Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
अग्निर्भगवान् साहित्यशास्त्रक्रमे शब्दार्थयोः सहालङ्कारान् निरूपयति—यथा एकैव हारः कण्ठस्तनयोः समं शोभां जनयति। षट् रचनागुणान् निर्दिशति—प्रशस्तिः, कान्तिः, औचित्यम्, संक्षेपः, यावदर्थता, अभिव्यक्तिः। प्रशस्तिः श्रोतृहृदयद्राविणी वाणी; सा स्नेहसम्बोधनरूपा च औपचारिकस्तुतिरूपा च। कान्तिः वाच्यवाचकयोः मनोहरसामञ्जस्यं। औचित्यं विषयानुरूपया रीत्या वृत्त्या रसस्य च युक्त्या, तेजोमाधुर्यसमतया जायते। अभिव्यक्तौ श्रुतिः (मुख्यार्थः) तथा आक्षेपः (व्यङ्ग्यार्थः) इति; मुख्योपचारयोः भेदः, लक्षणा च सम्बन्ध-सान्निध्य-समवायादिभिः सूचितार्थजननी। अन्ते आक्षेपादयः—समासोक्तिः, अपह्नुतिः, पर्यायोक्ता—ध्वनिना सह सम्बध्यन्ते, व्यङ्ग्यार्थस्य काव्यबलहेतुत्वं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः
इत्याग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः। अथ चतुश्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः—शब्दार्थालङ्काराः। अग्निरुवाच—शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समम्; एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः।
Verse 2
प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति
प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता। अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति॥
Verse 3
प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः
प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः। वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः॥
Verse 4
प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः
प्रेमोक्तिः स्तुतिश्च पर्यायौ; प्रियोक्तिः गुणकीर्तनरूपा वाणी। कान्तिः सर्वमनांसि रञ्जयति—वाच्यवात्तयोः सम्यक् सङ्गतिः।
Verse 5
यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते
यथा वस्तु तथा रीतिः, यथा वृत्तिस्तथा रसः। ऊर्जस्वि-मृदु-सन्दर्भाद् औचित्यमुपजायते।
Verse 6
संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता
संक्षेपः अल्पैर्वाचकैः बह्वर्थस्य संग्रहः; शब्द-वस्तुनोः अन्यूनाधिकता यावदर्थता च।
Verse 7
प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्
प्रकटत्वमभिव्यक्तिरिति; तस्या भेदौ श्रुतिराक्षेपश्च। तत्र श्रुतिः शब्दस्य स्वार्थस्य साक्षात् समर्पणम्।
Verse 8
भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी
सा द्विविधा—नैमित्तिकी पारिभाषिकी च। सङ्केतः परिभाषा च; ततो पारिभाषिकीति कथ्यते।
Verse 9
मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः
शब्दशक्तिर्द्विविधा—मुख्या चोपचारिकी च; तयोः प्रत्येकं पुनर्द्विधा। स्वाभिधेयात् स्खलितवृत्तिः शब्दस्य यदा भवति, तदा सा वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचिका भवति।
Verse 10
यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः
यया शब्दो निमित्तविशेषेणोपचार्यते सा सौपचारिकी लाक्षणिकी चोच्यते; लक्षणागुणयोगात् गौणीति च कथ्यते।
Verse 11
अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः
अभिधेयाविनाभूता या प्रतीतिः सा लक्षणेति कथ्यते; अभिधेयसम्बन्धात् सामीप्यात् समवायाच्च जायते।
Verse 12
वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया
वैपरीत्यात् क्रियायोगाच्च लक्षणा पञ्चधा मता; गौणीगुणानामानन्त्यात् तु तद्विवक्षया अनन्तैव भवति।
Verse 13
अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः
लोकसीमानुरोधिना यत्र अन्यधर्मः अन्यत्र सम्यगाधीयते, स एवात्र समाधिरिति स्मृतः।
Verse 14
श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः
श्रुतशब्दैः प्रत्यक्षं न लभ्यमानोऽपि योऽर्थः सचेतनस्य पाठकस्य हृदि प्रकाशते, स ‘आक्षेपः’ इति कथ्यते; ध्वनिना व्यञ्जनया च यतः स्फुटीभवति, तस्मात् स ‘धनिः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः।
Verse 15
शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया
यत्र शब्देनार्थेन चोक्तार्थादेव श्रोत्रादिषु स्वयमुपार्जित इवाभिप्रेतोऽर्थः प्रतिपद्यते, तत्रेष्टस्य मुख्यार्थस्य प्रतिषेध इवाभासमानो यो विशेषः, स अभिधित्सया वक्तुरुत्पन्नः।
Verse 16
तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः
अत्रैतदालङ्कारं ‘आक्षेपम्’ इति वदन्ति; पुनश्च ‘स्तोत्रम्’ इति च कथ्यते—अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य यास्तुतिः, सा स्तोत्ररूपा।
Verse 17
यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः
यत्रोक्तेन न गम्यतेऽर्थः, किन्तु तत्समानसामान्यार्थविशेषणयुक्तेन वाक्येन गम्यते, सा ‘समासोक्तिः’ इति बुधैः प्रोक्ता, सङ्क्षेपेणार्थप्रतीतेः।
Verse 18
अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः
अपह्नुतिरिति—अपह्नवेन किञ्चिदन्यार्थसूचनम्; पर्यायोक्तं तु यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। एषामेकतमस्यापि व्यञ्जनावृत्तित्वात् ‘ध्वनिः’ इति समाख्या युज्यते।
Frequently Asked Questions
It defines ornaments that simultaneously beautify both wording and meaning, then systematizes six compositional excellences and connects explicit meaning and suggested meaning (dhvani) to poetic effect.
By disciplining speech through propriety, clarity, and ethically resonant praise, it treats aesthetic mastery as a dharmic refinement of mind and communication—supporting right conduct and contemplative discernment.