Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
अग्निर्भगवान् शब्दालङ्कारप्रकरणं प्रवर्तयन् अनुप्रासं पदवाक्येषु वर्णानां नियतपुनरावृत्तिरूपं निरूपयति, अलङ्कारस्यात्यधिक्यं न कर्तव्यमिति च उपदिशति। एकवर्णप्रधान्यं पञ्चवृत्तिषु—मधुरा, ललिता, प्रौढा, भद्रा, परुषा—विभज्य वर्गनियमाः, संयुक्ताक्षरप्रभावः, अनुस्वारविसर्गयोः काठिन्यं, लघुगुरुभावश्च यथासौष्ठवं निर्दिश्यते। ततः यमकं बह्ववयवपुनरावृत्तिरूपं व्यपेताव्यपेतभेदेन विविच्य, दशविधपर्यन्तं प्रमुखभेदान् सविकल्पान् गणयति। अनन्तरं चित्रकाव्यं सभासु प्रश्नप्रहेलिकागूढविन्यासादिषु निरूप्य, गोपनं स्थानापसारणं च द्वितीयार्थजनकं दर्शयति। अन्ते बन्धेषु सर्वतोभद्र-अम्बुज-चक्र-मुरजादिरूपविन्यासान्, अक्षरस्थापननियम-नामधेयानि च कथयन्, धर्मेण सह छन्दः-ध्वनि-दृश्यविन्यासानां शास्त्रीयैक्यं प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा
इति श्रीमदाग्नेये महापुराणेऽलङ्कारप्रकरणेऽभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः—शब्दालङ्काराः। अग्निरुवाच—वर्णानां पदवाक्ययोः पुनःपुनरावृत्तिरनुप्रासः; एकवर्णावृत्त्या अनेकवर्णावृत्त्या च वर्णगुणो द्विविधः।
Verse 2
एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह
एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः—मधुरा ललिता प्रौढा भद्रा परुषा च।
Verse 3
मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः
मधुरायां तु वर्गान्तादधोवर्ग्यौ रणौ स्वनौ; ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ नकारौ संयुक्तत्वं प्राप्नुतः।
Verse 4
न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ
वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका न कार्या; महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्ते लघूत्तरौ (लघु-गणनायाम्)।
Verse 5
ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः
ललिता बलभूयिष्ठा प्रौढा या पणवर्गजा; ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः।
Verse 6
भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः
भद्राख्ये वर्गे परिशिष्टा वर्णाः समाविशन्ति; सा एव ‘परुषा’ इति कथ्यते, यस्यां तत्तदक्षरैः संयुक्ता ऊष्माणो (श-ष-स-हादयः) भवन्ति।
Verse 7
अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ
अकारं वर्जयित्वा स्वराणामतिभूयसी आवृत्तिः, तथा अनुस्वारविसर्गयोः निरन्तरप्रयोगश्च, उच्चारणे पारुष्यं जनयतः।
Verse 8
शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः
श-ष-साः रेफसंयुक्ताः, चाकारश्चापि भूयसा, ‘रशौ’ इति क्रमेषु घनाविति गृह्यते। महाप्राणस्य ऊष्मणा सह संयोगात् ‘अवियुक्त’ इति, लघु-गुरूत्तरक्रमेण, उपदिश्यते। ‘ललिता वनभूयिष्ठे’ इत्यत्र खकारेण, ‘ललिता वत्सभूयिष्ठे’ इत्यत्र टकारेण दृष्टान्तः। अन्तस्थैः तथा वर्ग्यैश्च संयुक्तो हकारः उच्चारणे पारुष्यं करोति।
Verse 9
अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो
अन्यथापि लघुत्वे सम्भाव्यमाने, संयुक्तेन परिपन्थिना (व्यञ्जनसंयोगेन) बाधिते वर्णे गुरुत्वं विधीयते; ‘पारुष्याय’ इत्यादौ तद् नियमः पूजितः, न तु पञ्चमः विकल्पः।
Verse 10
क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका
क्षेपे शब्दानुकारे च ‘परुषा’ इत्यपि प्रयुज्यते; तथा कर्णाटी, कौन्तली, कौन्ती, कौङ्कणी, वामनासिका इत्यादीनां (देश्य-ध्वनिभेदानां) संज्ञापि भवति।
Verse 11
द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका
द्रावणी माधवी च छन्दोभेदौ; पञ्चवर्णैः—वर्गैः, अन्तस्थैः, ऊष्मभिश्च—क्रमेण विनिर्मितौ। या चानेकवर्णावृत्तिः भिन्नार्थप्रतिपादिका, सा तदाख्या/तद्विधा स्मृता।
Verse 12
यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः
यमकं द्विविधं—साव्यपेतं च व्यपेतं च। आनन्तर्यादव्यपेतं, व्यवधानतः व्यपेतं भवति।
Verse 13
द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः
एतयोर्द्वैविध्येन स्थानपादभेदाच्च चतुर्विधं भवति। आदिपादे तथा आदिमध्यान्तेषु एकद्वित्रिनियोगतः प्रयोगो भवति।
Verse 14
सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं
सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः क्रमात् परिगण्यते, तदा एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः; ततः परं षोडशधा परिगणनं भवति।
Verse 15
तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च
तृतीयं यमकं त्रिविधं—पादस्य आदिमध्यान्तगोचरम्। पादान्तयमकं च तथा काञ्चीयमकं च तत्रैव अन्तर्भवति।
Verse 16
संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च
संसर्गयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा। पादादियमकं चैव तथाऽऽम्रेडितमेव च॥ एतेऽपि यमकभेदाः परिगण्यन्ते।
Verse 17
चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे
चतुर्व्यवसितं चैव मालायमकमेव च। दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवोऽपरे॥
Verse 18
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा। बालवासिकेति च वनवासिकेति च॥ पूर्वपूर्वेणेति चोक्ता सम्बन्धयमकमेव च। भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः॥
Verse 19
द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्
द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः। असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्॥
Verse 20
वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *
वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते। अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात्॥
Verse 21
यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा
यत्र कस्यचित् वाक्प्रकारेण साम्यबोधोऽनुभूयते, तत्र रूपादिसाम्ययुक्तपदानां यथोचितन्यासः सानुप्रासः; स च रसावहः।
Verse 22
गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्
गोष्ठ्यां कुतूहलोत्पादकः वाग्बन्धः ‘चित्रम्’ इति कथ्यते। प्रश्नः पृच्छा; प्रहेलिका रहस्योक्तिः। ‘गुप्तम्’ यत्राभिप्रायो निगूढः; ‘च्युतदत्तम्’ यत्र किञ्चिद् च्युतं पुनर्दत्तं; ‘तथोभयम्’ उभयसंयोगयुक्तम्।
Verse 23
समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं
समस्या सप्तविधा; नानार्थपदप्रेरणानुसारतः। यत्र दत्तपदानां तुल्यवर्णविन्यासयुक्तम् उत्तरं प्रदीयते, सा तादृशी समस्या।
Verse 24
स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च
प्रश्नः एकपृष्ट-द्विपृष्टभेदेन, तथा उत्तरभेदेन च विभज्यते। एकपृष्टो द्विविधः; द्विपृष्टोऽपि द्विविधः—समस्तः व्यस्तश्च।
Verse 25
द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः
उभयोरर्थयोः शब्दगूढता यस्यां सा प्रहेलिका; सा द्विधार्था शाब्दी च। तत्रार्थबोधोऽभिप्रेतार्थतः कार्यः।
Verse 26
शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः
शब्दावबोधाधारेण प्रहेलिकां शाब्दीमिति प्राहुः। सा षोढा (षोडशधा) कथ्यते—यत्र वाक्याङ्गे किञ्चिद् गुप्तेऽपि भाव्यः अर्थोऽनुमेयः, स च न परमার্থिकः (मुख्यः) शब्दार्थः।
Verse 27
तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः
यत्र वाक्याङ्गेन विहिता आकाङ्क्षा जायते, तदभिप्रायोऽर्थो गुप्त एव तिष्ठति, तदपि ‘गूढम्’ इति कथ्यते। तत्र वाक्याङ्गच्यवनादिभिः उपायैः अर्थान्तरनिर्भासो जायते।
Verse 28
तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः
यत्र तदङ्गविहिताकाङ्क्षया लघ्वादिमात्रा अपेक्ष्यते, तच्चुतं दृश्यते, तच्च्युतं चतुर्विधं स्यात्। ‘लघुमप्येवमर्हणात्’ (ट) ‘लघुमध्येव वर्हणात्’ (ज) इत्यादि पाठत्रयं तु स्वरव्यञ्जनविन्दुविसर्गविच्युतेः कारणात् न सम्यक् प्रतिभाति।
Verse 29
दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः
दत्तेऽपि वाक्याङ्गे यत्र द्वितीयोऽर्थः प्रतीयते, तद् ‘दत्तम्’ इति कथ्यते। तस्य भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववद् एव मता इति।
Verse 30
अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते
अपनीताक्षरस्थाने यत्र वर्णान्तरं न्यस्यते, तेन च अर्थान्तरं भासते, तत् ‘च्युतदत्तम्’ इति उच्यते।
Verse 31
सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्
यत् सुश्लिष्टपद्यमेकं नानाश्लोकांशसंयुतम्, तत् स्वपरकृतिसङ्करात् ‘मम’ इति, परकृतिसंमिश्रात् ‘परस्य’ इति च कथ्यते।
Verse 32
दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः
दुःखेनात्यर्थं कृतं काव्यं कविसामर्थ्यसूचकम्; नीरसत्वेऽपि यद् दुष्करं तद् विदग्धानां महोत्सवः।
Verse 33
नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः
नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा; कवेः प्रतिज्ञा, निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः।
Verse 34
स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते
स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा; विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते।
Verse 35
प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना
प्रतिलोम्यानुलोम्यं च शब्देनार्थेन जायते; अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना।
Verse 36
तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्
तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां यदाकारनिर्माणं तद् ‘बन्ध’ इति कथ्यते। गोमूत्रिकायाः अर्धभ्रमणे ‘सर्वतोभद्र’ तथा ‘अम्बुज’ (पद्म) इति विन्यासौ भवतः॥
Verse 37
चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा
चक्रं चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा (इत्यादयः) छन्दोविन्यासाः। प्रत्यर्धं प्रतिपादं च समाक्षराणामेकान्तरविन्यासः कार्यः॥
Verse 38
द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि
पूर्वा गोमूत्रिका द्विधा इति केचिदाहुः; परे ताम् ‘अश्वपदा’ इति वदन्ति। अन्त्याङ्गगोमूत्रिका ‘धेनु’ इति, सा हि ‘जालबन्ध’ इति प्रसिद्धा॥
Verse 39
अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां
एतयोर्बन्धयोः अर्धाभ्यां तथा अर्धपादैश्च विन्यासः कार्यः। अत्र ‘क’ ‘ख’ इति वर्णौ ‘जानुबन्ध’ इति कथ्येते; न्यस्तवर्णानां च क्रमभागिनां अधोधः अधोधः क्रमशः स्थापयेत्॥
Verse 40
अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः
अधोधःस्थितवर्णानां विन्यासं कृत्वा यावत् तूर्यपदं नयेत्। तूर्यपादात् ऊर्ध्वं प्रातिलोम्यतः क्रमं परिवर्त्य पादार्धं नयेत्॥
Verse 41
तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि
तदेव सर्वतोभद्रं; सरसीरुहं त्रिविधं भवति। ततश्च चतुष्पत्रं, अनन्तरं विघ्ननिवारकं यन्त्रं—उभेऽपि चतुष्पत्ररूपेण लिख्येते।
Verse 42
अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते
अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यं त्रिपदाक्षरं जायते; तदेव सर्वेषां पादानामन्तेऽपि उपजायते।
Verse 43
प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं
प्रातिलोम्यतः पादादौ प्राक्पदस्यान्तिमं गृह्णीयात्; तथा अन्त्यपादान्तिमं च—एवं आद्यपादादौ अक्षरद्वयं भवति।
Verse 44
चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं
चतुश्छदेऽष्टच्छदे भवति; अष्टच्छदे पुनर्वर्णत्रयं स्यात्। षोडशच्छदे तु एकान्तरविन्यासे प्रत्येकं एकमक्षरं भवति।
Verse 45
कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे
कर्णिकां ऊर्ध्वं तोलयेत्; पत्राकारामक्षरावलीं कर्णिकायां चतुष्पत्रसरोरुहे प्रवेशयेत्।
Verse 46
कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे
कर्णिकायां एकं चिह्नमक्षरं वा लिखेत्; दिक्षु विदिक्षु च द्वे द्वे लिखेत्। अष्टच्छदेऽम्बुजे दिग्भ्यः प्रवेशनिर्गमौ यथाविधि विन्यसेत्॥
Verse 47
विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे
विषमवर्णभेदयुक्तपत्रावलिजुषां सरोजे षोडशच्छदे, पत्रक्रमे मन्त्राक्षराणि विन्यस्य; ततः मध्ये समाक्षरन्यासं कुर्यात्॥
Verse 48
द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः
अत्र चक्रं द्विधा विभज्यते; चतुररं षडरं च भवति, आद्यविन्यासः प्रधानः। पूर्वार्धे पादस्य प्रथमपञ्चमस्थौ वर्णौ सदृशौ भवतः॥
Verse 49
अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं
अयुजः, अश्वयुजश्च, तुर्याः, अष्टमाश्च—एते यथाक्रमं तस्योपपादेषु पादे प्राक्प्रत्यगरेषु च विन्यसेत्॥
Verse 50
स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी
पादचतुष्के सति, नाभौ तस्य आद्यमक्षरं गृह्णीयात्; पश्चिमारावधि विभागं नयेत्। शेषे पदद्वयी अवशिष्यते विन्यासार्थम्॥
