यं, प्रागल्भ्यं, उदारता—एते लक्षणगुणा इति परिगण्यन्ते।
Verse 50
स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः
स्त्रीणां स्थैर्यं गम्भीरता च द्वादशविभावेषु इह उक्ते। ततो भावः जायते; तस्य क्रीडारूपः प्रकाशो विलासः, कोकिल्याभिव्यक्तिर्हावः। भावः किञ्चित् अल्पोऽपि स्यात्, हर्षजश्च भवति।
Verse 51
वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु
वाचो युक्तिः ‘वागारम्भः’ इति कथ्यते, स च द्वादशविधः। तत्र अभाषणम्, आलापः, प्रलापः, बहुवचनं च।
Verse 52
विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः
विलापः दुःखवचनम्; अनुलापः असकृद्वचः; संलापः उक्तप्रत्युक्तरूपः संवादः; अपलापः अन्यथावचः, विरोधि वा पलायनवचनं वा।
Verse 53
वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्
वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनं तत्त्वदेशोऽतिदेशोऽपदेशोऽन्यवर्णनं चेति—एते प्रस्तुतीकरणप्रकाराः स्मृताः।
Verse 54
उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः
उपदेशश्च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकश्च—बोधाय सुबुद्ध्यारम्भाय चायं वाग्व्यापार इष्यते। तस्य भेदास्त्रयः—रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः।
Frequently Asked Questions
Rasa is described as the manifestation of innate bliss—an aesthetic savor arising from the wondrous flash of consciousness (caitanya-chamatkāra) when made experientially present.
By rooting aesthetics in Brahman-consciousness and treating poetic technique (bhāva, vibhāva, anubhāva, style and diction) as a disciplined refinement of mind and speech, it integrates cultural mastery (bhukti) with contemplative orientation toward truth (mukti).