Verse 51
तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि
यदि तुरीयपादान्ते तृतीयो वर्णः (अन्त्यात् तृतीयः) सदृशो भवति, तथा पादत्रयेऽपि प्रथमौ वर्णौ समानौ, दशमोऽपि वर्णः सदृशः स्यात्, तदा स छन्दोविन्यासोऽनेन लक्षणेन ज्ञेयः।
Verse 52
प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं
यदि तस्य छन्दसः प्रथमे चरमे च पादे षट्-ताराः (मात्रागणनाः) प्रत्येकं भवन्ति, मध्ये च द्विमात्राव्यवधानं स्यात्, तदा स विन्यासो ‘वृहच्च’ ‘क्रम’ इति चोदाहृतः।
Verse 53
सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्
सम्मुखारद्वये रेखयोः पादवर्णान् एकैकं क्रमशो लिखेत्; नाभौ तु दशमं वर्णं स्थापयेत्; नेमौ तुरीयपदं (तुरीयवर्णसमूहं) नयेत्।
Verse 54
श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः
श्लोके आद्यन्तदशमाः गुरवः; युगपादयोः आद्यन्तिमौ गुरू; आदौ च शिष्टपादेषु (नियतविधिना) तुरीयपञ्चमौ गुरू भवतः।
Verse 55
द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः
यदि द्वितीयस्य प्रातिलोम्येन तृतीयं पदं जायते, तदा तत्पदं तथा विदध्यात्; पत्रविन्यासे दण्डः, कृतेर्विन्यासे च चक्राब्जकं (चक्र-आब्ज-रूपं) भवति।
Verse 56
द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः
प्रथमपादार्धे द्वितीयौ वर्णस्थानौ तुल्यौ; तथा सप्तमादयः अपि। उत्तरपादार्धेऽपि तद्वत् सदृशाः; उभयोरर्धयोः द्वितीयस्थानानुसारेण छन्दोविन्यासः निर्णीयते।
Verse 57
द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि
द्वितीयषष्ठपादौ सदृशौ; चतुर्थपञ्चमौ अपि तथा। आद्यन्तपादौ तुल्यौ; परार्धे सप्तमपादोऽपि तद्वत् तुल्यः।
Verse 58
समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः
समवर्णान् क्रमेण तुर्यपञ्चमयोः विनियोजयेत्। तुर्यौ च योज्यौ तद्वत्; दलान्ताः क्रमशः पादद्वये अन्ते स्थापनीयाः।
Verse 59
अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः
मुरजच्छन्दसि पूर्वार्धस्य अन्तिमवर्णः उत्तरार्धस्य आद्यवर्णेन सदृशः। पादार्धमध्ये पतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमाभ्यां परिशील्य निर्णेयः।
Verse 60
अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि
आद्यादारभ्य इह तुर्यपर्यन्तम् अन्तिमं परिबध्नीयात्। पादे तुर्यादारभ्य ‘देवादि’क्रमं नवमात् षोडशपर्यन्तम् अपि परिबध्नीयात्।
Verse 61
अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्
पुटकनाम्नि छन्दोबन्धे अक्षरादारभ्य मध्ये मध्ये चतुरक्षरसमूहान् निवेशयेत्, यथा तस्य मुरजाकारता (मृदङ्गसदृशरचना) स्यात्।
Verse 62
द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा
द्वितीयो बन्धः ‘चक्र-शार्दूल-विक्रीडितक-सम्पद्’ इति प्रसिद्धः। ‘गोमूत्रिका’ सर्ववृत्तैः साध्यते; अन्ये तु बन्धाः अनुष्टुभा एव।
Verse 63
नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा
एतेषु कविकाव्ययोः नामधेयं यदि न स्यात्, तर्हि मित्रनाममात्रेण ये तुष्यन्ति ते सन्तुष्यन्ति; अमित्रस्तु तथैव खिद्यते।
Verse 64
वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः
बाणाः, वाणासनसामग्री, व्योमशस्त्राणि, खड्गाः, मुद्गराः, शक्तयः; तथा द्वि-चतुर्थ-त्रिशृङ्गाटाः; दम्भोलिः, मुषलम्, अङ्कुशाश्च।
Verse 65
पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः
‘पदं’, ‘रथस्य’, ‘नागस्य’, ‘पुष्करिणी’, ‘असिपुत्रिका’—एते बन्धनामानि; तथा चान्येऽपि, एवं स्वयमेव बुधैः ज्ञेयाः।
Frequently Asked Questions
It formalizes sound-based ornamentation through repeat-pattern rules (anuprasa/yamaka), including phonetic constraints (varga limits, conjunct-induced heaviness, anusvara/visarga harshening) and then extends the same rigor to riddle-forms and diagrammatic bandha placements (sarvatobhadra/lotus/cakra/muraja).
By treating poetic technique as disciplined vidya: measured ornamentation, truthful structure, and rule-governed creativity become dharmic training of speech (vak) that refines aesthetic awareness (rasa) and aligns artistry with sacred order.